Column

Theodore Dalrymple: 'Ik zag in Lissabon de toekomst: verval'

In Lissabon zie je leegstaande huizen met afbrokkelende gevels, ramen waarvan de ruiten zijn ingegooid, onkruid dat in de dakgoten groeit, schrijft Theodore Dalrymple.

Het standbeeld van koning Jozef I op het Commercioplein in Lissabon in 1969. Beeld anp
Het standbeeld van koning Jozef I op het Commercioplein in Lissabon in 1969.Beeld anp

Pasgeleden heb ik drie hoofdsteden van de zogenoemde PIIGS-landen bezocht: Dublin, Madrid and Lissabon. De crisis is verreweg het duidelijkst merkbaar in Lissabon.

Een deel van de schitterende oude stad lijkt een proces van Havana-isering door te maken. Vlak achter de Avenida da Liberdade, de belangrijkste doorgangsweg van de stad, waar zij die daartoe geneigd (en in staat) zijn hun Prada-accessoires aanschaffen, zie je leegstaande huizen met afbrokkelende gevels, ramen waarvan de ruiten zijn ingegooid of die provisorisch zijn dichtgemaakt met karton of golfplaten, terwijl het onkruid in de dakgoten groeit. Dit verwacht je niet in West-Europa aan het begin van de 21ste eeuw.

Verval heeft ongetwijfeld zijn charmes, eigenlijk meer dan perfecte restauratie, hoewel in het geval van Lissabon die charmes groter zouden zijn als er niet overal zoveel graffiti was. Lissabon is de weerlegging van mijn oude theorie dat graffiti-artiesten over het algemeen lelijke oppervlakken bekladden en mooie met rust laten, en daarmee onbewust een esthetisch oordeel vellen over het modernisme. Want in Lissabon zijn zelfs de gracieuze 18de-eeuwse gebouwen niet ontkomen aan de beschildering door de dwaze, zelfgenoegzame kliederaars.

In de centra van Dublin en Madrid zie je niets dat het verval van Lissabon evenaart. En dat terwijl ik me de tijd nog herinner dat Dublin een donkere en vochtige stad was waar de pub het enige toevluchtsoord was (dat wil zeggen voor mannen) om te ontsnappen aan de algehele somberte en een homoseksueel nog werd gedefinieerd als een man die het gezelschap van vrouwen prefereerde boven de drank.

Naar die tijden is Dublin niet teruggekeerd, hoewel Ierland per hoofd van de bevolking de grootste schulden ter wereld heeft.

Vijftig jaar geleden
Het komt me nu vreemd voor dat ik vijftig jaar geleden voor het eerst over de Avenida da Liberdade liep, toen Salazar nog dictator was en zijn Nieuwe Staat (Estado Novo), hoewel allang niet meer zo nieuw, nog bestond. In esthetisch opzicht echter is de Avenida - ook afgezien van de crisis die de daklozen 's nachts met ingenieuze constructies van kartonnen dozen in de portieken van dure winkels drijft - er in de tussenliggende periode niet op vooruit gegaan. De gebouwen die er sindsdien zijn bijgekomen hebben haar belle époque-elegantie aangetast. Zoals zoveel achterlijke landen dacht Portugal dat het kon moderniseren door moderne gebouwen neer te zetten, als een man die denkt dat hij stoer wordt door een camouflagejasje aan te trekken.

Vooral het Marquês de Pombal-hotel is afschuwelijk, in Dubai-stijl maar op veel kleinere schaal, en de markies zou zich omdraaien in zijn graf als hij kon zien waar zijn naam aan verbonden is. Hij was de architect van de wederopbouw van Lissabon na de verwoestende aardbeving die de stad in 1755 trof, en slaagde erin dat te doen in een zowel karakteristieke als elegante stijl, terwijl de theocraten onmachtig bleven prevelen over de toorn van God.

Je kunt zeggen over de verlichte despoten uit de 18de eeuw wat je wilt, maar ze hadden een betere bouwkundige smaak dan wij.

Vanuit mijn oppervlakkige waarnemingen in Lissabon zou ik zeggen dat bezuinigingen, dat wil zeggen de pogingen om de uitgaven van de overheid meer in overeenstemming te brengen met haar inkomsten, tot dusver geen overweldigend succes zijn geweest.

Verlaging
We lijken de theorie te volgen dat je meer sap uit een citroen krijgt als je er harder op drukt. Helaas werkt het snijden in overheidsuitgaven alleen als het gepaard gaat met een verlaging in plaats van een verhoging van de belastingen. Maar om dat mogelijk te maken moeten de overheidsuitgaven zo drastisch worden verminderd dat het waarschijnlijk tot een revolte, misschien zelfs tot een revolutie zou leiden, aangezien tegenwoordig een zeer groot deel van de bevolking direct of indirect afhankelijk is van die overheidsuitgaven.

Zo hebben wij - ik bedoel veel landen in Europa, niet alleen Portugal - ons in een fraaie hoek geschilderd waaruit het moeilijker te ontsnappen is dan uit de gevolgen van de aardbeving in Lissabon.

Lincoln Steffens zei, nadat hij de Sovjet-Unie had bezocht, dat hij de toekomst had gezien en dat die werkte. Ik heb Lissabon bezocht en de toekomst gezien. Het is verval.

Overigens heeft Portugal een lager misdaadcijfer dan Nederland.

Theodore Dalrymple is essayist en psychiater.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden