Thorbecke komt wel degelijk alle lof toe voor grondwet

Hoe men het ook wendt of keert, Thorbecke blijft een van de belangrijkste figuren uit onze geschiedenis. Het geeft volgens Leon van der Elsen dan ook geen pas zijn verdienste voor de democratie te bagatelliseren....

LEON VAN DER ELSEN

DIT JAAR wordt terecht gevierd dat 150 jaar geleden Nederland een grondwet kreeg. Enkele gebeurtenissen zouden Nederlanders over hun verleden wel mogen weten. Volgens een enquête van het Historisch Nieuwsblad uit 1996 horen daarbij: de Nederlandse Opstand, de Tweede Wereldoorlog en Thorbecke/1848.

'1848' werd vaak gezien als de scheidslijn tussen conservatisme en liberalisme, aristocratie en democratie of eenvoudiger nog: oud en nieuw. Zo simpel is het natuurlijk niet. Van de andere kant is het ook erg gemakkelijk om de waarde van een historisch feit te bagatelliseren of als een legende af te doen, zoals Slijkerman in Forum van 10 december probeerde.

Thorbecke is onmiskenbaar één van de belangrijkste personen van de Nederlandse geschiedenis. Het heeft geen zin om zo'n man tot de proporties van een wethouder in Nunspeet terug te brengen. Het is inderdaad een cliché geworden, maar koning Willem II werd naar eigen zeggen in één nacht in 1848 van conservatief tot liberaal.

Willem II, een zwakke en bangige persoonlijkheid, deed dat toen hij de geest des tijds aan zich zag verschijnen: in Parijs, Wenen, Berlijn en een aantal Italiaanse steden kwamen liberalen in opstand, en in Amsterdam verzamelden zich werkloze arbeiders op Dam. Hij benoemde Johan Rudolf Thorbecke als voorzitter van een commissie die een nieuwe grondwet moest opstellen.

Deed Willem II dit omdat hij eigenlijk altijd al een liberaal was? Nee, vier jaar eerder had hij al de kans gehad toen een groep kritische Tweede-Kamerleden, waaronder Thorbecke, wilde dat het parlement zélf tot een liberale hervorming besloot. Deze zogenaamde Negenmannen kregen nul op het rekest. De Tweede Kamer besloot dat alleen de koning tot zo'n ingrijpende grondwetsherziening mocht besluiten.

Men heeft ooit uitgerekend dat Willem II tenminste acht keer van politieke kleur is veranderd. Zo onduidelijk was zijn standpunt dat op verschillende ogenblikken van zijn leven liberalen, katholieken, calvinisten en conservatieven allen in hem een exclusieve geestverwant dachten te vinden.

Thorbecke streefde ernaar de staat te bevrijden van bestuurlijke willekeur, in welke vorm dan ook. De vrijheid van 1848, dat is de schepping van een staat die 'éénen absoluten wil niet kent'. Deze vrijheid was het sluitstuk van eerdere pogingen. De patriotten van 1780 wilden vrijheid met het doel om de glorie van het democratische en machtige verleden te herstellen; de radicalen van de jaren 1790 wilden het om een krachtige revolutionaire staat te stichten en tenslotte Van Hogendorp wilde met zijn 'Schets van een grondwet' in 1812 de vrijheid voor de 'gemene man'.

De positie van de vorst moest versterkt worden om de macht van de aristocratie te beteugelen. Volgens Van Hogendorp kon zo de bevolking - door een sterke koning - tegen de grillen van de regenten worden beschermd.

In de grondwet van 1848 had Thorbecke eerst het parlementaire stelsel theoretisch tot stand gebracht en daarna had hij dat in de praktijk op de koning bevochten. Zijn grondwet voldoet - met enige amendementen - tot aan de dag van vandaag. En het was inderdaad Thorbecke die de grondwet ontwierp, want zijn collega's in de grondwetscommissie deden niet veel meer dan zijn schetsen aanvaarden.

Ook al willen sommige historici ons doen geloven dan Van Hogendorp of zelfs Willem II belangrijker was: Thorbecke, maar vooral de grondwet van het jaar 1848 heeft de bestuurlijke structuur van ons land tot op heden bepaald.

Leon van der Elsen studeert geschiedenis aan de UvA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden