Thomas Cook maakte reizen voorspelbaar

Massatoerisme is een Victoriaanse erfenis. De Britse pionier Thomas Cook was in de 19de eeuw de grondlegger van de moderne toeristenindustrie: een man met visie die de wereld nu heeft opgezadeld met overvolle stranden, luchthavens en wegen....

SOMMIGE zonaanbidders die in de afgelopen weken op een van de vliegvelden op de Balearen waren gestrand, zullen Thomas Cook mogelijk hartgrondig hebben vervloekt. Maar de grondlegger van de moderne reisindustrie kan zich excuseren. Cook heeft niet de allereerste touroperator ter wereld opgericht. In 1758 verdiende bankier Richard Cox al geld met de organisatie van het transport van Britse troepen naar India. Zijn reisagentschap Cox & Kings bestaat nog altijd, zij het dat het vooral zijn sporen heeft verdiend als bank.

Sir Rowland Hill - voorzitter van de toenmalige spoorwegmaatschappij Brighton Railway Co. - zou in het begin van de 19de eeuw als eerste een reis voor particulieren hebben georganiseerd, hoewel sommige Britten hardnekkig beweren dat de écht allereerste toeristische groepsreis die naar een openbare ophanging in Bodmin in Cornwall was.

Niettemin is Thomas Cook de belangrijkste pionier van de toeristensector. De stad Leicester heeft Cook met recht een standbeeld gegeven in het centrum. Tijdens een vergadering van de Blauwe Knoop in Leicester op 9 juni 1841 stelde hij voor een speciale trein te laten rijden naar Loughborough waar vier weken later een congres van geheelonthouders zou plaatsvinden. Cook - een 32-jarige gesjeesde prediker - was net als veel van zijn Victoriaanse tijdgenoten overtuigd dat veel van de wereldproblemen werden veroorzaakt door alcoholmisbruik en wilde daarom zoveel mogelijk deelnemers proberen te werven. 'De gedachte kwam ineens bij mij op de macht van de spoorwegen en de locomotief te gebruiken voor het bewerkstelligen van sociale hervormingen.'

De prijs van een retourticket voor de gecharterde trein bedroeg één shilling. Het succes was enorm: niet minder dan 570 inwoners van Leicester gingen op 5 juli 1841 mee. Cook trok meteen zijn conclusies. Hij begon andere excursies te organiseren, onder meer naar Liverpool en het noorden van Wales, waarbij de sociale idealen al snel weken voor de belangen van zijn eigen portemonnee. Vier jaar later was hij de baas van het eerste commerciële reisbureau ter wereld.

Ook voordat Thomas Cook de inwoners van Leicester ging vervoeren, werd al 'voor het plezier' gereisd - bijvoorbeeld naar bedevaartplaatsen en kuuroorden. Sommige gefortuneerde kooplieden hielden zelfs al zonvakanties aan de Rivièra, maar pas tijdens de Victoriaanse tijd nam reizen een grote vlucht. 'Daarvoor zijn verschillende factoren aan te wijzen. Het ene deel kun je de voorwaardescheppende factoren noemen en het andere deel de motivatiefactoren', schrijft J. Christopher Holloway in zijn in 1998 verschenen standaardwerk The Business of Tourism. Tot de voorwaardescheppende factoren behoorden de totstandkoming van nieuwe en veel snellere transportmiddelen als de stoomboot en vooral de spoorwegen.

In 1825 werd in Engeland de eerste spoorlijn tussen Stockton en Darlington geopend. In 1847 bedroeg het aantal treinpassagiers al meer dan vijftig miljoen. Tegelijkertijd werden nieuwe hotelketens opgericht en onstonden internationaal opererende banken en betrouwbare wisselkantoren. Hierdoor werd reizen aanzienlijk makkelijker en veel veiliger.

'De voorwaardescheppende factoren droegen aan de groei bij. Maar de echte drijfveer voor vergroting van de mobiliteit lag bij de mensen zelf: men wilde weg van de omgeving van alledag, men wilde in de 19de eeuw zelf andere plekken, culturen en andere mensen ontmoeten', aldus Holloway. De urbanisatie droeg daar veel aan bij. De Industriële Revolutie had tot de trek van het platteland naar de grote stad geleid. Deze steden waren donker, smerig en kenden nauwelijks groen. Arbeiders gingen de schoonheid van de dorpen en heuvels waar ze ooit vandaan waren gekomen, ineens idealiseren. Verder was het werk in de industrie fysiek en psychisch zwaar en vaak ook monotoon. 'Veranderingen in de routine en de werkdruk waren niet alleen welkom, maar zelfs een noodzaak', aldus Holloway. Ook leidde de industrialisering tot vergroting van de koopkracht en tot de opkomst van de middle-class, waardoor de doelgroep voor de toeristenindustrie enorm werd vergroot.

Aanvankelijk waren vooral badplaatsen populair als vermaaksoorden. De Victoriaanse samenleving zag het gezin als hoeksteen van de samenleving en strandbezoek was bij uitstek een familie-uitje. Koningin Victoria liet zichzelf - volledig gekleed - op het strand fotograferen. Badplaatsen werden verrijkt met attracties: er traden Duitse bands op, 'negerminstrelen' en pierrots, er werden poppenkastvoorstellingen gehouden en ezelritjes over het strand georganiseerd.

Op paasmaandag 1862 ontving Brighton aan de Engelse zuidkust al 132 duizend dagjesmensen die allemaal even wilden ontsnappen aan de rook en de grauwheid van de slums in de industriesteden. Cook charterde niet alleen speciale treinen voor dagtrips naar de badplaatsen, maar bood ook gereduceerde kaartjes aan voor weekeindreizen en zelfs complete vakanties.

IN 1855 organiseerde Cook voor het eerst een reis over de grens: een volledig verzorgde trip naar de wereldtentoonstelling van Parijs. Cook borduurde daarmee voort op het enorme succes van de zogenoemde Great Exhibition die in 1851 in Londen had plaatsgevonden en niet minder dan drie miljoen bezoekers had getrokken. Maar de organisatie van de 'buitenlandse reis' ging niet zo makkelijk als die naar de Londense tentoonstelling. De veerdiensten over het Kanaal weigerden medewerking aan de groepsreis, waardoor Cook zijn deelnemers via een lange omweg over Antwerpen naar Parijs moest vervoeren.

'Cook was een man met visie', aldus Holloway. 'Hij probeerde de risico's van een reis te minimaliseren. Hij onderhield nauwe contacten met hoteleigenaren, rederijen en spoorwegmaatschappijen. Hij eiste de best mogelijk service voor de laagste prijs. Hij nam de angst weg bij mensen die voor het eerst reisden, door zelf mee te gaan.'

Thomas Cook maakte reizen voorspelbaar. In 1867 introduceerde hij de hotelvoucher, die het mogelijk maakte van tevoren een hotel te betalen. In 1873 lanceerde hij de circular note, de voorloper van de huidige travellercheque, waardoor toeristen in een ander land lokale valuta konden opnemen. Cooks vernieuwingen vielen samen met een belangrijke andere uitvinding: die van de fotografie. Holloway: 'Prestige werd ineens een geheel nieuw motief om te gaan reizen. Mensen wilden zich laten fotograferen met op de achtergrond beroemde historische plaatsen om hun buren, kennissen en familieleden de ogen uit te kunnen steken.'

De 'romantische beweging' in het mid-Victoriaanse Engeland gaf de reisindustrie eveneens een impuls. Naast strandvakanties aan de Côte d'Azur werden bijvoorbeeld boottochten over de Rijn mateloos populair bij de upper class. Ook de Alpen werden als toeristische bestemming ontdekt. In 1840 kwamen de eerste Britten naar Zwitserland. Bergbeklimmen werd na 1860 populair bij Britse vakantiegangers en in 1890 nam een aantal Britse toeristen de skisport uit Noorwegen mee naar Zwitserland. Sir Henry Lunn, een andere Britse reispionier, wiens naam nog voortleeft in het reisagentschap Lunn Poly, organiseerde nog in de 19de eeuw de eerste volledig verzorgde wintersportvakanties.

Cook zelf bood in 1866 een verzorgde reis naar Noord-Amerika aan. Hierbij trad zijn zoon John Cook als reisleider op. In 1869 vergezelde Thomas Cook zelf dertig toeristen op een reis naar Egypte en het Heilige Land. In november van dat jaar was hij ook aanwezig bij de opening van het Suezkanaal. In korte tijd had Cook een gids met drie verschillende reisprogramma's naar Egypte samengesteld: een over zee via Gibraltar, een ander met de Orient Express via Istanbul en een derde met de trein naar Brindisi en dan verder met de stoomboot naar Alexandrië.

Cook was op dat moment al overtuigd dat de toeristen zich niet zouden beperken tot een dagje strand. Amper drie jaar later organiseerde hij een reis-om-de-wereld in 220 dagen. Twaalf toeristen betaalden hiervoor 200 pond, ongeveer het gemiddelde jaarsalaris in die tijd.

Thomas Cook noch zijn zoon John Cook zou de 19de eeuw overleven. Maar zijn bedrijf Thomas Cook & Sons werd voortgezet door een nieuwe generatie, die al in 1919 de eerste reizen per vliegtuig zou gaan aanbieden. Thomas Cook bestaat nog steeds, zij het dat het tegenwoordig een Aktiengesellschaft is. Vorig jaar werd de reisorganisatie overgenomen door een dochter van de Duitse luchtvaartmaatschappij Lufthansa en het eveneens Duitse warenhuisconcern Karstadt. Cook - de man die voor de gewone Britten de grenzen slechtte - zou er geen problemen mee hebben gehad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden