Column

Thomas von der Dunk: 'Filmrellen stellen Westen voor lastig dilemma'

De protesten tegen de Amerikaanse anti-islamfilm stellen het Westen voor lastige dilemma's, schrijft Volkskrant.nl-columnist Thomas von der Dunk. 'Is de vrijheid van het woord, de vrijheid van èlk woord, doden elders waard?'

Protesten tegen de Amerikaanse anti-islamfilm in Karachi, Pakistan, 29 september. Beeld ANP

De schunnigste antireligieuze karikaturen die de westerse beschaving heeft voortgebracht dateren uit de zestiende eeuw. Bij de niets aan de verbeelding overlatende genitale, anale en faecale toespelingen op bepaalde sexuele praktijken in het Rome van Alexander Borgia, Julius II en Leo X - 'laat ons van het pausdom genieten, omdat God het ons gegeven heeft', om de laatste te citeren - zouden de geesteskindjes van de Deense cartoonist Kurt Westergaard tot preutse bidprentjes verbleken.

Zelden zal een geestelijk leider zo massaal door het slijk zijn gehaald als toen die van de Moederkerk der Christenheid. Door de eerste protestantse pamflettisten - de erflaters van onze zo inkeurige SGP - werd de Heilige Vader in tekst en beeld letterlijk te kakken gezet, aan de Hoer van Babylon gelijkgesteld en met de meest gruwelijke fantasiemonsters vergeleken. En het Beest uit de Openbaring viel moreel en anatomisch echt in een andere categorie dan een loopse geit.

Er was één cruciaal verschil met vandaag: informatie daaromtrent drong vijf eeuwen geleden veel langzamer van het ene uiteinde van Europa tot het andere uiteinde door. Het is dus twijfelachtig, of het Vaticaan toen al die cartoons ook zélf onder ogen heeft gekregen, en men daar weet had van de diepste zieleroerselen van veel ingezetenen van het Duitsland van Luther en het Nederland van Calvijn. Zeker is, dat de artistieke expressie daarvan niet zou zijn geapprecieerd. Van het veel indringender medium 'film' had zelfs de meest helderziende profeet toen nog geen weet.

Respect
Steeds vaker wordt het Westen geconfronteerd met de onvermijdelijke keerzijde van de globalisering: dat niet alleen wij onze waarden - individuele vrijheid en sexegelijkheid - aan de rest van de wereld pogen op te dringen, maar de rest van de wereld dat ook met de hare doet aan ons, en zodoende onvoorwaardelijk respect voor religieuze tradities eist.

Dat westerse cultuurimperialisme is nu al enige honderden jaren oud. Dat antiwesterse cultuurimperialisme is tamelijk nieuw. Als gevolg van het langdurige mondiale overwicht van het Westen moest men daarbuiten al heel lang met repercussies - een knoet in de nek of een missionaris op een heilige plek - rekening houden als men westerse wensen trotseerde. De vanzelfsprekendheid daarvan was zo groot, dat men zich in het Westen nooit heeft afgevraagd, of dat wel zo vanzelfsprekend is.

In samenhang met de kantelende mondiale machtsverhoudingen wordt het Westen nu echter met de tegenhanger geconfronteerd: men bemoeit zich van buitenaf met ons. Niet alleen wat wij in 'hun' werelddeel doen - Israel, Irak, Afghanistan - lokt bij gelovige moslims een tegenreactie uit; dat geldt ook voor wat wij in ons éigen werelddeel doen, omdat dat dankzij internet direct de hele wereld overgaat.

Dat is nieuw. En het stelt het Westen voor grote dilemma's, voor vragen, waarop het geen antwoord heeft en ook geen eenvoudig antwoord bestaat. Het niet-Westen beperkt zich nu niet meer tot verzet tegen onze bemoeienis elders, maar bemoeit zich ook met de manier waarop wij thuis leven, op een wijze die de grondslagen daarvan raakt: de vrijheid van het woord.

Zelfverloochening
De verabsolutering daarvan brengt nu, door de woede-uitbarsting waartoe sommige consequenties ervan in de islamitische wereld kunnen leiden, herhaaldelijk het leven van westerlingen in gevaar: van door straatgepeupel achtervolgde Volkskrantjournalisten in Caïro tot door salafisten vermoorde Amerikaanse ambassadeurs in Libië.

We staan voor de keuze tussen filosofische zelfverloochening en fysiek zelfbehoud. Is de vrijheid van het woord, de vrijheid van èlk woord, doden elders waard?

Men kan natuurlijk van causale verbanden niets willen weten en zich tot de morele schuldvraag beperken - schuldig is de moordenaar - maar een gewetensvol politicus kan zich niet tot zulk vertoon van Gesinnungsethik beperken: hij moet ook met de niet beoogde gevolgen van zijn handelen rekening houden, dat vergt de noodzakelijke Verantwortungsethik.

Ongetwijfeld is een deel van de rellen de afgelopen dagen met bepaalde politieke bedoelingen georkestreerd - zoals dat ook geldt voor de makers van het derderangs filmpje dat die rel heeft uitgelokt.

Geschipper
Belangrijker dan de rellen als zodanig is echter de reactie daarop. Afgezien van het speciale Libische geval, waar de Amerikanen dankzij hun rol bij de val van Kadhafi (vooralsnog) op sympathie van de bevolking kunnen bogen, stelt die niet bepaald gerust.

Zie het geschipper van de Egyptische president Morsi, tussen twee vuren: dat van de verontwaardiging van zijn eigen Egyptenaren over de belediging van de eigen godsdienst, en dat van de verontwaardiging van de Amerikanen over de schending van de diplomatieke immuniteit. Kennelijk is de morele overtuigingskracht van het radicale antiwesterse religieuze protest in islamitische landen zo sterk dat een democratisch politicus dit daar niet zomaar negeren en trotseren kan.

Iran komt in zo'n geval steevast met een reactie die weer bij ons dezelfde soort voorspelbare reacties oproept. Het beantwoordt prenten die met het gevoeligste Arabische snaar - Mohammed - de spot drijven met prenten die met de gevoeligste Europese snaar - de Holocaust - de spot drijven.

Dat illustreert ook meteen een groot verschil: ginds is blasfemie het ergst denkbare misdrijf, bij ons volkerenmoord. Dat leidt tevens tot de conclusie dat de 'universele' waarden inzake basale mensenrechten, die dankzij de langdurige westerse dominantie tot de grondbeginselen van de VN behoren, helaas helemaal zo universeel nog niet zijn.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.