Column

Tijd voor een andere koers in Irak

Een strijder van het Iraakse leger tijdens een aanval op strijders van de terreurgroep Islamitische Staat in Baiji. Beeld AFP

In 2006 stelden Joe Biden (destijds senator) en anderen voor de macht in Irak te decentraliseren. Zij zagen de Iraakse samenleving in sektarische blokken uiteenvallen en vonden dat overheidsinstellingen de fundamentele verhoudingen onder de bevolking moesten weerspiegelen. In het plan van Biden had de centrale Iraakse overheid nog wel een aantal belangrijke taken, maar gingen veel andere bevoegdheden naar regionale overheden in de soennitische, sjiietische en Koerdische gebieden.

George W. Bush verwierp die federalistische benadering en gokte op Bagdad als centrum van de macht. De toenmalige Iraakse premier al-Maliki en diens sjiietische kliek wakkerden de sektarische spanningen verder aan en dreven delen van de oppositie tot gewapende opstand.

Onder Obama werd al-Maliki afgezet en vervangen door meer gematigde leiders, maar de aanpak is nog steeds op Bagdad gericht, met bijna even slecht resultaat. De soennieten voelen zich nog steeds onderdrukt. Het vertrouwen in de landelijke instellingen is nihil en de sektarische scheidslijnen zijn scherper dan ooit.

Hoewel numeriek zwaar in de minderheid, verslaan de IS-strijders het Iraakse leger, bijvoorbeeld in Ramadi, omdat deze terroristen heilig geloven in hun krankzinnige filosofie, terwijl de Iraakse soldaten niet meer geloven in hun eigen leiders en niet bereid zijn hun leven te wagen voor een niet functionerende, gecentraliseerde staat.

Het opleggen van oplossingen van bovenaf en de door Obama ingezette haastige terugtrekking uit Irak hebben bijgedragen aan de opkomst van IS. Obama heeft wel plechtig beloofd om deze terreurgroep uit te schakelen, maar tot nu toe lukt dat niet.

Dat komt grotendeels doordat de Iraakse overheid de sympathie van het volk verspeeld heeft aan moordzuchtige woestelingen. IS heeft legitieme soennitische grieven gekaapt. Veel soennieten worden blijkbaar liever door hun eigen soort mensen geregeerd, hoe barbaars ook, dan door sjiieten die hen van hun waardigheid beroven.

De VS vormen nu een absurde alliantie met door Iran gesteunde sjiietische milities. Tot nu toe zijn deze milities door soennitisch gebied getrokken om dorpen te 'bevrijden' van IS, waarna ze vaak overgingen tot het executeren van plaatselijke leiders en plunderingen van diezelfde dorpen.

Obama hoopt dat deze milities zich nu gaan beheersen en zich naar het centrale gezag voegen, maar de recente geschiedenis van Irak leert anders. Waarschijnlijker is dat de milities IS af en toe een tactische nederlaag toebrengen, maar tegelijkertijd het algehele klimaat nog meer verslechteren.

De strategie van centralisatie is mislukt. Pogingen soennitische en sjiietische elites te verenigen hebben de spanningen verhoogd en het afglijden naar een regionale oorlog versneld. IS maakt nu sjiietische pelgrims in Saoedi-Arabië tot doelwit om de Saoedi's te tarten en zo de religieuze oorlog uit te breiden. Intussen steunt Iran terreurgroepen in de hele regio in een poging van Irak een satellietstaat te maken. Een fnuikende dynamiek: door de sektarische spanningen radicaliseren de leiders van zowel soennieten als sjiieten en ontketenen ze steeds gruwelijker confrontaties.

Het wordt tijd voor een andere koers.

Amerika moet zich ten doel stellen om de sektarische koorts te verlagen. De strategie is beide kanten apart zo veel mogelijk te helpen en tegelijkertijd de radicale krachten in bedwang te houden. De daarbij passende tactiek is decentralisatie. Hevel macht over naar de diverse groepen in verschillende gebieden. Laat ze zo veel mogelijk hun eigen zaken regelen. Schep ruimte tussen de sektarische bevolkingsgroepen, zodat haatgevoelens kunnen afnemen.

Dat was de kern van het decentralisatieplan van Biden c.s. en de logica daarvan is ook nu nog veelbelovend.

Het bezwaar daartegen was altijd dat het geografisch lastig is. De verschillende bevolkingsgroepen zijn vermengd. Als de decentralisatie uit de hand loopt, kunnen er heftige oorlogen ontstaan over natuurlijke hulpbronnen en nationale bezittingen.

Dat is zonder meer waar, maar het scheiden van groepen en het in bedwang houden van radicalen is nog steeds de minst slechte optie. De VS zouden kunnen beginnen met het rechtstreeks bewapenen van de Iraakse soennieten en ze helpen hun eigen gebied terug te veroveren op de terroristen, met daarbij de garantie dat ze dat gebied dan ook zelf mogen besturen.

Nationale politici zijn dol op centralisatie, maar dat is het verkeerde recept voor een Midden-Oosten dat aan het ontploffen is.

Vertaling: Leo Reijnen © NYT

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.