Theo Loevendie's Laps is alleen in theorie spannend

Werken van Janssen, Loevendie, Torstensson en Brophy door het Asko Ensemble, het Schönberg Ensemble en Het Trio o.l.v. Reinbert de Leeuw....

Of het nou nodig was, zo'n lap tekst in het Zweeds. Het scheen een wezenlijke vraag te zijn, maandagavond in de wandelgangen van de Haagse Anton Philipszaal waar het Asko Ensemble en het Schönberg Ensemble met dirigent Reinbert de Leeuw en bariton Palle Fuhr Jorgensen zojuist The last diary van Klas Torstensson in première hadden gebracht. De vraag lijkt echter vrij overbodig, omdat het hier gaat om de laatste dagboekfragmenten van een Zweedse poolonderzoeker, in muzikale context geplaatst door een uit Zweden afkomstige componist.

Het werkelijke taalprobleem was bij dit première-concert met vier nieuwe composities dan ook niet zozeer van verbale, als wel van muzikale aard. Zowel Passevite van Guus Janssen als Laps van Theo Loevendie behoren tot de in Nederland niet ongebruikelijke, manmoedige pogingen jazz-idioom met klassiek taalgebruik te vervlechten. Janssen gebruikte daarvoor een zestal typerende akkoorden van de legendarische jazzpianist Lennie Tristano en kenmerkende speelmanieren, zoals het 'vegen' over de trommelvellen.

Loevendie baseerde zijn vorm op de gangbare jazzpraktijk om over een vaststaand schema van zestien maten te improviseren. Alleen staat bij hem het schema niet vast, maar worden per cyclus van zestien maten steeds meer noten van het thema in een herkenbare volgorde geplaatst. Dit 'meest verregaande

vormexperiment in zijn oeuvre', zoals Loevendie Laps zelf beschouwt, is in wezen zoiets als een omgekeerde klassieke variatievorm, met de variaties voorop en het thema tot slot.

Het leverde vooralsnog slechts in theorie spannende muziek op. Jazzmusici en klassieke musici spreken toch verschillende talen en leden van 'de moderne muziekensembles' zijn nu eenmaal tot diep in hun onderbewustzijn doordrongen van de opvatting dat elke minimale afwijking van de partituur een vergrijp van de ergste soort is. Voor jazzmusici een verachtelijke praktijk, want een zin is pas muziek als de musicus er zijn eigen sound in hoort en elke minimale afwijking van het geschreven notenbeeld draagt daaraan bij. Wat er voornamelijk uit al die gedemonteerde jazzakkoorden en riedels klonk, was onwennigheid en de discrepantie tussen idioom en speelwijze. En dat pleit er alleen maar voor deze stukken vaker op het repertoire te nemen.

In dat opzicht had de Australiër Gerard Brophy zich met sLAng de iets eenvoudiger opgave gesteld ensembles uit eenzelfde taalgebied met elkaar te verenigen. Aanvankelijk had het nog het meeste weg van touwtrekken tussen Het Trio (fluitist Harrie Starreveld, basklarinettist Harry Sparnaay en pianist René Eckhardt) en het ensemble. Bij elke knal van de piano tuimelde er weer een ongebreidelde notenwolk van het podium, maar gaandeweg ontstond uit dit tamelijk conflictueuze ontmoetingspatroon toch een vorm van harmonie.

Hoewel de Poolexpeditie eind vorige eeuw van Salomon August Andrée (per luchtballon) totaal mislukte en een dodelijke afloop had, is de muzikale interpretatie hiervan in The last dairy van Torstensson een uiterst geslaagde onderneming. Torstensson is iemand die vooral zijn eigen taal spreekt met een krachtig en onvervreemdbaar eigen idioom, wars van luchtbellen en tierelantijnen.

Parallel aan een steeds verdergaand verval van de verbale inhoud van het dagboek, ontwikkelt Torstensson via een terugkerend thema bij de lage blazers een muzikaal poolgebied van klanken die tot op het bot gaan. Aards zou je het kunnen noemen. Maar niet op de nuchtere, vaak wat ironiserende manier van Janssen of Loevendie, want onder de gestolde ijslaag van die onherbergzame klankvlakte gloeit een vulkanisch oergesteente. 'Snöstorm', 'mörker', 'norrsken' - sneeuwstorm, duisternis, Noorderlicht: de muziek spreekt hier voor zich, de taal in haar kielzog.

Pay-Uun Hiu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.