Tien tips voor een geslaagde formatie

Nu de Tweede Kamer zijn zegen heeft gegeven aan de voorstellen van formatieverkenner Henk Kamp, kan het onderhandelen beginnen. Tien tips voor een geslaagde formatie.

ractievoorzitters (VLNR) Maxime Verhagen (CDA), Mark Rutte (VVD) en Geert Wilders (PVV) in 2010 nadat ze een akkoord hebben gesloten over de gedoogcoalitie.Beeld ANP

1. Gun de tegenstander ook een puntje
De basis voor vruchtbare onderhandelingen is vertrouwen. 'Chemie' tussen de hoofdpersonen is soms belangrijker dan de inhoudelijke afstand tussen verkiezingsprogramma's. Elkaar een punt gunnen en niet om elk wissewasje strijd leveren, komt de slagingskans van de onderhandelingen ten goede. Na de verkiezingen hebben VVD-leider Rutte en PvdA-voorman Samsom dan ook meteen hun toon aangepast. Beiden spreken ineens veel waardering voor elkaar uit. Partijgenoten helpen mee. 'Veel VVD'ers en PvdA'ers staan toch een beetje hetzelfde in het leven', meldde Mariëtte Hamer in de Volkskrant. Wat gebrek aan vertrouwen kan doen, weet beoogd informateur Wouter Bos (PvdA). Hij zag de onderhandelingen met het CDA in 2003 mislukken, vooral omdat het totaal niet boterde met CDA-leider Jan Peter Balkenende. Even lekker dineren en tijdens een goed glas wijn de zaken bespreken, zoals de CDA'ers gewend waren, werd door Bos niet goed begrepen.

2. Hou het binnenskamers
Formeren gaat gepaard met de rituele geheimzinnigheid. Een radiostilte levert na twee weken louter clichés op. 'De verschillen zijn groot, maar de onderlinge verhoudingen zijn uitstekend.' Daar mogen de journalisten het mee doen. Tijdens de onderhandelingen over de begroting van 2010 dit voorjaar in het Catshuis werden journalisten er gek van, maar het zorgde wel voor rust. De media kregen halverwege slechts het bot toegeworpen dat de onderhandelingen door een 'moeilijke fase' gingen. Daarna werd de radiostilte weer ingezet. Na zeven weken lag er een akkoord, maar klapte het overleg alsnog. Door de 'deelakkoorden' binnenskamers te houden, voorkom je dat de achterban zich tussentijds gaat roeren. Bovendien hoeven partijgenoten aan het eind van de rit alleen nog maar even te tekenen bij het kruisje. Die kunnen dan 'de gehele afweging' overzien, heet dat dan.

3. Niet met te veel mensen aan tafel
Tijdens de mislukte onderhandelingen in 2010 over Paars-plus was het een drukke boel aan tafel. De VVD nam Fred Teeven, Stef Blok, Charly Aptroot, Edith Schippers en Helma Neppérus mee; PvdA-leider Cohen werd bijgestaan door Ronald Plasterk, Mariëtte Hamer, Jeroen Dijsselbloem, Diederik Samsom en Sharon Dijksma. Zeker, je kunt als partijleider niet van alle markten thuis zijn. En een eventueel akkoord moet draagvlak hebben in de fractie. Maar te veel onderhandelaars en ingewijden zijn een recept voor mislukking. Niet alleen vergroot het de kans op lekken naar de media, de onderhandelaars bouwen ook geen band op als er steeds een nieuw gezicht aanschuift. Het lijkt erop alsof Rutte en Samsom dit advies ter harte hebben genomen. Rutte neemt Stef Blok mee; Samsom krijgt ondersteuning van Jeroen Dijsselbloem. De laatste twee hebben nog wel een select aantal sparringpartners in hun eigen fractie.

4. Niet teveel onderhandelen achter de komma
De onderhandelaars hebben, als ze toch bezig zijn, de neiging om zoveel mogelijk te regelen in het regeerakkoord. Dichttimmeren, heet dat. Dat lijkt voordelig, want dan zijn de afspraken voor de hele regeerperiode duidelijk. Maar zeker in tijden van crisis is dat een schijnzekerheid. De politieke leiders doen er goed aan zich flexibel op te stellen en dat gaat beter met een akkoord op hoofdpunten. Het scheelt ook weken van lange en moeilijke onderhandelingen, die ongetwijfeld de sfeer in de coalitie niet ten goede komt. Op hoofdpunten is een 'uitruil' ook makkelijker: de ene partij mag het beleid in de zorg bepalen; de ander krijgt invloed op ontwikkelingssamenwerking. Zo blijft het profiel van de deelnemende partijen een beetje overeind.

5. Kies een onafhankelijke informateur
Hoewel de informateurs Kamp en Bos een scherp politiek profiel hebben is het van groot belang dat ze als team opereren en zich nooit opstellen als onderhandelaar namens de partij. Krijgt één van de partijleiders ook maar het minste gevoel van partijdigheid, dan is het hommeles. Het wereldbeeld van CDA-informateur Herman Wijffels was in 2007 in het uiteindelijke coalitieakkoord duidelijk aanwezig. Bij die onderhandelingen was een vaderfiguur nodig die de kibbelende partijen aan de hand nam.

6. Gebruik wat acteertalent
Acteren behoort tot de basisvaardigheden op het Binnenhof. Tijdens de verkiezingscampagne waarschuwde Rutte nog dat de PvdA 'een groot gevaar' was voor Nederland. Nu is PvdA-leider Samsom 'een man met wie ik zaken kan doen', zegt Rutte. Ook tijdens de formatie is acteertalent van groot belang. Zeker als de partijen op papier ver uit elkaar liggen, moet de achterban de indruk krijgen dat hun man het onderste uit de kan heeft gehaald. De formatie mag dus nooit gemakkelijk lijken. Ernstige gezichten, of zelfs een bericht dat de onderhandelingen 'door een moeilijke fase gaan', zijn meestal voldoende om dit beeld te bevestigen.

7. Houd de ambtelijke macht in het vizier
Het ambtelijk apparaat regeert mee, en niet zo'n klein beetje ook. De deze week gepresenteerde begroting is voorbereid door ambtenaren van het ministerie van Financiën - ondanks dat het kabinet demissionair was. En voor nieuwe bezuinigingsplannen zullen de (geactualiseerde) rapporten op tafel komen, die door ambtenaren in het kabinet Balkende IV geschreven zijn. Het kan dus geen kwaad om een secretaris-generaal van een ministerie erbij te betrekken voordat al te woeste plannen bekend worden gemaakt.

8. Laat je niet opjagen
Het credo van deze formatie is: snel een stabiel kabinet vormen. Maar eigenlijk is dat altijd het devies, omdat anders het land stil zou komen te staan. Dat valt wel mee, de ambtenaren krijgen heus geen vrijaf tijdens de formatie (zie ook punt 7). Ook in 2010 moest er vanwege de economische crisis haast worden gemaakt met een kabinet, de koningin maande de partijen zelfs tot snelheid. Maar de bordesfoto kon uiteindelijk pas na 127 dagen worden genomen. Een gemiddelde formatie duur in Nederland drie maanden. Het is geen schande als die tijd ook nu weer wordt genomen, zeker als de ideologische verschillen groot zijn. Over Paars I (PvdA, VVD, D66) werd 111 dagen onderhandeld.

9. Gooi de iPhone uit het raam
Wie teveel naar Twitter kijkt kan soms de indruk krijgen dat het hele land op tilt slaat als PVV-leider Wilders of ex-politica Femke Halsema een berichtje de wereld instuurt. Zoiets kan de onderhandelingen verstoren. Tijdens de onderhandelingen over Paars-plus werd dan ook een twitterverbod uitgevaardigd. Geen slecht idee.

10. Juich niet te vroeg
Ook al lijken de onderhandelingen soms goed te verlopen, op elk moment kan een van de onderhandelingspartners besluiten dat het zo niet langer gaat. VVD-leider Rutte en CDA-voorman Verhagen kwamen op zaterdag 21 april in vrijetijdskleding aan bij het Catshuis in de veronderstelling nog even de koopkrachtplaatjes door te nemen. Wilders - strak in het pak - liet bij aankomst weten de stekker uit het overleg te trekken. En in 2003 hadden Bos en Balkenende tien weken onderhandeld. Er was een bezuinigingsbedrag van 20 miljard euro afgesproken en het beeld in de media was dat het nog slechts ging om de verdeling van de ministersposten. Totdat het CDA met een reeks extra bezuinigingen op de proppen kwam. Daar kon de PvdA niet mee akkoord gaan.

Dit artikel is gebaseerd op een artikel van Kim van Keken en Yvonne Doorduyn dat ten tijde van de formatie van 2010 in de Volkskrant verscheen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden