Tijd voor een Unie van het Westen

Laten we eens een radicaal plan onder de loep nemen, afkomstig van een man met een strenge blik en een scherpzinnige politieke geest, wiens kardinaalsrode dan wel koninklijk paarse sokken onder zijn chique donkere maatpak uitsteken....

Parijs,
Het plan: de VS en Europa lopen het gevaar binnen niet al te lange tijd door de rest van de wereld ingehaald te worden. Om hun plaats en hun normen en waarden te kunnen handhaven, moeten ze samen een eenheidsverbond gaan vormen, een Unie van het Westen. En het moment om daarmee te beginnen is nu.

Parijs,
Het idee komt van Edouard Balladur, de voormalige Franse premier wiens geloofsbrieven als typisch vertegenwoordiger van de gevestigde gaullistische orde al veertig jaar teruggaan. Zijn huidige relevantie wordt deels bepaald door zijn nauwe banden met Nicolas Sarkozy, ooit zijn minister van Financiën en woordvoerder, die tien jaar geleden beweerde dat Balladur een betere president zou zijn dan Jacques Chirac.

Parijs,
Ondanks de opzettelijk provocerende en stekelige toon van het plan, komt het idee van een Unie van het Westen ook weer niet helemaal uit de lucht vallen. Het plan lijkt eerder om van de huidige pogingen om de VS en de EU dichter bij elkaar te brengen een Groot Verhaal te maken.

Parijs,
Het project behelst onder meer de vage contouren van een transatlantische economische zone. Op instigatie van Angela Merkel, die daarin gesteund werd door Gordon Brown, vonden er afgelopen jaar veelbelovende besprekingen plaats tussen Europese commissarissen en Amerikaanse regeringsfunctionarissen, die moeten leiden tot een verstrekkende harmonisatie van een aantal handelskwesties.

Parijs,
Zinvolle zaken, niet extreem of sexy, maar toch een onderneming waar, in de woorden van een Amerikaanse deelnemer, ‘muziek in zit’.

Parijs,
Maar het bredere, onderliggende uitgangspunt wordt door Merkel en Brown niet hardop uitgesproken, en door de regering-Bush al helemaal niet.

Parijs,
De problemen die China, de opkomst van Rusland en de door de radicale islam veroorzaakte instabiliteit met zich meebrengen, kunnen het beste worden aangepakt als de VS en Europa hun handelingen op elkaar afstemmen. De werkelijkheid toont aan dat wanneer zij alleen handelen, de Amerikanen en de Europeanen steeds meer nadelen ondervinden in een wereld waar rechtsorde en democratie geen sturende factoren meer zijn bij de beheersing van de nieuwe verdeling van economische en politieke macht.

Parijs,
Balladur vat de kwestie bij de hoorns. Hij beweert dat halfwassen maatregelen die er niet in slagen om de krachten van het Westen te bundelen geen adequaat antwoord vormen. In een essay van 120 bladzijden, met de titel Pour une Union occidentale entre l’Europe et les États-Unis, stelt hij: ‘In de geschiedenis speelt het Westen een steeds kleinere rol en misschien raakt die rol ooit uitgespeeld. Er is een eenvoudige manier om het zover niet te laten komen. De mensen in het Westen moeten zich bewust worden van het gevaar en moeten ervan overtuigd raken dat dit gevaar alleen aangepakt kan worden met de grootst mogelijke solidariteit.’ Volgens Balladur moet er ‘een nieuwe alliantie komen tussen Europa en Amerika, of zelfs een echte Unie’.

Parijs,
Twintig jaar geleden, zo zei hij mij, was het idee te voorbarig. Het was nog maar net na de val van de Berlijnse Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie was nog volop aan de gang, toen minister van Buitenlandse Zaken James Baker opriep tot de ontwikkeling van nieuwe, op eenheid gerichte betrekkingen tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten.

Parijs,
Amerika was destijds te machtig in zijn eentje en Europa te zwak en te wantrouwig tegenover Amerikaanse dominantie om zo’n eenheid tot stand te brengen. Maar nu, in een nieuwe context, nu duidelijker is wat de grenzen zijn van de Amerikaanse macht en er niet of nauwelijks mogelijkheden zijn voor Europa als unilaterale superstaat, is het concept weer actueel geworden.

Parijs,
Afgelopen herfst liet Merkel blijken weer meer interesse te hebben, toen ze zei dat de Europeanen en de Amerikanen een verkeerd beeld hadden van ‘de missie van de transatlantische betrekkingen’, als ze niet inzagen dat het ‘samenbundelen van onze krachten in ons beider belang was, ons de mogelijkheden biedt om naar bepaalde normen en waarden te leven’.

Parijs,
Nu zou, volgens Balladur, Frankrijk, als voormalig symbool van het antiamerikanisme, dat zich realiseert dat een verzwakt Amerika niet in het belang van Europa is, het initiatief moeten nemen bij het tot stand brengen van een Unie van het Westen.

Parijs,
In de praktijk komt dat neer op: een permanent secretariaat voor de Unie dat gemeenschappelijke standpunten voor internationale besprekingen moet voorbereiden; de geleidelijke ontwikkeling van een gemeenschappelijke transatlantische markt; het aan elkaar koppelen van de dollar en de euro; het afstemmen van beleid op het gebied van energie en gerelateerde veiligheidskwesties; en de oprichting van een transatlantische uitvoerende raad van leiders die een keer in de drie maanden bijeen zou moeten komen.

Parijs,
Balladur wil niet aangeven of die raad beslissingsbevoegdheid moet krijgen. Maar hij wil wel zeggen dat een dergelijke raad ‘een enorme vooruitgang’ zou betekenen als zij regelmatig bij elkaar kwam en als ‘de Europeanen en de Amerikanen geen van beide nog langer een besluit konden nemen over gemeenschappelijke problemen zonder eerst met de ander overleg te hebben gehad’.

Parijs,
Uit wanhoop geboren gezwets? Een escapistisch voorstel dat welgestelde landen in staat stelt om niet zo heel precies en uitgebreid naar hun eigen falen te kijken? ‘Een al te ambitieus plan?’ Balladur stelt de vraag zelf en klinkt als Oswald Spengler wanneer hij het antwoord geeft: ‘Niemand anders zal ervoor zorgen dat het Westen ontsnapt aan het dreigende verval.’ De onmisbaarheid van Amerika duurt hooguit nog twintig jaar en Europa moet stoppen zich te ‘voeden’ met de ‘illusie van macht’.

Parijs,
De oude mentor van Sarkozy heeft zijn essay naar de president opgestuurd en die heeft Balladur gebeld om hem te bedanken. Voor een politicus wiens leven en werk zich niet binnen de grenzen van het conventionele afspelen, vormen grote ambities beslist geen belemmering.

Parijs,
Na niet meer dan zeven maanden van een termijn van vijf jaar heeft Sarkozy al zijn aanspraak te kennen gegeven op het leiderschap in Europa, heeft hij het voorstel gedaan tot oprichting van een Mediterrane Unie van Europese en Arabische landen rond de Middellandse Zee en heeft hij Frankrijk klaargemaakt voor een nieuwe rol in de NAVO op voorwaarde dat het land een aantal belangrijke posities krijgt in het bevel van de NAVO.

Parijs,
Hij denkt graag groot.

Parijs,
Tot de voornemens voor het nieuwe jaar van Sarkozy hoort ook Frankrijk, door middel van een ‘beleid van beschaving’ dat ‘onze oude wereld’ nodig heeft, te maken tot de ‘ziel’ van een ‘nieuwe renaissance’.

Parijs,
Wat betreft een Unie van het Westen: als Sarkozy iets minder groot denkt en, tegen de achtergrond van feit dat er in Amerika een nieuwe leider komt, niet op effect uit is, maar mikt op de praktische kern van het voorstel en op het gezonde verstand in het algemeen, dan zou het plan zomaar, hoe miniem ook, kans van slagen kunnen hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden