Tien jaar lang duivelse dilemma's

Wim Kok stopt na tien jaar als commissaris van PostNL, zijn laatste post in het bedrijfsleven. De top looft de oud-premier, oude vrienden bij PvdA en FNV voelen zich verraden.Door

'Natuurlijk had Wim Kok kunnen opstappen als commissaris bij ING. Hij had kunnen zeggen: voor 60 procent meer inkomen voor de top van de bank kan en wil ik als oud-PvdA-premier en vakbondsleider geen verantwoordelijkheid nemen. Dat was een statement geweest. Maar dan? Dan was er een andere commissaris gekomen en draait de wereld door. Terwijl Kok achter de schermen misschien wel als een leeuw gevochten heeft om het tegen te houden.'

Aan het woord is Doekle Terpstra, die in 2004 als CNV-voorzitter een paar aandelen ING kocht om op de aandeelhoudersvergadering de top van de bank-verzekeraar te vragen of het moreel wel aanvaardbaar was de topinkomens zo explosief op te trekken. 'Tot mijn stomme verbazing gaf de president-commissaris, normaal de enige die iets zegt, het woord aan Wim Kok. Hij zei toen dat hij het er heel moeilijk mee had gehad, maar toch akkoord was gegaan. Omdat hij nu verantwoordelijk was voor de onderneming, in plaats van voor het land. Het beroemde 'duivelse dilemma', dat zijn ingewikkelde positie treffend weergaf. Kok ging akkoord omdat de topsalarissen bij ING internationaal zouden achterblijven. Dat was een zwak verhaal. Dan konden die bestuurders toch gewoon naar het buitenland om meer te verdienen? Maar dat gebeurde nooit.'

Wim Kok is vanaf vandaag verlost van zijn duivelse dilemma's. Tijdens de aandeelhoudersvergadering van PostNL neemt hij afscheid als commissaris, waarmee de loopbaan van de sociaal-democraat in de top van het internationale bedrijfsleven er na tien jaar op zit. In 2003, nog geen jaar na het einde van zijn tweede paarse kabinet, accepteerde Kok vier zware commissariaten: bij ING, Shell, KLM en TPG Post, later PostNL. Een politicus op zulke prestigieuze posten in het bedrijfsleven komt bijna nooit voor. Lubbers en Balkenende hadden ook een internationaal netwerk, maar werden niet gevraagd. Kok had internationaal statuur en gezag, goud waard voor bedrijven die mondiaal toegang zoeken tot de hoogste kringen. 'Naast zijn onkreukbaarheid had hij grote ervaring in politieke besluitvorming. Je kunt je voorstellen wat dat voor een bedrijf als Shell waard is', zegt Kees van Lede.

De oud-topman van Akzo Nobel en voormalig VNO-voorzitter maakte Wim Kok mee als commissaris bij KLM en bij Stork, dat ze als tijdelijke 'supercommissarissen' uit de problemen moesten helpen. Van Lede roemt de kwaliteiten van de oud-premier als commissaris. 'Wim was een heel harde werker. Geen lachebekje, maar een serieuze man. Nauwgezet, hij wilde altijd het naadje van de kous weten. Hij pretendeerde nooit het allemaal beter te weten dan de raad van bestuur. En wat ik ook erg gewaardeerd heb in Wim: hij was zichtbaar geïrriteerd als iets niet goed ging.' De oud-PvdA-premier zocht verder altijd naar praktische oplossingen, zegt Van Lede. 'Geen weidse vergezichten over hoe het zou moeten zijn, maar: wat kunnen we eraan doen? Nogal ongewoon voor een politicus.'

Ook oud-Shell-topman Jeroen van der Veer is lovend over de oud-PvdA- en FNV-leider. 'Wim was een uitstekende en zeer gebalanceerde commissaris met een goed mensgevoel', laat hij weten. Dat gebalanceerde van Kok wordt breed gewaardeerd in de top van het bedrijfsleven. 'Hij heeft vanaf dag één het belang van de hele onderneming vooropgesteld, niet de belangen van deelpartijen', zegt Van Lede. 'Zo hoort het ook. Ik heb alle kritiek vanuit zijn partij en vanuit de vakbeweging, dat hij de zaak verraden had, dan ook bijna ongepast gevonden. Ze hadden juist trots moeten zijn dat iemand uit hun eigen kringen deze commissariaten bezette, en zijn invloed kon laten gelden.'

Bij PostNL werden zevenduizend banen van postbodes geschrapt; ze werden vervangen door goedkope parttimers. Tegelijk kreeg de top flinke bonussen uitgekeerd, hoewel de splitsing van het moederbedrijf TNT in een pakjes- en postpoot mislukte. Topman Peter Bakker kreeg bij zijn vertrek 4,5 miljoen euro mee. Onterecht, omdat volgens de regels van goed bestuur alleen bij ontslag een gouden handdruk op zijn plaats is. De reorganisatie van PostNL liep ook nog eens vast, waarna topman Harry Koorstra plotseling opstapte.

Maar de centrale ondernemingsraad van PostNL neemt Wim Kok deze chaos niet kwalijk. De oud-premier was acht jaar commissaris op voordracht van de Centrale Ondernemingsraad (COR). 'We hebben altijd veel aan Wim Kok gehad. Hij was gezaghebbend en er werd naar hem geluisterd' , zegt COR-voorzitter Cees Degeling. 'Die beloning vonden wij ook schandalig, maar het lag contractueel vast.' De reorganisatie was volgens Degeling nodig omdat er steeds minder post was, en werd vervolgens verprutst door het management. 'Akkoord, de commissarissen moeten dit soort dingen als toezichthouders proberen te voorkomen. Maar ze zitten daarvoor toch op te veel afstand.'

Op zo veel begrip kon Kok bij de PvdA niet rekenen. Toen de bonussen een jaar geleden bekend werden, pakte PvdA-leider Diederik Samsom de telefoon om bij commissaris Kok zijn ongenoegen te uiten. Dat was 'geen prettig gesprek', zei hij later. PvdA-voorzitter Hans Spekman ging nog verder door te zeggen dat hij zich 'net als vele andere PvdA'ers dood schaamde' voor de oud-leider. Spekman kondigde maatregelen aan om te voorkomen dat PvdA-bestuurders zulke dingen kunnen doen. Het plan daarvoor is nog in de maak, laat de PvdA weten. Ook AbvaKabo-voorzitter Corrie van Brenk is kritisch over de Koks rol. 'Als je als oud-vakbondsleider meewerkt dat mensen hun bestaanszekerheid verliezen, zoals bij PostNL, ben je vergeten waar je vandaan komt', zegt Van Brenk, die zich heeft gekandideerd als FNV-voorzitter, en dus als opvolger van Wim Kok.

Had de oud-vakbondsleider er nooit aan moeten beginnen, aan die prestigieuze commissariaten? 'Dat laat ik graag aan mensen zelf over', zegt Van Brenk. 'Maar als je als socialist instemt met grote inkomenssprongen voor de top, terwijl de mensen die je ooit vertegenwoordigde moeten sappelen, ben je vergeten aan wie je het allemaal te danken hebt.'

Waarom heeft de timmermanszoon uit Bergambacht de posten tien jaar geleden dan toch aangenomen? Voor het geld? De status? 'Dat weet ik niet', zegt oud-CNV-voorzitter Doekle Terpstra, tegenwoordig bestuursvoorzitter van hogeschool Inholland. 'Met vier grote commissariaten staat je geloofwaardigheid als voormalig vakbondsleider en PvdA-premier onder druk. Maar hij zat ook bij de Anne Frank Stichting en het Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis. Dan ben je geen zakkenvuller, die zijn principes heeft verkwanseld. Hem zo noemen is te makkelijk. Iedereen die Wim Kok kent, weet dat hij geen patjepeeër is die voor het grote geld ging.'

Commissaris Kok verdiende 2 mln

De vier prestigieuze commissariaten in het bedrijfsleven hebben Wim Kok de afgelopen tien jaar in totaal ruim 2 miljoen euro aan bezoldiging opgeleverd. Dat is, de zittingstermijnen meegerekend, gemiddeld ruim twee ton per jaar, en meer dan de anderhalve ton die Mark Rutte als minister-president verdient. Bijna de helft van de 2.016.993 euro verdiende Kok bij Shell, waar hij tot 2011 commissaris was. De oliemaatschappij heeft een Angelsaksische bestuursvorm, waarbij commissarissen niet-uitvoerende bestuurders zijn. De beloning is navenant, vooral als er een voorzitterschap van een commissie bij zit. Kok was voorzitter van de CSR-commissie (corporate social responsibility, maatschappelijk verantwoord ondernemen) en verdiende uiteindelijk 162 duizend euro per jaar. De negen jaar als toezichthouder bij de KLM waren goed voor 215 duizend euro aan bezoldiging, de zeven jaar bij ING leverden 322 duizend euro op. Kok vertrok er in 2009, nadat de bank-verzekeraar overeind was gehouden met 10 miljard euro staatssteun. Bij TPG Post, TNT en het daarvan in 2011 weer afgesplitste PostNL ontving Wim Kok de afgelopen tien jaar 512 duizend euro bezoldiging.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden