Een leerling krijgt online les in Hongarije. Veel gebeurt dat echter niet: voor een crisis van dit formaat was het Hongaarse onderwijssysteem nog niet klaar.

AchtergrondBestrijding coronavirus

Thuisonderwijs valt niet mee, in landen waar de digitale afslag is gemist

Een leerling krijgt online les in Hongarije. Veel gebeurt dat echter niet: voor een crisis van dit formaat was het Hongaarse onderwijssysteem nog niet klaar. Beeld EPA

In Nederland is thuisonderwijs in korte tijd uitgegroeid tot een begrip. Maar hoe werkt dat elders tijdens de coronacrisis, nu in veel landen de scholen ook gesloten zijn of zelfs een complete lockdown van kracht is?

Een leraar neemt een online les op in de Jongam middelbare school in Seoul. Beeld EPA

Zuid-Korea

Weinig dingen zijn zo belangrijk voor Koreanen als het onderwijs van hun kinderen. Er zijn ouders die al voor de geboorte beginnen met het voorlezen van wiskundelessen in de hoop dat de foetus het nodige opsteekt.

Dat het nieuwe schooljaar, dat normaliter begin maart van start gaat, nu al met ruim vijf weken is uitgesteld, is dan ook een kleine ramp. Hoe moeten de kinderen die achterstand ooit weer inhalen?

Omdat er in Zuid-Korea dagelijks nog altijd zo’n honderd besmettingsgevallen bijkomen, blijven de scholen voorlopig dicht. Wel moeten scholen vanaf 9 april onlinelessen gaan aanbieden. Hierbij hebben de hoogste klassen van de middelbare school prioriteit, omdat die zich voorbereiden op het allerbelangrijkste moment in het leven van een Zuid-Koreaanse tiener - en zijn ouders: het nationale universiteitsexamen. Hoe hoger de score, hoe beter de universiteit. Hoe beter de universiteit, hoe groter de kans op een goede baan.

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

Koreaanse ouders sturen hun kroost doorgaans jarenlang naar bijlesinstituten (hagwons) om ze voor te bereiden. Op de jaarlijkse examendag in november wordt zelfs het vliegverkeer boven de examenlocaties stilgelegd om de scholieren niet te storen. Ook beginnen veel bedrijven later om te voorkomen dat eindexamenkandidaten vast komen te zitten in de spits.

Om het schoolsluiting te compenseren gingen veel ouders de afgelopen weken over op thuisonderwijs. Maar inmiddels hoeft dat niet meer. De bijlesinstituten hebben na een korte pauze hun deuren weer geopend en zitten alweer helemaal vol, zo bleek dinsdag uit onderzoek van Reuters. Omdat het privé-instituten zijn, hoeven ze niet dicht.

Hoewel veel Koreanen deze dagen voorzichtig zijn – veel mensen werken thuis en iedereen draagt mondkapjes - maken ze een uitzondering voor het onderwijs van hun kinderen. ‘Het zou mooi zijn als ook de hagwons dicht moeten’, aldus Choi Young-eun tegen Reuters. Toch stuurt ook zij haar kinderen naar bijles. ‘Ik wil niet dat mijn kinderen buiten de boot vallen.’ (Jeroen Visser)

In België geeft vader Joel Kockaert huiswerkbegeleiding aan zijn zoon. Beeld REUTERS

Brussel

Het is vrijdag 13 maart als bij het uitgaan van de school mijn kinderen (11 en 9 jaar) te horen krijgen dat ze op zijn vroegst op 21 april terug mogen komen. Coronavakantie. Nederland zet de ouders zondagmiddag voor het blok, wat dat betreft was België beter georganiseerd.

Vlaamse en Waalse scholen proberen – zo goed en kwaad als het gaat – iets van lessen voor de leerlingen overeind te houden. Taken en schema’s worden per dag of week verstrekt, huiswerk moet worden geüpload, gescand of geappt, af en toe is er een korte videobijeenkomst met de klas. Docenten doen hun best en zijn beschikbaar voor soms gefrustreerde kinderen en ouders. De nadruk ligt op de herhaling van leerstof, niet op nieuwe.

De veel duurdere Europese scholen (minimaal 10 duizend euro per leerling per jaar) zijn beter geëquipeerd voor deze online maanden. Daar worden instructies online aangeboden, inclusief muziek- en gymlessen. Verhalen uit Nederland over scholengemeenschappen waar klaslokalen zijn omgetoverd in semiprofessionele tv-studio’s waar energieke docenten hun leerlingen thuis motiveren (inclusief gymnastiekoefeningen), wekken jaloezie op.

In Brussel verdiepen ouders zich in lijdende en meewerkende voorwerpen, in taarten die met drie sneden in zestien stukken verdeeld moeten worden en het berekenen van middelloodlijnen. In whatsappgroepen wordt geklaagd over de hoeveelheid thuiswerk voor de kinderen. Die op hun beurt vooral treuren dat ze hun vriendjes niet zien en dat buitenspelen beperkt is. Terwijl sinds de lockdown de zon volop schijnt.

Op middelbare scholen dringt zich de vraag op: wat doen we met de eindexamens? Zijn er überhaupt examens? Directeuren en docenten hopen dat hun school in mei weer opengaat. Maar meer en meer houden ze er rekening mee dat de leerlingen pas na de zomervakantie in september terugkeren. (Marc Peeperkorn)

In het zuiden van Londen geeft moeder Ann les aan haar kinderen.Beeld EPA

Londen

‘Pappie, is magical een adjective? Pappie, is they een pronoun?’ Om de paar minuten klinkt er een vraag vanuit de keuken waar mijn 10-jarige zoon met zijn huiswerk bezig is. Grammatica was het eerste vak dinsdagochtend, in de middag gevolgd door wiskunde. Op het programma staat dan BODMAS (Brackets, Orders, Division, Multiplication, Addition & Subtraction), wat ik me herinner als Mijnheer Van Dalen Wacht Op Antwoord. Elke dag stuurt Mr Tucker, zijn docent, via de e-mail het huiswerk voor de volgende dag.

Zo gaat het op de meeste Britse scholen, zowel de lagere als de middelbare. Wanneer beide ouders echt naar hun werk moeten, dan kunnen ze de kinderen op school achterlaten. Sommige scholen hebben de logistieke en financiële middelen om internetlessen te geven. De rest moet thuis multitasken. Er is hulp. Zo is er een jacht ontstaan, van rijkere ouders dan, op privédocenten. Breder toegankelijk zijn de educatieve websites van Twinkl, Cypher en Perlego. De door de Britse regering geopperde schooltelevisie laat op zich wachten.

Ondertussen is de vraag gaan opspelen of ouders die hun kinderen naar privé- en kostscholen sturen hun geld moeten terugkrijgen. Het is een situatie die zich niet eerder voor heeft gedaan. Scholen moeten zelf bepalen of ze ouders schadeloos willen of kunnen stellen. Aan de andere kant van de maatschappij speelt een ander probleem. Voor veel kinderen uit armere milieus is de warme schoollunch de beste maaltijd van de dag. Gezinnen die recht hebben op gratis lunches krijgen nu voedselcoupons die inwisselbaar zijn bij de supermarkten. (Patrick van IJzendoorn)

Een leraar geeft online les in een leeg klaslokaal in Moskou. Beeld EPA

Moskou

Het zware lesprogramma van de Russische scholen staat op een laag pitje door de coronacrisis. Examens zijn uitgesteld. Er worden wel wat lessen via internet gegeven, maar veel minder. Bij veel scholen verloopt de omschakeling naar online lesgeven niet soepel.

‘We hebben de hele tijd technische problemen met de videoverbinding naar school’, zegt de 15-jarige Arina. ‘Ik begrijp niet wat we moeten doen.’

Grootmoeder Ljoedmila Pronina was er helemaal klaar voor. Ze zou haar twee kleindochters elke dag begeleiden met de bergen huiswerk die de kinderen van school zouden krijgen nu de lessen niet doorgaan. Franse grammatica, algebra, Russische literatuur: het is allemaal geen probleem voor de 79-jarige vrouw uit het gerenommeerde onderwijs uit de Sovjet-Unie.

Net als veel Russische grootmoeders woont Pronina in Moskou bij het gezin van een van haar kinderen – ouderen worden in Rusland niet weggestopt in bejaardentehuizen. Pronina is altijd al nauw betrokken geweest bij het onderwijs van Polina (13) en Arina (15), die veel meer huiswerk krijgen dan hun Nederlandse leeftijdgenootjes. Thuis behandelen de meisjes met hun grootmoeder de gedichten van Poesjkin, de werken van Tsjechov en de oudste is al begonnen in Lermontov.

Maar in plaats van de kinderen te begeleiden, staat Pronina nu maar een beetje te strijken. ‘Ik zou wel willen helpen, maar ze krijgen veel te weinig huiswerk’, zegt Pronina. ‘Als ik aan de macht was, zou ik kinderen een hele stapel vragen sturen die ze thuis moeten beantwoorden en terugsturen.’

Polina, met 13 jaar de jongste in huis, vindt het wel best dat de druk lager is. Ze krijgt weliswaar meer huiswerkopdrachten dan haar zus en de pianolessen gaan ook gewoon door via Skype, maar al met al heeft ze meer vrije tijd. Die vult ze in met Instagram, YouTube en films. Eindelijk even geen Poesjkin, Tsjechov en Lermontov. (Tom Vennink)

Boedapest

Elke zondagavond krijgt Andrea Orosz (45) een Excel-bestand toegestuurd. Het is afkomstig van de juf van haar 7-jarige zoontje. Het lesprogramma van die week staat er beknopt in beschreven: rekenen op dinsdag, een blokje schrijven op donderdag.

‘Af en toe stuurt ze me een YouTube-video met de suggestie dat met hem te zingen’, zegt Orosz. ‘Meer dan een uur per week is ze er niet aan kwijt.’ Aan het eind van de week moet Orosz met fotokopietjes laten zien hoeveel haar zoon is opgeschoten.

Vergelijkbare klachten klinken in heel Hongarije: voor een crisis van dit formaat was het onderwijssysteem nog niet klaar. Docenten zijn vanwege de magere salarissen bovengemiddeld oud, en hebben in veel gevallen de digitale afslag gemist. De bevoegde minister repte hoopvol van een ‘enorme kans voor innovatie’, maar de praktijk is weerbarstig. De ene school creëert met gemak een onlineklaslokaal, de andere niet.

Het gevolg: zwaar gestreste ouders die zich inwendig vloekend over algebra moeten buigen. ‘Voor de meeste leraren bestaat digitaal onderwijs uit het versturen van Word- en PDF-documenten’, citeerde nieuwswebsite Index een mopperende ouder. Een leerkracht verlangde naar handgeschreven huiswerk. Bij gebrek aan centrale sturing wenden ouders zich nu tot elkaar: op Facebook is een populaire groep (86 duizend leden) waar ze tips uitwisselen.

In Mátraverebély, een armoedige gemeenschap in Oost-Hongarije, is het praktisch vakantie, meldde Index. ‘De mensen hebben niet eens fatsoenlijke verwarming thuis, laat staan een computer of internet.’

In dat soort gevallen kunnen leerlingen – met maximaal vijf tegelijk – de computers op school gebruiken. Ook kinderen van doorwerkende ouders (bijvoorbeeld uit de zorg) worden daar nog opgevangen.

Op het culturele tv-kanaal M5 worden dagelijks lesprogramma’s uitgezonden. Het online archief met educatieve films is gratis beschikbaar gesteld. Ondertussen is nog altijd onduidelijk of de eindexamens wel of niet zullen doorgaan. (Jenne Jan Holtland)

Geri Andre-Major helpt haar zoon Max (5) met het huiswerk. Beeld AFP

New York

De vrijdag voor ze zouden beginnen, belde de mentor. Kon hij onze zoon aan de lijn krijgen? Wat volgde was een gesprekje van zo’n vijf minuten. Ja, hoorden we onze zoon (12) beamen: hij had een laptop van school opgehaald. Ja, hij had beschikking tot wifi. En ja, de sfeer thuis was nog best oké.

De ongelijkheid in Amerika laat zich in de coronacrisis uitvergroot zien, nu de scholen per 16 maart zijn gesloten. Sinds 23 maart wordt in New York onderwijs op afstand gegeven aan de 1,1 miljoen leerlingen in de stad. Vooral openbare scholen hebben niet alleen de taak online lessen te verzorgen, maar eerst te achterhalen of er thuis bij de kinderen überhaupt iets als online bestaat.

Naar schatting 300 duizend leerlingen in New York hebben geen beschikking over een computer. De afgelopen weken werden zo’n 175 duizend laptops, iPads en chromebooks aan hen uitgedeeld. De komende weken komen er nog 25- tot 50 duizend bij. Te weinig. Richard Carranza, hoofd van het New Yorkse onderwijsdepartement sprak daarom al van een ‘technologiekloof’.

Wie een computer heeft, kan echter nog niet per se online. Van de arme gezinnen in de Verenigde Staten heeft 35 procent geen internet, aldus onderzoeksbureau Pew. In New York komt een overgrote meerderheid van de openbare schoolkinderen uit een arm gezin; 75 procent komt in aanmerking voor een gratis ontbijt en schoollunch, naar schatting 114 duizend schoolkinderen zijn dakloos. Arme kinderen gingen voor hun huiswerk vaak naar de bibliotheek, maar die is nu ook gesloten.

De situatie is zo nijpend, dat internetprovider Spectrum sinds het afstandsonderwijs inging aan achterstandsgezinnen in New York 60 dagen gratis internet aanbiedt. Hoeveel kinderen in New York nu school missen, is onbekend. ‘Aanwezigheidscijfers’ bij online onderwijs zijn onduidelijk. Maar het is een heikele situatie, zegt onderwijsbons Richard Carranza. ‘We vliegen met het vliegtuig, terwijl we het nog aan het bouwen zijn.’ (Anne van Driel)

Nino Laine geeft haar zoon huiswerkbegeleiding aan de keukentafel. Beeld Getty Images

Parijs

‘Het is geen vakantie!’, zei onderwijsminister Jean-Michel Blanquer, nadat op 14 maart bekend was geworden dat de Franse scholen zouden sluiten. Om de haverklap benadrukt de minister het belang van ‘pedagogische continuïteit’. Maar Blanquer leek zich van meet af aan te realiseren dat dat een lastige opgave zou worden. ‘De situatie vraagt om verantwoordelijkheid en burgerschap’, zei hij met vooruitziende blik.

Want alle goede bedoelingen en digitale lesmethoden ten spijt bleek het geen sinecure om van de ene op de andere dag thuisonderwijs op te zetten voor 13 miljoen leerlingen. De écoles primaires (basisscholen), collèges (onderbouw middelbare school) en lycées (bovenbouw) gebruiken allemaal hetzelfde online lessysteem. Op Ma classe à la maison maken leerlingen thuis oefeningen en volgen ze videolessen van hun docenten.

178 duizend leraren logden op de eerste lesdag na de schoolsluiting in. Onder die massale toestroom bezweek het netwerk. ‘Ik heb nog geen uur les kunnen geven’, verzuchtte een Parijse lerares na die eerste dag in weekblad Le Point.

De allerergste kinderziekten van het digitale schoolsysteem lijken inmiddels verholpen, maar dat heeft niet alle zorgen van Franse onderwijzers weggenomen. Zij vrezen dat het thuisonderwijs niveauverschillen in de klas vergroot. Veel docenten zien dat een handjevol leerlingen uren per dag is ingelogd, terwijl anderen nergens te bekennen zijn op Ma classe à la maison.

Een van de onderliggende problemen is dat 5 procent van de schoolgaande kinderen thuis geen goed werkende internetverbinding heeft. In die ‘exceptionele gevallen’ kunnen docenten lesmethoden op papier verspreiden. Sommige gemeenten doneren tablets aan leerlingen ‘zonder adequate computerapparatuur’. In heel Frankrijk zijn dat er naar schatting 600 duizend.

Nu de Fransen nog slechts een uur per dag buitenshuis mogen komen wordt in veel huizen en flats door zowel kinderen als hun ouders reikhalzend uitgekeken naar het moment dat de scholen weer opengaan. Wanneer dat zal zijn, is onduidelijk. Anderhalve week geleden noemde Blanquer 4 mei nog ‘de beoogde datum’. Maandag was dat ineens ‘slechts een scenario’. ‘Het zal misschien later worden’, zei de minister. (Daan Kool) 

In Turkije krijgt een leerling les via het televisiescherm. Beeld EPA

Istanbul

Binnen een week had de Turkse regering een nationaal onderwijsprogramma via de televisie uit de grond gestampt, nadat de leerlingen van lagere en middelbare scholen op 16 maart met vervroegde voorjaarsvakantie waren gestuurd. Maandagmorgen 23 maart, toen inmiddels duidelijk was dat het hele onderwijs zeker tot eind april in de coronastand zou staan, schakelden kinderen in heel Turkije met de zapper in wat de komende tijd hun school zal zijn: EBA.

Het Onderwijs Informatica Netwerk (Turkse afkorting EBA) verzorgt het thuisonderwijs voor de circa 18 miljoen leerlingen in de leeftijdscategorie 6-18 jaar in Turkije. Dat gebeurt via drie tv-zenders, één voor elk niveau: lager onderwijs, middenschool en voortgezet onderwijs. De uitzendingen volgen het vertrouwde lesrooster. De EBA-website bevat allerlei extra’s. Ook zijn hier de lessen terug te zien.

Maar dat is niet het hele verhaal. Veel scholen zetten online hun eigen lesprogramma voort. De leraren staan virtueel voor de klas, de kinderen thuis zien hem of haar op het scherm en hebben direct contact. De lessen zijn interactief – een belangrijk verschil met het eenrichtingsverkeer van EBA.

‘Ik heb het drukker dan normaal, net als de leerlingen’, zegt Yasar Kayaoglu, leraar Engels aan een middelbare school in Kartal, een wijk in Istanbul. Eigenlijk is hij best tevreden over de nieuwe lesvorm. ‘Het gaat heel goed. Mijn leerlingen zijn geconcentreerd.’ Wel is het aantal lesuren ingedikt van acht naar zes. ‘Anders gaan ze zich vervelen.’

Deze virtuele leraar bestaat vooral op de - iets rijkere – particuliere scholen. Daardoor versterkt het virus de klassenverschillen in het Turks onderwijs. Particuliere scholen zijn in opmars in Turkije. Al circa 10 procent van de leerlingen is er te vinden. Kayaoglu echter werkt op een staatsschool, dus het kán wel – veel hangt af van de inzet van de staf. (Rob Vreeken)

Mexico-stad

In veel opzichten heeft Mexico de afgelopen weken getreuzeld met het nemen van maatregelen tegen het coronavirus. Grenzen bleven lang open en het vliegveld in Mexico-Stad ontvangt nog steeds vluchten uit het buitenland. Zelfs de ‘gezondheidsnoodtoestand’ die deze maandag werd uitgeroepen, ging niet gepaard met een verplichte thuisquarantaine. Mexicanen wordt dringend verzocht binnen te blijven tot in elk geval eind april, maar de maatregel wordt door de overheid niet afgedwongen.

Maar waarin Mexico wel voorop liep was het sluiten van de scholen. Al sinds 20 maart zitten 24,5 miljoen scholieren en 4,5 miljoen studenten thuis. Aanvankelijk zouden de scholen een maand dicht blijven en na de paasvakantie weer opengaan, die periode is maandag verlengd tot eind april.

Dat de scholen dicht zijn betekent uitdrukkelijk niet dat Mexicaanse kinderen vakantie hebben, stelde het ministerie van Onderwijs. Scholen spannen zich in om hun leerlingen via internet toch van onderwijs te voorzien. Overheid en media ondersteunen de scholen en universiteiten en bieden via televisie en internet les aan. Meer dan twintig televisiekanalen zenden tussen 8 en 13 uur educatieve programma’s uit voor elke leeftijdsgroep.

Online kunnen kinderen die de discipline kunnen opbrengen de hele dag door lessen volgen. Superheld Sabelotodo (Weetalles) geeft basisschoolkinderen taal- en rekenles. De meer dan drieduizend Mexicaanse universiteiten zetten eveneens hun colleges online voort. In een nieuwsbrief aan zijn studenten schreef het hoofd van de gerenommeerde UNAM-universiteit in Mexico-Stad dat afgelopen week 2500 ‘virtuele collegezalen’ waren gecreëerd.

De rector waarschuwde ook: ‘Het gendergerelateerde geweld verdwijnt niet door het houden van sociale afstand.’ Geweld tegen vrouwen is een heikel onderwerp op veel universiteiten en leidde tot enkele weken geleden tot regelmatig protest van studenten. Nu gezinnen aan huis zijn gekluisterd bestaat de vrees dat huiselijk geweld toeneemt. Het ministerie van Onderwijs heeft twee gratis telefoonnummers gelanceerd voor psychische bijstand in tijden van thuisquarantaine.

Lees meer over thuisonderwijs tijdens het coronavirus

Het begint te knellen met de kinderen thuis: ‘Alsof je aan alle kanten tekortschiet’
Het kabinet maakt dinsdag waarschijnlijk bekend dat scholen en de kinderopvang ook na 6 april nog dichtblijven. Na de eerste twee weken wordt het er in veel gezinnen niet gezelliger op. ‘De scheiding van werk, opvoeding en school is er niet voor niets.’

Opinie: ‘Ouders in onmogelijke spagaat tussen werk en gezin’
Een baan combineren met thuisonderwijs is voor velen een onmogelijke opgave. De druk op werkende ouders wordt te groot. Biedt ze kans op ruimer verlof, bepleiten FNV, Ouders & Onderwijs en Voor Werkende Ouders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden