Theaterwapen

Ze moraliseren niet, die jonge nieuwe bevlogen theatermakers. Hun werk komt recht uit het leven zelf. V belicht vier bevlogen gezelschappen.

Toneelgroepen houden van hun klassiekers. Om het theaterrepertoire in ere te houden, zeggen ze. Maar ook omdat de bekende titels nu eenmaal meer publiek opleveren. De artistieke legitimering is altijd een variant op: 'Maar dit stuk is juist nu actueler dan ooit.'


Zo gaat de laatste Hamlet volgens tekstbewerker Tom Lanoye ook erg over afluisteren en haakt het stuk daarom prachtig aan bij de huidige afluisterschandalen. Regisseur Johan Simons verbindt Dantons Dood in een paar zinnen met de Arabische lente en gentechnologie. En Oresteia is al 2.500 jaar een 'universeel' verhaal over 'oppositie en democratie'.


Hoe goed die herhaalde klassiekers ook mogen zijn, niet zelden is de link naar de actualiteit er met de haren bijgesleept. Dan zit je toch weer te kijken naar een zoveelste Hamlet.


Dit seizoen zijn er verschillende, vooral jongere theatermakers die een andere route kiezen. Ze laten de grote theaterteksten links liggen en kiezen in plaats daarvan voor het grillige materiaal dat het dagelijks nieuws domineert. Een journalistieke aanpak kenmerkt hun voorstellingen, die je documentair theater zou kunnen noemen. Ze stappen daadwerkelijk uit het repetitielokaal en duiken onder in de echte wereld. Dit docutheater heeft de laatste tijd uiteenlopende voorstellingen opgeleverd. Soms is de toon afstandelijk observerend, de andere keer ongebreideld kritisch, maar altijd gaat het heel concreet over actuele problematiek.


Zo maakte Wunderbaum De wet. Hierin houdt dit acteurscollectief drie zaken tegen het licht: piraterij in Somalië, vrouwenhandel en grensbewaking. De nadruk ligt steeds op de falende wetgeving rond dat specifieke onderwerp.


Sadettin Kirmiziyüz en Marjolijn van Heemstra wagen zich in Jeremia aan een heet hangijzer als de vrijheid van meningsuiting. Via persoonlijke ontboezemingen en ontmoetingen maken ze de knelpunten in dit maatschappelijk debat inzichtelijk.


Casper Vandeputte, regisseur bij het Nationale Toneel, ging met zijn acteurs op stage in de Tweede Kamer voor zijn voorstelling Nieuwspoort. En De Warme Winkel, een ander acteurscollectief, trok naar Brussel, voor een onthullende kijk op Europese saamhorigheid. Stuk voor stuk actuele onderwerpen en theatermakers met persoonlijke betrokkenheid.


Dit soort docutheater is op zich niet nieuw. Het is een voortzetting van een stroming die rond 1920, 1930 begon bij het epische theater van Bertolt Brecht. Het was crisis en die vroeg om een nieuw soort politiek theater, waarmee de hachelijke realiteit werd gereflecteerd. Discussie was het doel.


Deze visie werd in de jaren zeventig in Nederland overgenomen door het vormingstheater. Het Werkteater bijvoorbeeld zocht naar verhalen in bejaardenhuizen en gevangenissen.


Die jonge theatermakers staan in die traditie. Niet een toneeltekst vormt in hun werk het uitgangspunt, maar de werkelijkheid. Dat heeft een andere vertelvorm tot gevolg. Deze voorstellingen hebben vaak geen personages, de acteurs spelen (extreme versies van) zichzelf. Er is nooit één verhaal. Het zijn collages van thematisch verbonden scènes.


Het grote verschil met het vormingstheater van vroeger is dat deze nieuwe theatermakers, allemaal kinderen van die generatie van toen, niet moraliseren. Ze propageren geen uitsluitend linkse, progressieve boodschap. Alles wat rechts is, is niet per definitie fout. De makers van nu tonen in hun werk vooral de nuances, overtuigd als ze zijn van het feit dat de wereld niet meer op te delen is in goed en kwaad.


In Jeremia zit een bijzondere dialoog tussen Wil Schuurman, de weduwe van Janmaat en Kirmiziyüz en Van Heemstra, die bij haar op bezoek zijn. De twee zien hun vooroordelen verdampen als de vrouw gastvrij blijkt te zijn en slechts een beetje aangenaam getikt. 'Wil Schuurman is lief!', roept Kirmiziyüz. Licht ironisch, maar de boodschap is duidelijk: deze vrouw is niet het monster dat hen altijd is voorgehouden.


Wunderbaum is al even genuanceerd, maar cynischer. In De wet spelen ze een reconstructie van een rechtszaak over een Somalische piraat. Inzet: is het een ordinaire dief of een wanhopige, straatarme visser? Een advocaat, aanklager, activist en rechter staan met hun betogen lijnrecht tegenover elkaar. Ze komen er niet uit. De enige uitweg die ze zien, is samen piratenliederen zingen.


In het theater kun je de werkelijkheid op de spits drijven - dat hebben deze voorstellingen voor op een krantenbericht of een documentaire. Een effectieve regie plaatst de extreemste standpunten naast elkaar, waardoor de discussie als vanzelf in de voorstelling ligt besloten. De toeschouwers kunnen er met enige distantie naar kijken. Met de vele kunstgrepen die het theater tot zijn beschikking heeft - Brecht noemde dat 'vervreemding' - kan zo'n onderwerp vanuit ander perspectief worden belicht.


Zo zit in Nieuwspoort een komische persiflage op een politiek debat, waarin de politici onverstaanbare onzin praten. De nadruk komt te liggen op hun lichaamstaal. Het is een veelzeggende scène, die aantoont dat het er nauwelijks nog toe doet van welke partij een politicus is. De handgebaren, de intonaties en het debatverloop zijn eigenlijk altijd hetzelfde.


Dat is wat het nieuwe documentairetheater kan doen: het toont de werkelijkheid, maar dan een tikje gekanteld. En laat ons met een verhelderend afstandje kijken naar de drama's in onze eigen wereld.


theater als activisme

WUNDERBAUM

Wunderbaum heeft een lange geschiedenis met maatschappelijk verankerd theater. Het acteurscollectief speelde vaak op locaties buiten de theaters, in biertenten en in sloopflats. Theater moest midden in de samenleving staan.


Sinds vorig jaar is de strategie veranderd. Nu moet de samenleving het theater in. De groep formuleerde een opmerkelijk vierjarenplan getiteld The new forest. Het is een gedachtenexperiment: de groep wil een nieuwe samenleving inrichten. In voorstellingen doen ze verslag van hun vorderingen en bevindingen. Telkens wordt een ander vraagstuk behandeld. Wat is de geschiktste bestuursvorm? Hoe regel je de zorg? Wat gaan we veranderen aan de wetgeving?


Over die laatste vraag gaat De wet. In drie delen onderzoeken ze de zwakheden van ons rechtssysteem. Ze lieten schrijver Anton Dautzenberg een tekst maken die een reconstructie voorstelt van een Nederlandse rechtszaak tegen een Somalische piraat. Het tweede deel is een dansperformance over vrouwenhandel en het derde deel een opera over de bewaking van de Europese grenzen.


De wil om sociaal betrokken verhalen te vertellen heeft de groep ingeruild voor werk dat echt diep en inhoudelijk ingaat op de tekortkomingen van onze rechtsstaat. Het is minder traditioneel dan hun vorige werk, minder afgerond ook. Maar met een duidelijke behoefte om hun ideeën tot ver buiten de theaters te laten klinken. Het theater grenst hier aan activisme.

Nog te zien t/m 14/5; wunderbaum.nl

theater als reportage

NATIONALE TONEEL

Regisseur Casper Vandeputte en een groepje jonge acteurs van het Nationale Toneel in Den Haag wilden wel eens weten hoe het er echt aan toegaat op het Binnenhof. Ze hadden van alles gehoord over wandelgangen, parlementair journalisten en natuurlijk Nieuwspoort, de sociëteit waar alles samenkomt. Onder de noemer 'open en transparant' wilden ze in een voorstelling genaamd Nieuwspoort verslag doen van de politiek zoals we die niet op tv zien. Het liep iets anders. Ze liepen een tijdje stage en leerden het Binnenhof van binnenuit kennen. Daar kregen ze een veel genuanceerder beeld van de politiek dan ze lazen in bijvoorbeeld Je hebt het niet van mij van Joris Luyendijk.


Hun observaties verwerkten ze in de voorstelling, die daardoor geen stomende kritiek maar een objectieve reportage is geworden. De expres naïeve verteltoon werkt verhelderend en geeft aardige inzichten. De spelers vertellen over hun ervaringen op de VNO-NCW-borrel met Mark Rutte, hun gesprekken met politici en persvoorlichters en hun verbazing en twijfels.


Theatralere scènes zijn er ook, zoals eentje waarin fatsoensfilosoof Confucius de roze plopkap van een PowNews-journalist in het gezicht gedrukt krijgt. Het is een van weinige momenten dat de makers uitgesproken stelling nemen, in dit geval tegen een harde, op sensatie beluste manier van politiek verslaggeven. Verder blijft deze theatrale reportage vooral observerend.


theater als pleidooi

KIRMIZIYüZ EN VAN HEEMSTRA

Persoonlijk, dat is het theater van Sadettin Kirmiziyüz en Marjolijn van Heemstra altijd geweest. Kirmiziyüz maakte een vierluik over zijn familie, Van Heemstra over de levens van haar generatiegenoten. In Jeremia, hun eerste samenwerking, zetten ze hun eigen fascinatie voor populisten en reaguurders om in een intelligent betoog over de vrijheid van meningsuiting.


Van Heemstra heeft het over haar PVV-stemmende buurvrouw, die zonder gêne allerlei discriminerende meningen uitkraamt. Kirmiziyüz vertelt een hilarisch verhaal over zijn twitterstalker, ene 'Gekke Toon', die hem om het minste of geringste doodwenste. Dit leidt hen onder andere naar het huis van Wil Schuurman, de weduwe van Hans Janmaat, een van de eerste Jeremia's in het Nederlandse multicultidebat. Ook doen ze verslag van de Mars der Beschaving, waarvan ze zelf organisator waren.


De twee theatermakers worden in elke ontmoeting opnieuw geconfronteerd met hun vooroordelen. Gekke Toon blijkt bij nader onderzoek een lief meisje met schildpad te zijn. Wil Schuurman is een gastvrije vrouw en de agressie van de antifascisten uit de jaren tachtig, verantwoordelijk voor de aanslag waarbij Schuurman een been verloor, blijkt veel erger te zijn dan die van de reaguurders van nu. Een pittig slotstatement ontbreekt in dit pamflet, Jeremia is een pleidooi voor ontmoetingen.

Hollandse Luchten 1: Jeremia speelt in augustus op Lowlands en in september in Theater Frascati in Amsterdam. Informatie: troubleman.nl

theater als kritiek

DE WARME WINKEL

De opdracht die De Warme Winkel kreeg (in ruil voor subsidiegeld): maak een voorstelling over Europa. Het collectief spitste dat toe op een onderzoek naar Europese solidariteit. In hoeverre zijn al die verschillende culturen in Europa met elkaar bekend en zouden ze kunnen samenleven?


Deze vraag was het uitgangspunt van een allesbehalve genuanceerde voorstelling. De groep zag in hun onderzoek wel de goede bedoelingen van veel Europeanen, maar nooit de wil om echt goed te doen, om daadwerkelijk tot een verenigd Europa te komen. Het resultaat was een oercynische kritiek op Europa met als titel We are your friends.


Daarin een reeks onaangename scènes, die vooral het tegendeel van het woord 'solidariteit' tonen. Zoals videobeelden van een bedelaar, een onbegrijpelijke monoloog over 'kunst' en 'verbinden' van een potsierlijke cultuurdame en twee Roma die het publiek beledigen en mishandelen omdat het geen geld wil geven. Telkens blijken ego's, status of geld belangrijker dan het welzijn van de ander, dat is de boodschap.


De kritiek in We are your friends is hard en eentonig. Dat is aan de ene kant gedurfd, maar maakt de theatervoorstelling ook gelijkhebberig en onuitstaanbaar.

Werkteater

Het intussen legendarische Werkteater, opgericht in 1970, is in Nederland groot geworden door een vorm van theater waarin de acteurs het repetitielokaal verlieten om in de echte wereld inspiratie op te doen. Ze bezochten bejaardenhuizen, verpleeghuizen, ziekenhuizen en scholen en maakten daar al improviserend theater van. Vaak werden hun voorstellingen ook op locatie gespeeld, in tenten en buurthuizen. Beroemde voorstellingen zijn onder meer Opname, Camping en U bent mijn moeder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.