Reportage

Thuis bij choreograaf Hans van Manen kijken naar zijn ballet: ‘Tak, pang, en zwaaien. Ja, geweldig!’

Hans van Manen kijkt thuis naar de livestream van de Hans van Manen Variations: ‘Wil een cameraman een dansfilm maken, dan creëert hij zelf maar een ballet.’ Beeld Jiri Büller / de Volkskrant
Hans van Manen kijkt thuis naar de livestream van de Hans van Manen Variations: ‘Wil een cameraman een dansfilm maken, dan creëert hij zelf maar een ballet.’Beeld Jiri Büller / de Volkskrant

Bijna gaat het mis, maar op de valreep lukt het choreograaf Hans van Manen zondag thuis te kijken naar de livestream van zes van zijn beroemde balletten. ‘Dit is zó zwaar voor een danser.’

Even slaat zondagmiddag in Amsterdam Oud-Zuid de paniek toe in huize Van ­Manen. Alles in het statige appartement is in gereedheid gebracht voor een primeur: choreograaf Hans van Manen (88) bekijkt thuis, met verslaggever en fotograaf, voor het eerst van zijn leven een livestream van zes beroemde balletten uit zijn oeuvre.

Een paar kilometer verderop, in de Nationale Opera & Ballet, dansen achttien dansers van Het Nationale Ballet zijn choreografieën live op camera, noodgedwongen voor een lege zaal. Zaterdagmiddag was de grootmeester wel in het theater bij de première van de Hans van Manen Variations door een andere cast. Nu wil de bijna

90-jarige choreograaf graag op televisie zien, wat al die duizenden kijkers wereldwijd tegelijk via een scherm kunnen zien.

Eén minuut voor aanvang wordt de meegebrachte laptop uit de stream geknikkerd. We zijn niet de enigen. In de chatfunctie verschijnen wanhopige vragen over problemen bij het inloggen. Van Manen zelf heeft geen computer, geen mobiel. ‘Via mijn vaste telefoon kan ik de hele wereld bereiken en de wereld mij.’ Voor de rest schakelt hij digitale hulp in van echtgenoot Henk van Dijk, die elders woont en nu als voormalig videomaster van Het Nationale Ballet in het theater zijn opvolger tips influistert voor het perfect in beeld brengen van Van Manens werk.

‘Ik heb een hekel aan close-ups van ­elegante spitsenvoetjes of het-leukste-meisje-van-het-ballet’, zegt Van Manen. ‘Ik wil dat mijn werk met één camera wordt geregistreerd door op het juiste moment in en uit te zoomen. Ik heb het zelf al geregisseerd. Wil een cameraman daarvan een dansfilm maken, dan creëert hij zelf maar een ballet.’

De Macbook van de fotograaf biedt uitkomst. Na enkele minuten lukt het inloggen en schieten de balletdansers met die prachtige, heldere en muzikale Van Manen-motoriek over het scherm. ‘Tak, pang, ja, geweldig, naar links kijken, rechts. En zwaaien, draaien. Ja! En nu haar optillen vanuit het lopen. Dat is zo zwaar voor een danser! Het ziet er gemakkelijk uit, maar het is hondsmoeilijk om al lopend een danseres bij haar armen op te tillen.’

Van Manen legt uit wat swing in zijn werkt betekent (‘swingen is te laat op tijd zijn’) en dat adagio iets anders is dan langzaam (‘dansen als een hoepel die bijna stilvalt’). Op een enkele freeze na verloopt de livestream vlekkeloos.

De laatste stap is nog niet gezet of de vaste telefoon rinkelt. Balletechtpaar Han ­Ebbelaar & Alexandra Radius complimenteert hun vriend. Van Manens voormalige muze Rachel Beaujean belt vanuit het theater om te vragen hoe hij het gedanst vond. ‘Geweldig! Wat dansers ­tegenwoordig technisch kunnen, is onvoorstelbaar.’ Wel geeft hij nog even door dat ze één correctie ‘complimenteus verpakt’ moet overbrengen aan een solist.

Beaujean heeft met een team van balletmeesters het programma ingestudeerd met beide casts, opererend in bubbels om besmettingen te voorkomen. Van Manen was bij de repetities om ‘af te ­regisseren’. Hij moest er zijn eerste coronavaccinatieprik voor uitstellen.

Verháál

Van Manen doet in de studio aan nieuwe generaties dansers nog altijd voor hoe in zijn werk een danseres hoort te worden vastgepakt. Hoe zij zo naar de grond moet kijken dat ze vanuit haar ooghoeken altijd ziet wie haar hoe van achteren nadert. Van Manens werk is mede zo krachtig door de veelzeggende blikken en kijkrichtingen van dansers. ‘Je moet laten doorschemeren of je verwacht dat hij een mes in je rug zal steken of je volledig gaat opvangen. We vertellen wel een verháál.’

En dan is er natuurlijk die beruchte hand in het kruis tijdens Sarcasmen (1981), zijn wereldwijd gedanste duet op Prokofjevs Cinq sarcasmes, live begeleid aan de vleugel. Ook wel het ‘treiterduet’ genoemd. De beroemde pose voelt nog steeds ‘stout’. Tijdens het fabuleuze spel van imponeren, negeren, verleiden, pochen, weglopen, verveling veinzen en bij de vleugel toch omkeren, is daar – bam – ineens haar hand in zijn kruis. Hij kijkt verschrikt naar beneden en heft zijn handen.

‘Het is natuurlijk gewoon een danspas’, benadrukt Van Manen. ‘Maar wel een die laat zien dat de mensen van wie je het meest houdt, het meest op hun boterham van je krijgen. Bij het maken ervan moesten wij, de dansers Rachel Beaujean en Clint Farha en ik, er enorm om lachen.’

De afgelopen week heeft hij Sarcasmen ingestudeerd met solisten Floortje Eimers en Jozef Varga en de jonge talenten Timothy van Poucke en Salome Leverashvili. Hij heeft hen op het hart gedrukt: ‘Niet acteren. Ik wil erotiek zien. Zonder erotiek is geen enkele verhouding spannend.’ Deze middag is hij dolblij met het duo. ‘Zie die blikken, geweldig. Tim lijkt op Clint.’

Dat het optreden voor hen na één weekend alweer voorbij is, met nog een herhaling komende week, vindt hij doodzonde. ‘Ze missen applaus! Bovendien: je kunt in een studio alles tot in de puntjes repeteren. Maar pas tijdens een voorstelling weet je of je écht kunt wat je hebt geleerd. Wanneer je de zenuwen met totale overgave de baas blijft.’

Eerste solisten Maia Makhateli en Remi Wortmeyer van Het Nationale Ballet in Two pieces voor HET, van choreograaf Hans van Manen,  livestream, 27 februari 2021. Beeld Hans Gerritsen
Eerste solisten Maia Makhateli en Remi Wortmeyer van Het Nationale Ballet in Two pieces voor HET, van choreograaf Hans van Manen, livestream, 27 februari 2021.Beeld Hans Gerritsen

Vanwege het fysieke contact in de ­studio is Van Manen in het dagelijks leven extra voorzichtig. Al maanden leeft hij met echtgenoot en drie bevriende stellen in een bubbel. ‘We gaan twee aan twee bij elkaar eten. Ja, ik weet dat het er officieel één mag zijn. Maar als je niet een klein beetje stout bent in het leven, gebeurt er helemaal niks.’ Over de danskunst maakt hij zich verder geen zorgen. Die is veerkrachtig genoeg om deze crisis te over­leven. ‘Vanmiddag hebben duizenden mensen online gekeken. Daar zitten er ­zeker duizend tussen die dit heel graag live willen zien.’

Hans van Manen Variations door Het Nationale Ballet en Het Balletorkest, onlineherhaling op 4/3 en 5/3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden