Tijd voor iets nieuws, tijd voor Ultra

Na punk kwam de muziekbeweging Ultra, omdat je niet altijd boos kunt blijven. Niet de toegankelijkste muziek, wel vrolijk stemmend. Ultra wordt herdacht met een tijdschrift, expo's, concerten en meer.

Hartstikke leuk, die punkmuziek die vanaf 1977 ook in Nederland veel aandacht trok. Het werd ook tijd dat al die logge rockbands met hun eindeloze gitaarsolo's - of nog erger: demonstraties op klavieren en drumbatterijen - even wat tegengas kregen van een stel opgeschoten jochies die onder de noemer 'young, loud en snotty' weer terugkeerden naar de elementaire rock-'n-roll. De Ramones (zij waren eind 1976 de eersten), de Sex Pistols en The Clash hadden het rockbeest een opdonder gegeven. Blondie, The Stranglers en Ian Dury scoorden zelfs Top-40 hits. .


Maar hoe overtuigend Johnny Rotten ook sneerde dat er No future bestond en dat het tijd werd voor Anarchy In The UK, je kon niet altijd boos blijven. Ook drong zich langzaam de vraag op wat er nu eigenlijk zo vernieuwend was aan punk. Drie of vier jongens en meisjes met gitaar, bas en drums - dat hadden we toch al eens gezien? Waarom niet eens iets met een ritmebox proberen? En waarom altijd maar zo vast blijven houden aan liedjes met refreinen?


Die punks schopten overal tegenaan, maar je kon toch ook zelf aan het werk? Dingen maken die er nog niet waren en je creativiteit uiten. Het was eind jaren zeventig, begin jaren tachtig. Net als nu teisterde een sfeer van crisis en sociale verwarring het land. Van de overheid hoefde de jeugd niet veel te verwachten. En dus: tijd voor zelfwerkzaamheid. Tijd voor iets nieuws. Tijd voor Ultra.


De term werd in 1980 bedacht door Wally van Middendorp, toen platenbaas van het label Plurex, en voorman van Minny Pops, een band met een machinaal elektronisch geluid, vernoemd naar een ritmebox. Van Middendorp (54): 'Op het label Plurex wilde ik dingen laten horen die elders niet aan bod kwamen. Vervolgens ontstond de logische gedachte om avonden te organiseren waar muziek werd geprogrammeerd die je nergens anders hoorde.'


En die muziek was er volop. In Amsterdam, maar ook in studentensteden als Nijmegen, Groningen en Eindhoven. In Amsterdam waren het studenten aan de Rietveld Academie, beeldend kunstenaars als Rob Scholte en Peter Klashorst, die schilderen, muziekmaken en videokunst met muziek wilden integreren. Van Middendorp: 'Op de kunstacademie leerden ze dat ze de geschiedenis achter zich moesten laten om tot een eigen stijl te komen. Dus waarom ook niet alle muziekkennis achter je laten en gewoon opnieuw beginnen?'


Er kwam een plek: Oktopus aan de Amsterdamse Keizersgracht, waar iedere woensdagavond voor 3,50 gulden onder de naam Ultra bands te zien waren. Experimenteel, elektronisch, avant-garde, audiovisueel, ideologisch: dat waren de termen waar een Ultramuzikant zich mee afficheerde. Suspect, Tox Modell, Mekanik Kommando, Minion en Gdansk speelden er voor meestal niet meer dan enkele tientallen mensen.


De Ultra-avonden duurden maar van september 1980 tot april 1981, maar Ultra werd al snel de naam voor alle experimentele muziek die er begin jaren tachtig in Nederland werd gemaakt. Mekanik Kommando uit Nijmegen, Nasmak en Plus Instruments uit Eindhoven en Tox Modell en Minny Pops uit Amsterdam, zij maakten muziek die aansloot bij wat eerder aan experimentele muziek uit New York was gekomen (de zogeheten No Wave) en bij elektronische muziek uit Duitsland (Deutsch Amerikanische Freundschaft) en Engeland (Cabaret Voltaire, This Heat).


Hooguit was ultramuziek nog moeilijker te behappen. Want toegankelijk klonk het allemaal niet. Veel gekraak en gepiep. Hoekige drumbeats, kille synths en dissonant krassende gitaren waarin vaak geen melodie te ontwaren viel. Maar de betere bands als Mekanik Kommando, Nasmak en Minny Pops maakten muziek die nu, dertig jaar later, helemaal niet zo ver van de latere elektronische dansmuziek lijkt af te staan.


Terwijl Van Middendorp de experimentelen een label (Plurex), een plek (Oktopus) en een naam (Ultra) had gegeven, ontstond tegelijkertijd ook het idee voor een nieuw tijdschrift: Vinyl.


De bestaande media schonken, zo was initiator en hoofdredacteur Arjen Schrama opgevallen, te weinig aandacht aan de levendige nieuwe kunstenaars/muzikantenscene. Vinyl moest die lacune vullen, wat het de eerste jaren (het bestond tot 1988) ook deed. Vinyl en Ultra waren nauw met elkaar verbonden, redacteuren maakten muziek, en muzikanten schreven over elkaar. Schrijven deden ze minder goed dan in gevestigde bladen als muziekkrant OOR, maar je las in Vinyl eerder en vooral uitgebreider over Blurt, Brassers, Young Lions, Comsat Angels en Virgin Prunes. Bovendien zat er iedere maand een flexidisc bij van een van de behandelde artiesten en was de vormgeving zo fraai dat Britse artiesten nogal eens exemplaren ter voorbeeld mee naar huis namen.


Modern, vernieuwend en experimenteel, dat waren de eisen waar je aan moest voldoen om in de jaren


'81-'84 redactionele aandacht van Vinyl te krijgen. Veel van de muziek klinkt inmiddels gedateerd, maar een verrassende hoeveelheid platen, flexi's en cassettes heeft dertig jaar na dato nog een grote zeggingskracht.


Het waren de jaren van het doem-denken en van doemmuziek. The Cure, Joy Division en The Sound waren hier de grote namen. De kleding was zwart en iedereen was tegen kruisraketten, kernenergie en de neutronenbom.


De jeugdwerkloosheid was groot, je kon maar beter gaan studeren en muziekmaken, maar er was een grote explosie van creativiteit in de muziek. New wave was de internationale noemer, maar de meeste Ultra's haatten die term. Van Middendorp: 'New wave, dat waren bandjes die in Paradiso speelden. Het schrikbeeld voor ons was Gruppo Sportivo: pseudo-moderniteit, gemaakt met humor, dat kon niet.'


Er viel immers niks te lachen. Iedereen was bloedserieus en werkte hard. Niet voor het geld, maar vanuit de overtuiging dat ze een bijdrage leverden aan het verbeteren van de steeds rotter wordende maatschappij.


In 1984 leek de avant-garde popscene echter doodgebloed. Van Middendorp: 'Academie klaar, studie af, lang genoeg in de bijstand gezeten, tijd voor een baan.' Geld willen verdienen wordt midden jaren tachtig weer cool, en daarmee is het gedaan met het echte experiment. En dus met de echte Ultra-gedachte.


Vernieuwen, steeds maar weer vernieuwen, daar ging het om. Ultra was een mentaliteit, geen beweging, geen stroming. Toen het daarop begon te lijken moest het stoppen.


Maar misschien is dit wel het moment om die mentaliteit weer terug te halen. In tijden waarin de kunsten zo ongeveer worden wegbezuinigd kan zelfwerkzaamheid redding bieden. Gewoon iets maken dat er nog niet is, het combineren van audivisuele media met muziek en schilderkunst, allemaal met de bedoeling vernieuwing te brengen. Daar is het indertijd ook allemaal om begonnen.


Geld kon je er niet mee verdienen, als je maar uit de kosten kwam dan was dat genoeg. Het blijft een mooi romantisch idee dat de Ultra-beweging achterliet. Terugluisterend naar de muziek van toen is het die enorme vrijheidsdrang die nog altijd vrolijk stemt. En vooral inspireert.


Gisteren kwam een nieuwe uitgave uit van het tijdschrift Vinyl (links). Met, behalve terugblikken, ook verhalen over nieuwe artiesten als Rats On Rafts, die volgens de redactie in het Ultra/Vinyl concept passen.


Concerten


Wally van Middendorp liep al langer met het idee om zijn band Minny Pops na dertig jaar weer tot leven te wekken. Nadat hij begin 2011 weer eens een vergadering had met wat oud-bandleden, kwam een en ander in een stroomversnelling.


Er was immers ook interesse uit Engeland, waar Minny Pops begin jaren tachtig nog twee singles op het roemruchte Factory-label hadden uitgebracht.


In januari van dit jaar deden de Minny Pops een Britse tournee langs vier steden, samen met de nieuwe Rotterdamse gitaarband Rats On Rafts, waarvan het geluid refereert aan dat van gitaarbands uit het Ultratijdperk.


Maar van een gewone reünie is geen sprake. Na een handvol optredens in verschillende steden met diverse bezettingen en divers repertoire, is het voor Middendorp ook weer klaar. In Amsterdam vindt op 11 maart in Dansmakers een zogeheten suite-uitvoering van het Minny Pops-albumdebuut Drastic Measures, Drastic Movement (1979) plaats.


Op 7 april is Minny Pops in de Melkweg te zien tijdens wat voor Middendorp het afsluitende Ultra-2012 evenement is.


Die avond komt er voor het eerst sinds dertig jaar ook een andere Amsterdamse band voor het weer bijeen: The Tapes.


Verder worden er op 8, 9 en 10 maart


Ultra-2012 avonden gehouden in respectievelijk Nijmegen, Eindhoven en Rotterdam.


Boeken


Een en ander valt samen met diverse publicaties bij uitgeverij Lebowski.


Uitgever Oscar van Gelderen wilde een speciaal fonds met boeken over de jaren tachtig oprichten, waarin aandacht moest komen voor punk, postpunk en Ultra.


Toen Van Gelderen hoorde van de Centraal Museumtentoonstelling God Save The Queen, over de periode 1977-1984, ondernam hij actie.


Waarom de krachten niet bundelen: tentoonstelling, boeken, en muziek.


Harold Schellinx kreeg de opdracht de geschiedenis van Ultra te schrijven, dat gisteren verscheen onder de titel Ultra; Opkomst en Ondergang van de Ultramodernen, een unieke Nederlandse muziekstroming (1978-1983).


Tijdschrift


Ook gisteren door Lebowski gepresenteerd: Vinyl, Jaargang 32 Nummer 1, een eenmalige nieuwe uitgave van het tijdschrift onder redactie van enkele oudgedienden met behalve terugblikken ook verhalen over nieuwe artiesten als Rats On Rafts, die volgens de redactie in het Ultra/Vinyl concept passen.


Het tijdschrift is ook in een luxe collectorsbox te krijgen, met als extra's de vinyl-elpee van het Rats On Rafts-album en een cd-uitgave van de cassette die in 1981 uitkwam met live-opnamen van de Ultra-avonden in Oktopus.


Muziek


Andere releases: Van Minny Pops verscheen op cd, onder de titel Standstill To Motion, een liveconcert uit 1981, samengevoegd met een dvd met videobeelden van de band in New York datzelfde jaar, onder dezelfde titel.


Deze week verscheen er ook een heruitgave van het door Vinyl samengestelde album


Dokuments met deels nummers die op de flexi-discs bij het tijdschrift zijn verschenen, komt uit bij Suburban.


Tentoonstelling


De tentoonstelling God Save The Queen vindt van 3 maart tot 10 juni plaats in het Centraal Museum, Utrecht. In de Melkweg Galerie in Amsterdam is van 5/4 t/m 6/5 de tentoonstelling Foto's Voor Vinyl 1981-1988 te zien.


Agenda Ultra 2012


Terug naar de jaren tachtig met de Minny Pops (foto links), Mekanik Kommando of Nasmak - en ja, óók met Gruppo Sportivo, Claw Boys Claw en Mathilde Santing. Op de No Future Luisterpaal van muzieksite 3voor12 is de belangrijkste punk, Ultra en new wave muziek uit Nederland terug te luisteren.


http://3voor12.vpro.nl/#!/luisterpaal.html Foto Kishi Yamamoto


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden