Tijdbom Tilikum

Orka Tilikum leeft al jaren in gevangenschap en zette in 2012 zijn tanden in trainster Dawn Bracheau. Nu is zij dood. De documentaire Blackfish laat meer gefrustreerde beesten zien. Moordmachines? Onzin, zeggen dolfinaria. Maar is dat wel zo?

DOOR SANDER MACHIELSEN

Hij scalpeerde Dawn Brancheau en at haar afgebeten arm volledig op. De dader? De in gevangenschap levende mannetjesorka Tilikum van 7 meter lengte en een gewicht van 5.400 kilo. Bijnaam :Tilly.

Brancheau was orkatrainer van SeaWorld Orlando in Florida. Ze overleed op 24 februari 2010 tijdens een liveshow met de grootste killer whale in gevangenschap.

De beelden van het ongeval (op verzoek van de familie niet volledig te zien in Blackfish) zijn door documentairemaakster Gabriela Cowperthwaite (41) verkregen dankzij de Freedom of Information Act.

Omdat SeaWorld (in 2009 door investeringsmaatschappij Blackstone gekocht voor 2.7 miljard dollar) na de dood van Brancheau werd aangeklaagd door de Amerikaanse inspectie voor veiligheid en gezondheid, moest het bedrijf de beelden vrijgeven.

Hoe kon het dat Brancheau, met veertien jaar ervaring de bekwaamste orkatrainer van SeaWorld, slachtoffer werd van Tilikum? Volgens ex-collega Samantha Berg (44), die ook te zien is in de documentaire, had ervaring op die rampzalige dag geen betekenis. 'Tegen een tikkende tijdbom als Tilly is iedereen kansloos', zegt ze.

Berg, op bezoek in Nederland ter promotie van Blackfish, werkte van 1990 tot 1993 bij hetzelfde park als waar het ongeval plaatsvond. 'Het officiële verhaal van SeaWorld was dat Dawn was uitgegleden en dat Tilikum haar paardenstaart had aangezien voor een speeltje. Ze had een fout gemaakt door het haar zo te dragen. Dawn kon hier echter niets aan doen. De omstandigheden waarin Tilikum leefde (weinig ruimte, veel isolatie, slecht eten), leidden tot een extreem gefrustreerd dier dat die dag iedereen had kunnen aanvallen. Eerder vielen al twee doden, maar volgens de leiding van SeaWorld kwam dat ook door menselijke fouten. Ik heb dat altijd geloofd, tot ik me na de dood van Dawn erin ging verdiepen. Er bleken sinds 1968 meer dan honderd vergelijkbare incidenten - hoewel niet altijd dodelijk - geregistreerd. Als trainer hoorde je daar niets over.'

Berg geeft toe jarenlang erg naïef te zijn geweest over de gevaren van orka's in gevangenschap. 'Als kind wilde ik altijd al werken met zeedieren. Toen ik 20 was, kreeg ik mijn droombaan bij SeaWorld. Ik verkeerde in de veronderstelling bij hét topinstituut op het gebied van orkaonderzoek te zitten. Ik stelde geen vragen, omdat je zonder pardon werd vervangen. De leiding raadde ons af contact te onderhouden met wetenschappers die orka's in het wild onderzochten. Waarom zouden wij daar als topinstituut naar luisteren? Zij waren niet serieus te nemen activisten, wij hadden alle kennis in pacht.'

Volgens Berg is het beursgenoteerde bedrijf SeaWorld te vergelijken met een sekte. 'Als jonge trainer werd je haast gebrainwasht. Ik heb daardoor veel leugens verkondigd, zoals dat orka's langer leven in gevangenschap dan in het wild. In 1993 stopte ik bij SeaWorld. Ik zag hoe een zwarte zwaardwalvis zichzelf verwondde door met het hoofd tegen de zwembadrand te slaan. Vervolgens kotste het beest bloed en zonk. Dood. De dierenarts ter plekke reageerde onverschillig', vertelt Berg nog altijd met verbazing in haar stem. 'In principe was ik nog niet tegen gevangenschap van zeezoogdieren. De dood van Dawn veranderde dat. Ik leerde meer over wilde orka's en raakte onder de indruk van hun complexe sociale structuren, intelligentie en zelfbewustzijn. Het contrast met gevangenschap is enorm: alsof de persoonlijkheid niet tot volle wasdom komt.'

Het is een van de redenen waarom Berg het oneens is met de beslissing van het Dolfinarium Harderwijk om de in 2010 in de Waddenzee gestrande vrouwtjesorka Morgan naar Loro Parque te sturen. 'Loro Parque op Tenerife is het SeaWorld van Europa. Twee maanden voor de aanval op Dawn is daar een trainer op dezelfde wijze gedood door een orka, zoals de documentaire ook laat zien.'

SeaWorld, Loro Parque en het Dolfinarium onderhouden volgens Berg goede contacten. In een reactie op het verschijnen van Blackfish liet SeaWorld aan CNN weten dat zij het Dolfinarium assisteerden bij de redding van Morgan. Berg stelt dat er sprake is van fokleen, waarbij dieren onderling worden geruild met nakomelingen in het vooruitzicht.

'Voor dolfinaria zijn gestrande orka's interessant omdat ze miljoenen waard zijn. De geschatte waarde van Tilikum is 7.4 miljoen euro. Een hoge prijs, want hij heeft voor veel nageslacht gezorgd. Van de 28 orka's van SeaWorld zijn er 15 genetisch verwant aan Tilikum. Ook voor het stimuleren van de diversiteit van orka's in gevangenschap is Morgan dus interessant.'

De redding en opvang van Morgan kostte het Dolfinarium 1 miljoen euro en het kreeg er geen geld voor terug. Dat zegt woordvoerder Sietze Hess van het park. 'Het opvangen van gestrande dieren is één van onze taken. Zonder ons was Morgan nu dood geweest.'

Morgan was niet de eerste orka in het Dolfinarium. In de jaren tachtig beschikte het park over orka Gudrun als grote publiekstrekker. 'Bij de vangst van het dier in IJsland waren mensen van SeaWorld betrokken en in 1987 vertrok Gudrun in ruil voor twee zwarte zwaardwalvissen naar Orlando', vertelt Berg - om de nauwe band tussen de dolfinaria te onderstrepen. Hess stelt dat het normaal is dat dieren onderling worden geruild. Net als in dierentuinen.

Het Dolfinarium herkent zich niet in het beeld dat Blackfish schetst. 'Het is een gekleurde weergave van activistische filmmakers die de dood van een trainer aangrijpen voor het bereiken van hun eigen doelstelling. Duizenden keren ging er niets mis, maar dat laten ze niet zien. Sommige beroepen brengen nu eenmaal risico's met zich mee', stelt Hess.

'Over de dood van Dawn Brancheau kan alleen worden gespeculeerd.'

Hess denkt niet dat gebrek aan ruimte in Sea World een rol heeft gespeeld. 'Ruimte is een menselijk begrip. Orka's in het wild leggen lange afstanden af omdat ze voedsel nodig hebben. In parken is dat niet nodig. Ze kunnen prima in kleinere ruimten leven.'

'Met Morgan gaat het hartstikke goed in Loro Parque. Ze is geheel geïntegreerd met de andere orka's', stelt Hess. Maar Berg heeft andere signalen opgevangen. 'Door stress bijt Morgan op beton. Hierdoor zijn een aantal tanden afgebrokkeld.'

Op 3 december gaan wetenschappers en activisten, verenigd in The Free Morgan Foundation, in hoger beroep in de zaak-Morgan. Zij claimen nog altijd dat de jonge orka kan worden herenigd met haar familie. Volgens zeebioloog Kees Camphuysen is dat niet waar. 'Ik ben geen voorstander van dieren in dolfinaria, maar de familie van Morgan is niet gevonden. In het wild zou ze niet overleven.'

'Voor Tilikum is het sowieso geen optie terug te keren in het wild', is de opvatting van Samantha Berg. 'Hij is helaas een martelaar geworden. Zonder menselijke hulp zou hij al snel een infectie oplopen.' Volgens SeaWorld maakt het beest het goed. Hij speelt regelmatig nog een bijrol in de orkashows. Zonder meezwemmende trainers, want dat is enkele maanden na de dood van Brancheau verboden.

Orka's

Tilikum is 7 meter lang en weegt 5.400 kilo. Zijn leeftijd? Dat is niet met zekerheid te zeggen, maar in ieder geval boven de 30, want in 1983 werd hij in SeaWorld ondergebracht. Volgens Samantha Berg, voormalig orkatrainer, worden orka's in gevangenschap gemiddeld 35 jaar oud. In het wild kunnen ze 50 tot 80 jaar worden.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden