Thuiswedstrijd

Theatermakers ontdekken de intieme huiskamer als publiek podium. Van Maria Goos op de sofa in Laren tot Laura van Dolron bij stervenden thuis. 'Terug naar het rock-'n-rollgevoel: je verkleedkoffer pakken en spelen'

Acteur Porgy Franssen heeft speciaal een cursus koffiezetten gevolgd om thuis, in zijn loft vijf hoog op een Amsterdams haventerrein, fraai getekend cappuccinoschuim te kunnen creëren. Toch zal hij straks niet iedere bezoeker van zijn solo Zijde, die hij ruim twee weken lang in zijn huis aan de Danzigerkade speelt, een luxe koffie serveren. 'Dat blijkt te veel gevraagd. De meeste koffie schenken we uit thermoskannen. Ik moet mij concentreren op de tekst. Zo veel mogelijk apparaten gaan uit, vanwege storend gepiep. We doen er alles aan het publiek persoonlijk en gastvrij te ontvangen. Vooral mijn vrouw Sofie kan dat.'


In de woonkamer annex open keuken van hun grote appartement, met weids uitzicht over Amsterdam, verhult roomwitte zijde een kabinet met rekwisieten. Franssen kruipt tijdens Zijde in de huid van Hervé Joncour, een 19de-eeuwse handelaar in zijderupsen, om het publiek aan de hand van leren handschoenen, een oosterse boom en briefjes Japans perkament mee te tronen naar een etherische en melancholieke liefdesgeschiedenis in het land van de rijzende zon (een bewerking van de novelle Seta van Allessandro Barrico). Een stuk of vijftig geleende stoelen staan op gehuurde verhogingen: 'Mensen moeten het goed kunnen zien'. Vier aangekochte theaterspots hangen gezekerd aan het plafond: 'Die zijn niet zo duur, zo'n tachtig euro. De voorwaarden moeten goed zijn. Mensen komen voor een exclusieve belevenis én voor persoonlijk contact. Na afloop praten we na en drinken we wijn. Er is geen sluitingstijd.'


Franssens zoon Woolf rekent beneden bij het gratis parkeren direct af met toeschouwers: 30 euro inclusief hapjes en drankjes. Franssen: 'Iedereen gaat hier gelukkig weg. De intimiteit van de huiskamer valt samen met de intimiteit van de vertelling. Hier kan ik toeschouwers dieper in de ogen kijken. Ik pik de mensen er snel uit die niet wegkijken als je ze aankijkt. Door de particuliere setting laten mensen meer intimiteit toe. Voor mij voelt dit alsof ik dichter bij hun ziel kom, in hun emotionele huiskamer. Zij kijken in de mijne, of tenminste, dat spiegel ik hen voor. Nee, ik vind het niet lastig om privé zo te exploiteren. Acteurs zijn gewend zichzelf uit te buiten.'


Vorig jaar zomer speelde Franssen voor het eerst thuis voor publiek: de monoloog Novecento. Dat beviel zo goed dat hij deze maand twee weken Zijde presenteert en volgend seizoen tijd vrijmaakt om te onderzoeken wat hij meer kan met theater op huiskamerformaat.


Franssen is niet de enige. Steeds meer theatermakers en acteurs ontdekken de intieme woonkamer als publiek podium. De Utrechtse theatergroep Aluin speelt sinds februari Oidipous Unplugged bij mensen thuis, inmiddels twaalf keer. Met slechts drie acteurs in maatpak en drie barkrukken, geen spots, geen verhoging. Artistiek leider Erik Snel: 'We spelen met wat we aantreffen. Ik wil na acht jaar Kunstenplan dat rock-'n-rollgevoel terug: je verkleedkoffer pakken en spelen.'


Pittige kost

Ook Maria Goos kwam met haar dialoog De Hulp afgelopen seizoen bij mensen thuis. De voorstelling personifieert de bankencrisis tot een ontslagen bankier die door een hernia aan de bank wordt gekluisterd. De man is net verlaten door zijn vrouw en komt voor het eerst in zijn eigen huis zijn hulp tegen, een druk pratende Poolse illegaal. De een bulkt van het geld, de ander heeft niets. Maar beiden kennen hebzucht. Twee maal speelden de acteurs Sieger Sloot en Michiel de Jong bij een ex-bankier thuis voor diens vrienden en oud-collega's. De Jong lag in Laren op een sofa van de gastheer. Sloot ging in zijn rol van hulp rond met hapjes, hij was raar gekleed, in een te klein pak van zijn baas. Goos: 'Gasten keken wel, maar durfden hem niet aan te spreken. Ik had diep respect voor de bankier die ons had geboekt. Hij wilde zijn collega's een spiegel voorhouden. Wij bekritiseerden zijn milieu. Dat zat daar. Na afloop was het even stil. Pittige kost, zeiden ze voorzichtig. Maar daarna kwamen de psychologie van de bankwereld wel ter sprake.'


Theatermaakster Laura van Dolron speelde Sartre zegt Sorry zelfs bij stervenden thuis: 'Dat is eng, mooi en uitdagend.' Net als haar collega's ervaart Van Dolron het optreden in een huiskamer als theater op zijn puurst. 'Vooraf is er niets aanwezig dat zorgt dat jouw optreden theater wordt. Jij alleen kunt afdwingen dat de mensen in de kamer van gasten veranderen in toeschouwers. Je moet het dus helemaal uit jezelf halen en uit je tekst. Dat voelt bloot, maar ook ontroerend.'


Gijs Scholten van Aschat, die met collega Pierre Bokma af en toe een Shakespeareprogramma bij particulieren presenteert, benadrukt dat het als acteur spannend is om op deze manier alle formele codes van het theater te doorbreken: 'In een schouwburg is de afspraak: publiek gaat zitten, houdt zijn mond, licht gaat uit, toneelstuk begint. Dat geldt thuis niet. Thuis komt het dichterbij de oervorm van theater: bij elkaar komen om naar een verhaal te luisteren. Je kunt bij wijze van spreken een boek uit de boekenkast pakken.'


Hoewel zich zeker ook een aanbod afspeelt op schuifdeurenniveau, moet het spelen in een huiskamer niet worden onderschat. Snel: 'Het is keihard werken. Je hebt niets om je achter te verschuilen. Geen coulissen om je even te herpakken. Een uur tot maximaal anderhalf, meer houd je niet vol. Het is topconcentratie voor publiek en acteurs.' Goos: 'De gasten kennen elkaar en hebben elkaar soms maanden niet gezien. Ze willen bijkletsen. Als acteur moet je alles uit de kast halen om hun aandacht te pakken en vast te houden.'


Toeschouwers krijgen op hun beurt het idee uitverkoren te zijn voor een exclusieve belevenis. En ze zijn openlijk voyeur. Als een acteur op dreef is, komen in die huiskamer misschien wel tien personages tot leven of waaien zoals bij Zijde verre oorden door het raam naar binnen.


Dicht op de huid

Niet alles leent zich echter voor huiselijk formaat. De intimiteit moet aansluiten bij de vertelling. Snel: 'De Grieken lenen zich er beter voor dan Shakespeare. Waar Shakespeare graag veldslagen laat zien, worden bij de Grieken drama's vooral verteld.' Goos: 'Voor Smoeder, de voorstelling van Marcel Musters en mij over onze overleden moeders, hebben we talloze uitnodigingen afgeslagen; het zou te emotioneel zijn geweest, te dicht op de huid komen. In het theater werd al zo veel gehuild, thuis is er geen bescherming meer; zouden de sluizen opengaan.'


De huiskamertrend wordt in de hand gewerkt door de forse bezuinigingen op cultuur. Franssen: 'Gezelschappen en theater spelen op safe om te overleven. Dat maakt de keuze van rollen en stukken er niet avontuurlijker op. Nu kan ik mijn eigen ding doen en moet ik op eigen credits mensen verleiden naar een industrieterrein te komen.' Snel van Aluin: 'De crisis is voelbaar in kleine theaters. Sommige gaan dicht. Je rondje langs veertig zalen wordt er een van dertig, van twintig. Dan kun je beter zelf nieuwe mogelijkheden onderzoeken. Bovendien: in theater vernieuwt het publiek slechts langzaam. Nu zit je tegenover mensen die nooit naar het theater gaan.'


In de praktijk werkt het zo. De meest trouwe toeschouwers willen hun passie delen met vrienden en bekenden. Daarom halen ze een voorstelling in huis, speciaal voor hun netwerk. Snel: 'Een enkele keer merk je dat de gastheer het geweldig vindt maar twijfel je of zijn kennissenkring zijn passie wel deelt. Je hoort ook wel eens tijdens het spelen de bitterballen vanuit de vriezer in de frituur belanden. Je moet aan elkaars codes wennen. Iedereen probeert op zijn of haar manier er een fantastische avond van te maken.'


Franssen: 'Als het lukt thuis, heb je ambassadeurs voor het leven. We stonden voor Zijde laatst te hannesen met een boom van 100 kg die we niet naar hier vervoerd kregen. Een voorbijganger herkende mij, van Novecento bij mij thuis. Hij bleek al te hebben geboekt voor Zijde. Hij heeft belangeloos die boom met zijn bus getransporteerd. Ze voelen zich medeverantwoordelijk voor een geslaagde voorstelling.' Na afloop ontkomt niemand aan een praatje met de gasten. Franssen: 'Ik hoef inmiddels niet meer te horen: Goh, wat heeft u mooi uitzicht. Ik heb liever dat ze inhoudelijk ingaan op wat ze hebben gezien. Een keer ben ik na afloop kwaad in bad gaan liggen. Toen kwamen journalisten van een boerenbondblad kijken. Die kletsten en liepen overal gewoon doorheen.'


Of de makers eraan verdienen? Aluin speelt kostendekkend, maar haalt de voorbereiding er niet uit. Snel: 'We onderzoeken hoe duur een entreekaartje kan zijn. Wij willen juist niet voor elitair publiek spelen.' Franssen neemt een 'mooi zakcentje' mee op vakantie naar Bali. Allemaal geven ze aan de mogelijkheden van het fenomeen huiskamertheater verder te willen onderzoeken. Franssen neemt er zelfs een halve sabbatical voor op. 'Ik wil graag iets anders doen dan ik al 35 jaar doe.' Goos: 'Je speelt bij leuke mensen thuis, want je moet een leuk mens zijn om je eigen bedoening beschikbaar te stellen voor theater.'


'Ik zou zeker speciaal voor huiskamertheater willen schrijven', vult ze desgevraagd aan. Maar dan wil ik ook het hele huis veroveren.' Toneel tot in de slaapkamer? 'Nou, laten we zeggen de woonkamer en de tuin? Zoals bij de dubbelkomedie Huis & Tuin van Alan Ayckbourn, waar acteurs in de woonkamer een 'gewoon toneelstuk' spelen om bij het afgaan direct door te rennen naar de tuin voor een gespiegeld drama vol overspel, jaloezie en bedrog. Ik zou als toneelschrijfster lekker uit kunnen pakken. Moeten gastheren wel even hun buren waarschuwen. Anders denken ze ...'


Spelen, ontmoeten

Sommige huiskamervoorstellingen zijn gericht op de ontmoeting met andere culturen, zoals de Wijksafari van Adelheid Roosen door Slotermeer en Verse visite van het Bossche duo Vonck & Vlam. Tijdens Theaterfestival Boulevard speelt dit duo in vijf huizen, waarvan de bewoners (uit Iran, Bosnië, Suriname en de Filippijnen) musiceren en volksliederen zingen. Vincent Verbeeck: 'Wij komen op bezoek als Gerard en Gertrude die jarentwintigliedjes vertolken op ukele, wasbord en accordeon. Samen zingen en musiceren we. Totdat het publiek steeds meer ontdekt over geheime huwelijksperikelen.'


Theater in de huiskamer, een selectie

Zijde door Porgy Fransen, tot medio juli te zien op de Danzigerkade in A'dam. Via porgy.nl


Oidipous Unplugged door Aluin, te boeken via aluin.nl


De Hulp van Maria Goos, over de bankencrisis, van 22 februari tot 15 april 2013 te boeken via kikproductions.nl


Laura van Dolron speelt Sartre zegt Sorry en My name is Rachel Corrie op verzoek bij mensen thuis: lauravandolron.com


Verse visite van Vonck & Vlam speelt in vijf huiskamers tijdens Theaterfestival Boulevard in Den Bosch, 2 t/m 15 augustus. www.festivalboulevard.nl


Een indruk van de Wijksafari van Adelheid Roosen en Zina (inmiddels afgelopen) is te vinden via YouTube.


Marien Jongewaard speelde de voorstelling Stalker bij mensen thuis.


Gijs Scholten van Aschat speelt met Pierre Bokma een duovoorstelling over Shakespeare-klassiekers.


Liefhebbers die geregeld hun huiskamer tot theater ombouwen, zoals Theater450 in Dordrecht (gerund door de zus van Joke van Leeuwen), Plantsoentheater van Sheila Lever in Leiden en het Radiotheater van Corien Otten in Hilversum.


Fluistersprookje Augustus van Matzer, op 14 juli in Otterlo, 9 t/m 12 augustus tijdens het Theaterfestival Boulevard in Den Bosch. Voor thuis te boeken. www.matzer.org


De professionaliteit van het gebodene kan verschillen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden