THE MOUSETRAP

Agatha Christie mikte zelf op hooguit zes maanden looptijd toen 'The Mousetrap' in het najaar van 1952 in première ging....

DUISTERNIS. Tussen het geraas van een vliegende storm klinkt ineens een kinderliedje over drie blinde muizen. Dan een schreeuw en een vrouwenstem: Oh good God! Somebody is killed! Langzaam wordt het licht. Op het toneel zien we de statige hal van een Engels landhuis: een portret van Koningin Victoria aan de muur, gebloemde leunstoelen, gelambrizeerde wanden, een open haard en een bakelieten telefoon op een tafeltje. Hier drijft een jong echtpaar een pension, waar de eerste gasten één voor één binnendruppelen.

Zo begint The Mousetrap in het St. Martin's Theatre, hartje Londen, avond aan avond al 49 jaar lang. De pensiongasten vormen precies de club excentriekelingen die je kunt verwachten in een verhaal van Agatha Christie: een mallotige architect in spe, een betweterige oude dame, een blafferige majoor, de ongetrouwde Miss Casewell, strijdbaar en een beetje stiekem, en Mr. Paravicini, een in de sneeuw gestrande vreemdeling. Op de radio horen we terloops dat er in Londen een moord is gepleegd. De sneeuwstorm woedt, een voortvarende politiecommissaris klopt aan de deur, op ski's. De Londense moord voert hem naar dit landhuis, waar iedereen ineens iets verbergt en verdacht wordt.

Het toneelstuk is een van de pronkstukken in het rijke oeuvre detectives dat uit Christie's pen is gevloeid voordat ze stierf in 1976, 85 jaar oud. Het is een rijpe Christie, dreigend, ingenieus geconstrueerd, maar tegelijkertijd weldadig als 'een avond bij de open haard met een kop warme chocola', zoals een criticus ooit schreef. Een museumstuk ook, spelend in een tijd waarin niemand vloekte, er geen televisies waren en het sneeuwde in de winter. En al vermoed je bij de eerste sneeuwvlokken al dat het huis ingesneeuwd raakt en dat de telefoon afgesneden blijkt, toch word je meegenomen in deze vreemd onschuldige wereld waar iedereen dader én slachtoffer kan zijn. De aanwijzingen volgen elkaar op, na de tweede moord dreigt een derde. Zelfs het brave, jonge stel wantrouwt elkaar.

Oorspronkelijk was het een hoorspel van dertig minuten, Three Blind Mice, geschreven in 1947 op verzoek van koningin Mary ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag. De BBC wilde de radioprogramma's die dag aanpassen en liet vragen wat de jarige graag wilde horen. Een opera, een symfonie of een Shakespeare misschien? Nee, ze wenste een Agatha Christie voor haar verjaardag. Dus schreef de populaire schrijfster een hoorspel dat ze een paar jaar later uitwerkte tot een toneelstuk.

Ze bracht het naar Peter Saunders, een van de succesvolste jonge producers in Londen. Hij vond het een prachtscript, maar was bang dat tien personages en twee decors wel erg begrotelijk werden. Agatha kwam de volgende dag terug: met twee rollen minder en één decor.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werkte ze als verpleegster, en na een weddenschap met haar zuster was ze detectives gaan schrijven. In 1920, tegelijk met de geboorte van haar eerste kind, werd haar eerste boek gepubliceerd. Tijdens haar leven werden 100 miljoen exemplaren van haar boeken verkocht. Haar verhalen bewerkte ze altijd eigenhandig voor het toneel. Maar met The Mousetrap begreep ze voor het eerst wat het theater verlangde. Minder uitleg, meer actie, een mix van drama en comedy en een hoog tempo. Haar scènes stoppen precies op het juiste moment. En ze houdt haar kijkers bij de les door telkens nieuwe figuren op te voeren, en daarmee mogelijke onderlinge relaties.

Toch wees niets op een hit tijdens de eerste try-outs in Nottingham in oktober 1952. Na afloop zaten schrijfster en producer mismoedig bij elkaar. Christie zei: het is mijn fout. Ze had niet genoeg grappen geschreven voor een comedy-thriller en er voor een echte whodunnit juist te veel ingedaan, vond ze. Rigoureus haalde ze er diezelfde nacht nog zes grappen uit. En daarmee werd het een totaal ander stuk. In Londen, in het Ambassador's Theatre, was de première een maand later een doorslaand succes. Christie zelf gaf de productie hooguit 6 maanden, Saunders hoopte op 14, terwijl een van de acteurs dacht dat het stuk niet langer dan 3 weken stand zou houden.

Na 21 jaar verhuisde de productie naar de overkant van de straat, naar het St.Martin's Theatre waar voortdurend het bordje Full House voor de ingang hangt. Alles blijft zoveel mogelijk bij het oude. In het script zijn minimale dingen veranderd, zoals de verwijzingen naar rantsoenkaarten en de schaarste aan nylonkousen. Het decor, dat op instorten stond, is vorig jaar vervangen. In twee dagen tijd, zodat geen voorstelling hoefde te worden gemist. Het oude werd geveild ten bate van een tehuis voor oude toneelspelers.

Om het spel fris te houden worden er telkens andere regisseurs aangetrokken en wisselt de hele cast elk jaar. Dat neemt niet weg dat sommige spelers terugkomen. David Raven heeft door de jaren heen, met tussenpozen, 4575 keer de majoor gespeeld. Inmiddels heeft de productie 340 acteurs en actrices versleten - een enkeling vergeleek het stuk zelfs met de militaire dienst, net zo onontkoombaar -, zo'n 120 understudies en 21 regisseurs.

Meer dan acht miljoen mensen hebben The Mousetrap tot nu toe gezien. Geen toeristengids slaat het evenement over, het is uitgegroeid tot een attractie die zich in onverwoestbaarheid kan meten met de Houses of Parliament of The Tower of London. Saunders, die in zijn lange leven meer dan twintig miljoen pond heeft overgehouden aan de ticketverkoop, geeft allang geen cent meer uit aan publiciteit en haalt geen steracteur binnen. Desondanks zit het theater nog steeds vol toeristen.

Tot op hoge leeftijd ging Christie van tijd tot tijd even kijken in het Ambassador's en rapporteerde ogenblikkelijk elke kleinigheid die haar niet beviel. Bij de première had ze de rechten als verjaardagscadeautje aan haar toen negenjarige kleinzoon cadeau gedaan. Het presentje bleek miljoenen waard, die naar men zegt aan tal van goede doelen worden gegeven. In de eerste Londense versie speelden Sir Richard Attenborough en zijn vrouw Sheila Sim de hoofdrollen. Churchill was nog eerste minister en hij bleek een van de weinigen die voorzag wie de moordenaar was. Een geheim dat goed dient te worden bewaard. Zodra het doek is gevallen, stapt in Londen nog steeds een van de spelers naar voren, gebaart om stilte en vraagt het publiek of ze 'het geheim van de dader willen bewaren in hun hart'.

Natuurlijk is het grootste geheim niet wie de moordenaar is, maar waarom dit stuk zo lang op het repertoire heeft gestaan. Toen de Londense voorstelling eigenlijk nog nauwelijks was begonnen, zes jaar na de première, werd The Mousetrap al bijgeschreven in het Guiness Book of Records als de langst lopende theaterproductie uit de geschiedenis van het Engelse theater. Die mythe werd met zorg in stand gehouden door Peter Saunders zelf. Elk jaar organiseerde hij een grote verjaardags partij op 25 november, volgepakt met beroemdheden en felicitatietelegrammen van leden van het Koninklijk Huis. Zijden programma's voor elke duizendste voorstelling, terwijl elke miljoenste bezoeker werd overladen met cadeaus en aandacht in de pers.

Op 25 november 2002 zal de productie zijn vijftigste verjaardag vieren. Als het zover komt, want Saunders heeft zijn melkkoetje in 1994 van de hand gedaan. De nieuwe eigenaar heeft beloofd The Mousetrap de vijftig jaar vol te laten maken. Stapsgewijs. De speelperiode is voorlopig tot mei volgend jaar verlengd. De filmrechten, in 1956 verkocht op voorwaarde dat de film pas een half jaar na sluiting van de Londense productie zou worden uitgebracht, zijn in handen van Romulus Films. Ze wachten nog steeds.

Het stuk is inmiddels in 44 landen door een ongekend aantal amateurs en professionals gespeeld. Ook in Nederland trok het professionele theater zijn neus er niet voor op. In 1988 werd het op het repertoire genomen door de Hollandsche Comedie met acteurs van de voormalige Haagsche Comedie. In de sfeer van Paul Vlaanderen, compleet met een soepele society-toon. Het gezelschap Studio was in 1958 het eerste dat het stuk bewerkte en vernederlandste. Stefan Felsenthal die destijds meespeelde, weet niet meer waarom de titel De Muizenval werd veranderd in De Kluis. 'Het was wel een aardige gedachte om het naar Nederland te verplaatsen, een hotel op de Lage Vuursche, dat kinderliedje van Drie blinde muizen werd Drie kleine kleutertjes. Ik speelde de jonge architect, die heette niet Christopher Wren, van wie iedere Brit weet dat hij St.Paul's Cathedral heeft gebouwd, maar Jacob van Campen.'

Studio deed destijds hard zijn best een subsidiabel gezelschap te worden, schmieren was dus uit den boze. 'Dat was moeilijk vol te houden', zegt Felsenthal, 'zeker met dit stuk. We trokken diep de provincie in, waar we het drie jaar lang hebben gespeeld, 149 keer. Soms in patronaatszaaltjes waar het toneel niet hoger was dan drie meter en waar het publiek met de koffiekan op schoot zat. Voor in de pauze.'

Laat Joop van den Ende die het stuk nu op het repertoire neemt, alsjeblieft vooral een pauze inlassen. We moeten immers wel de gelegenheid krijgen om ons boven de koffie af te vragen wie het gedaan heeft. Om na afloop 'niemand iets over de afloop te verklappen', zoals Studio anno 1958 in haar programma schreef. 'Om nog vele duizenden in spanning de verwikkelingen van dit toneelstuk te laten ondergaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden