Thomas von der Dunk: 'Revolutie maken doe je zo'

Heeft al dat demonstreren ook iets blijvend positiefs opgeleverd - niet alleen in de Arabische wereld, maar ook elders? Dat vraagt vk-columnist Thomas von der Dunk zich af.

Duizenden demonstranten zijn in gebed, op het centrale Tahrirplein in Cairo tijdens antiregeringsprotesten in februari 2011. Beeld anp

Voor China was 2011 het Jaar van het Konijn. Voor Europa was 2011 vooral het jaar waarin het gouden konijn alsmaar niet uit de hoge hoed tevoorschijn wilde komen. En voor de Arabische wereld was 2011 het jaar waarin menig dictator als een konijn verstard in de koplampen van een volksopstand staarde. Voor het Amerikaanse weekblad Time was 2011 dan ook het Jaar van de Demonstrant. Het is dat u het weet.

Wat u momenteel nog minder weet, is of al dat demonstreren ook iets blijvend positiefs heeft opgeleverd - niet alleen in de Arabische wereld, maar ook elders. In China mag nog recent onverwachts een in de ogen van Peking zeer ongewenst konijn uit de hoge hoed tevoorschijn gekomen zijn in de vorm van het eensgezind opstandige dorp Wukan - maar verder?

In Egypte hebben, net als in Tunesië, de islamisten de verkiezingen gewonnen - en voor het overige is gewoon nog het leger aan de macht, dat als vanouds genadeloos op demonstranten mept. Van Syrië en Bahrein kunnen we beter zwijgen.

Demonstratiehelden
En onze eigen westerse demonstratiehelden van Occupy? Media-adviseur John Verhoeven hekelde op 20 oktober mijn scepsis in mijn column van drie dagen eerder. Maar hebben ze iets blijvends bereikt nu de meeste tentenkampen alweer zijn ontruimd? Mij lijkt van niet.

Hoe komt dat? Hoe komt het dat er door die demonstranten noch in Washington iets duurzaams aan de financiële orde, noch in Caïro iets duurzaams aan de militaire orde is veranderd, na alle eerdere euforie? Waarom hebben de bezetting van Wall Street en Tahrirplein zo weinig uitgehaald?

Ideeën ontruim je niet, aldus indertijd een van de ontruimde pleinbezetters, maar een revolutie zal uiteindelijk altijd in de reële, niet in de ideële wereld - en dus ook niet in de virtuele van internet - gewonnen worden. In zijn eigen zolderkamertje is, om Willem Kloos te parafraseren, iedereen een God in het diepst van zijn gedachten. Maar het komt er, om Karl Marx te parafraseren, niet op aan om de wereld op zo'n zolderkamertje als filosoof te overdenken, maar om haar door actie te veranderen.

Communicatiemiddel
Facebook moge een effectief communicatiemiddel zijn om demonstranten te laten samenkomen, op dat effectieve samenkomen zélf komt het dan wel aan: het gaat om het daadwerkelijk bezetten van de openbare ruimte, door de verplaatsing van het protest van de zolderkamertjes naar de straat. En ruimte, afstand en fysieke mobiliteit doen er dan voor politiek succesvolle samenscholing veel meer toe dan menige jeugdige enthousiasteling in het twittervuur van zijn vermeend grenzeloze wereld denkt.

Wil een revolutie namelijk vervolgens ook slagen, dan moet zij, zoals de geschiedenis leert, aan minstens drie voorwaarden voldoen - en dat geldt zowel voor Wall Street als voor het Tahrirplein. Een blik op de Franse of de Russische Revolutie voor adequate actiemethodes helpt.

De eerste voorwaarde is, dat men over een duidelijk plan moet beschikken, en over heldere ideeën over gebruik van de staatsmacht als men die veroverd heeft. Als sectarische hobby's, zoals in de Occupy-beweging tenminste in de beeldvorming, de boventoon voeren, kun je het vergeten.

Grachtengordel
Het is net als met Kunduz: je kunt niet allemaal naast elkaar ieder je eigen missie hebben, zoals Jolande Sap nog meende toen ze die van Nederland als een 'eigenzinnige' aanprees. Maar zelfs bij GroenLinks zijn ze, sinds de electorale aanhang zich vanuit de communistische cellen naar de grachtengordel heeft verplaatst, het revolutie maken duidelijk verleerd.

Ook met vaagheden, zoals de steevaste roep om 'meer democratie' op het Tahrirplein, kom je niet ver. Als jezelf niet weet hoe dat 'meer democratie' er concreet uit dient te zien, dan vullen anderen dat wel gretig voor je in, teneinde je beweging te kapen, of dat nu militairen of Moslimbroeders zijn.

Georganiseerden
Dat brengt ons op voorwaarde twee. Revoluties worden altijd door de best georganiseerden gewonnen - de Jacobijnen in Parijs, de Bolsjewieken in Petersburg. Een krachtige organisatie met erkende leiders en woordvoerders is daarmee essentieel. Dat was het probleem in Tunis: er stonden honderdvijftig liberale clubjes tegenover één strak geleide moslimpartij.

Met een basisdemocratisch model van veel ouwehoeren en weinig beslissen, waarbij eerst elke deelnemer middels de rondvraag gehoord moet worden voor er ook maar één volgende stap wordt gezet, is nog nooit een slag om de macht gewonnen. Onderhandelen met z'n allen gaat niet - dat bleek in Londen, waar men al amper tot het samenstellen van een delegatie wist te komen om met de deken van de St.Paul's Cathedral over de plaatsing van pissoirs op het Occupyplein te spreken.

Ontruiming
En dan voorwaarde drie. Men moet de bolwerken van de macht daadwerkelijk veroveren, ten einde de val van de machthebbers voor iedereen zichtbaar te maken: zie Kaddafi. Het is essentieel dat zij zelfs in hun thuisbasis geen stand weten te houden. In Cairo heeft men de mars van plein naar het paleis nagelaten, omdat die te gevaarlijk was - en dus zijn de militairen na het damesoffer van een paleiscoup nog de baas. Ideeën ontruim je niet - maar met de ontruiming wint de macht wel van de idee.

Voor een revolutie is het nodig om risico te lopen - als machthebbers niet zonder geweld wijken, is geweld onvermijdelijk. Pas met fysieke dwang valt dan echte macht te demonstreren. Toen op 5 oktober 1789 de Vrouwen van Parijs Lodewijk XVI persoonlijk uit Versailles ophaalden, was duidelijk waar die lag. Lijfelijke confrontatie van machthebbers en opstandelingen is cruciaal om de eersten tot capitulatie te dwingen.

En dat brengt ons ook bij Occupy. Wat hebben de graaibankiers fysiek daarvan thuis in hun villa's gemerkt? De vraag stellen is het antwoord geven. En daarom graaien zij weer als vanouds.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden