THE MORING AFTER Desert Fox leidt tot vervelende paradox

HOE ZIEN Irak en het Midden-Oosten eruit the morning after? Nu het donderend geweld van operatie Desert Fox is verstomd, is het geen overbodige luxe om op z'n minst een poging te doen de balans op te maken....

Eén gegeven springt onmiddellijk in het oog. Saddam Hussein, de Iraakse dictator tegen wiens obstructie van de VN-wapeninspecties de militaire actie was gericht, zit er nog. En de door Richard Butler geleide commissie van wapeninspecteurs zit er niet. De kans dat het Iraakse bewind het Unscom-team binnenkort uitnodigt om de speurtocht naar achtergehouden biologische en chemische wapens te hervatten, is ongeveer nul komma nul.

Vanuit die optiek waren de Amerikaans/Britse bombardementen zacht gezegd geen onverdeeld succes. Dat is een nogal trieste conclusie. Washington en Londen hebben zelf, evenals de rest van de VN-Veiligheidsraad, altijd benadrukt hoe buitengewoon nuttig het werk van Unscom is geweest voor het ontmantelen van Iraks niet-conventionele wapenvoorraden. Het was bovendien de zoveelste Iraakse weigering om de wapeninspecteurs ongestoord hun gang te laten gaan, die de directe aanleiding vormde tot operatie Woestijnvos.

In zijn enthousiasme om de wereld te tonen dat hij nog geheel de oude is en voor geen kleintje vervaard, heeft Saddam zelfs het initiatief genomen tot een nieuwe serie provocaties. Hij erkent de no-fly-zones boven Noord- en Zuid-Irak niet meer en is daadwerkelijk begonnen met het uitdelen van speldenprikken tegen de Amerikaanse en Britse gevechtsvliegtuigen die daar patrouilleren. De Amerikanen hebben teruggeschoten, maar hebben zich vooralsnog niet laten verleiden tot een volgende ronde in de confrontatie.

Dat is verstandig. De politieke en militaire strategen in Washington zijn blijkbaar wijs genoeg om zich niet meer door Saddam te laten dicteren wanneer en hoe zij in actie moeten komen. Hij mag dan een lange neus trekken, maar zijn pogingen om de 'vijandige vliegtuigen' uit de lucht te schieten, verlopen niet bepaald gesmeerd.

Het - enige - voordeel van het uit Irak verdwijnen van Unscom is dat daarmee aan Saddam het instrument ontvalt om op momenten dat het hem uitkomt crisissituaties te forceren. Het afgelopen jaar stond in het teken van zulke Pavlov-achtige reacties. De gebeurtenissen voltrokken zich met een moedeloos makende voorspelbaarheid; Saddam treitert Unscom; de Veiligheidsraad veroordeelt dit en eist dat Unscom aan het werk kan; de VS dreigen met geweld; anderen (Rusland, Frankrijk, Kofi Annan) oefenen diplomatieke druk op Irak uit; Saddam krabbelt op het laatste moment terug om even later opnieuw te beginnen. Dit patroon is doorbroken.

Maar de impasse blijft. Desert Fox heeft niet tot een doorbraak geleid en is evenmin een totale mislukking. Iraks militaire kracht is door het tapijt van kruisraketten en bommen ongetwijfeld verder aangetast. Het is nauwelijks voorstelbaar dat dit geen negatieve invloed heeft op de machtspositie van Saddam, hoe branieachtig hij zich ook gedraagt. (De man heeft in zijn hele politieke leven tenslotte alléén maar 'grote overwinningen' geboekt.)

Er zijn twee punten, waarop het effect van het geweld tegen Irak rampzaliger had kunnen zijn dan het geval is. Ten eerste lijkt het aantal slachtoffers onder de burgerbevolking mee te vallen - bij gebrek aan onafhankelijke waarnemers valt daarover jammer genoeg nog niets met zekerheid te zeggen. Ten tweede hebben de bombardementen niet geleid tot de gevreesde en voorspelde vloedgolf van sympathie in de Arabische buurlanden. Integendeel. Tot nu toe wijzen alle tekenen erop dat het isolement van Saddams Irak in de Arabische wereld is toegenomen. Dat is het - enige - echte succes waarop operatie Desert Fox kan bogen. Gebleken is dat grootschalige militaire actie vanuit de lucht inderdaad een instrument kan zijn voor de containment van Irak.

Maar is het ook een bruikbaar instrument? Dreigt er geen nieuwe onzalige kringloop, waarbij om de zoveel tijd een nieuwe batterij kruisraketten moet worden afgeschoten om Saddam onder de duim te houden? En is de morele, volkenrechtelijke en politieke prijs niet veel te hoog?

Geweld is altijd het ultieme middel voor het beslechten of beheersbaar houden van conflicten. Er is nog meer aanleiding voor terughoudendheid als het geweld wordt toegepast zonder VN-mandaat. De kans op zo'n mandaat bij komende gelegenheden is kleiner dan ooit, want de jongste Brits/Amerikaanse actie heeft de Veiligheidsraad tot op het bot gespleten. De politieke fall out in het Midden-Oosten valt vooralsnog mee, maar de Amerikaanse relatie met Rusland (en in mindere mate met Frankrijk en China) heeft forse schade opgelopen.

Tegen wil en dank zijn de VS in de rol van politieagent van de wereld gedrongen. Ze hadden liever mét VN-mandaat opgetreden. Ze hebben niet gehandeld uit machtswellust of streven naar hegemonie; hun motieven deugen, hun argumenten overtuigen. Saddam is een oorlogsmisdadiger, een despoot, een gevaar voor zijn eigen volk en de hele regio. Hij moet 'in zijn kooi worden gehouden' (in de woorden van Tony Blair). Het was logisch en terecht geweest als de VN hadden toegejuicht dat Londen en Washington bereid zijn de kastanjes uit het vuur te halen. Maar zo is het niet gegaan. En dat leidt tot een vervelende paradox: het Amerikaanse militaire solo-optreden (met een bijrol voor het trouwe Groot-Brittannië) vergroot niet alleen het isolement van Irak, maar ook dat van de Amerikanen.

Anet Bleich

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden