The big apple

Wat ons betreft het beste aan Het Klokhuis zijn die heerlijke reportagefilmpjes waar je altijd wat van opsteekt. Nu het programma jubileert: de beste repo's volgens eindredacteur Loes Wormmeester.

Om de veelheid en de omvang te illustreren noemt Loes Wormmeester, eindredacteur van Het Klokhuis, glimlachend en trots een getal: 3.502. Het is het aantal reportages dat de redactie van het 'educatieve jeugdprogramma' sinds de start, 25 jaar geleden, heeft gemaakt.


'De 3.500ste heet 'Kindermishandeling'. We proberen altijd één woord als titel te verzinnen. Denk aan Google, zeg ik altijd tegen de redactie, het moet op internet makkelijk zijn te vinden. Dus: mosselen. Of: hagelslag.'


Uitgezonderd in het eerste jaar hebben de reportages altijd het hart van Het Klokhuis gevormd, met een prominente rol voor de presentator. Ter afwisseling zijn er, ook al een kwart eeuw lang, de sketches.


Loes Wormmeester is sinds 2006 eindredacteur van Het Klokhuis, het jeugdprogramma van de NTR dat van maandag tot en met vrijdag wordt uitgezonden en zich richt op kinderen van 8 tot 12 jaar. Eerder werkte ze onder meer bij de VPRO en de productiemaatschappij van Burny Bos.


'Als je ergens nieuw komt, is de verleiding groot om alles te veranderen, de leaderbijvoorbeeld. Dat ga ik dus niet doen, dacht ik. Zo'n nieuwe leader is maar vernis, dat is geen substantiële verandering. Ik heb geen revolutie ontketend, maar rustig een evolutie in gang gezet. Ik vond bijvoorbeeld dat het drama in het programma te weinig had meebewogen met de tijd.'


De reportages liet ze ongemoeid. 'Het tempo ligt nu veel hoger dan in de beginjaren. De regisseurs waren wel met de tijd meegegaan. Dat gaat kennelijk vanzelf.'


De scheiding is minder rigide dan voorheen, maar nog steeds heeft elke dag zijn eigen thema. Op maandag is dat algemeen, op dinsdag biologie/natuur, op woensdag wetenschap/techniek, op donderdag cultuur, op vrijdag weer algemeen.


De dramascènes maken de meeste reacties los, maar ook naar aanleiding van reportages stromen op de redactie vaak boze mails binnen. 'Wat laten we zien? En hoe? En wat niet? Dat zijn vragen waar we hier op de redactie vaak mee worstelen', zegt Leo Onderwater, sinds 1994 werkzaam bij het programma en sinds 2000 een van de regisseurs.


Wormmeester: 'We voeren heel vaak gesprekken over de tere kinderziel. Ik ben meer van de harde lijn, trouwens, zonder overigens stelling te nemen.'


Ze geeft het voorbeeld van een reportage over de slacht van varkens. 'Ons uitgangspunt is: of je laat iets zien, of niet. Die vraag moest bijvoorbeeld worden beantwoord toen we een reportage wilden maken over de slacht van varkens. We kozen ervoor om dat te laten zien, maar discreet, niet in close-up. Het moet niet al te gruwelijk worden, maar we lopen ook niet te veel om de narigheid heen.'


Ander voorbeeld: het cremeren van dieren. 'Dan moet je toch laten zien hoe een dier de oven in wordt geschoven. Dat levert gegarandeerd boze reacties op. Mijn kind kon er de hele nacht niet van slapen. Ja? Nou en? Hoe erg is dat dan? Het is niet alleen maar leuk buiten. Dat moeten we laten zien.'


Tot haar grote ergernis 'verbraaft' de kindertelevisie, zegt Wormmeester. 'Als we een wetenschapper spreken die spinnen doorknipt, om ze te onderzoeken, regent het klachten. Terwijl iedereen thuis spinnen doodslaat.'


Uit de 3.502 reportages van de afgelopen 25 jaar kozen we zeven voorbeelden. De reportages zijn diepgaand of juist pretentieloos, heftig of humoristisch, moedig of informatief, maar allemaal karakteristiek voor een even geliefd als onverslijtbaar jeugdprogramma.


Het Klokhuis: Top-10 Marathonuitzending

Zaterdag 11.30 - 14.30 uur, Zapp Nederland 3.


Live Show met onder anderen Epke Zonderland en Yvon Jaspers

Zaterdag 17.45 uur, Zapp Nederland 3.


1. Mummies

Uitzenddatum: 23 maart 1998. Presentator: Jeroen Kramer. Regisseur: Roland Postma.

Vijftien jaar oud, maar niet verouderd, zegt regisseur Leo Onderwater enthousiast: 'Dit kan je nog steeds zo uitzenden. Het is uniek. Deze mummie lag in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Het was een meisje. De mummie is door de scan gehaald. Er zijn 3D-prints van gemaakt en daarmee zijn ze naar Engeland gegaan, naar Manchester. Daar kreeg de mummie een gezicht, na 2.000 jaar.'


Het meisje heette Sensaos. 'Ik vind het nog steeds ontroerend om te zien. Dit is een van mijn favoriete filmpjes. Er wordt een verhaal verteld, maar er zit ook techniek in, en geschiedenis, en cultuur. Alles dus waar Het Klokhuis voor staat.'


Loes Wormmeester: 'Je ziet dat hier heel veel tijd in is gestoken, door heel veel mensen. Zo kan dat nu niet meer. We zijn in de loop der jaren enorm teruggegaan in budget.'


De presentator is Jeroen Kramer. 'Een soort oerpresentator', noemt Onderwater hem bewonderend. 'Hij was een goeie gast hoor.'


Kramer maakte van 1989 tot 2000 reportages voor het programma, ongeveer tegelijkertijd met Monique Hagen (1988 tot 2003). Ook Yvon Jaspers (1994-2000) was in die periode actief. In de huidige presentatieploeg zijn Dolores Leeuwin (sinds 2001) en Bart Meijer (sinds 2005) de veteranen.


2. Spanning

Uitzenddatum: 3 januari 1988. Presentatoren: Katarina Regjer en Willem van de Sande Bakhuyzen. Regisseur: G. Paulussen.


De eerste uitzending begint om kwart voor zeven op Nederland 2 met een lied van Gerda Havertong en aansluitend een sketch in een restaurant met onder anderen Aart Staartjes, als ober, en de klanten Sylvia Millecam en Haye van der Heijden.


Staartjes speelt een ober die onder grote spanning staat. Een klant die, heel beleefd, om een mes en een vork vraagt, krijgt de wind van voren. 'Varken dat je bent! Denk je dat we hier helemaal niks anders te doen hebben?'


Daarna drukt de ober de klant met zijn gezicht in het eten. De gerant die poolshoogte komt nemen, Joost Prinsen, begrijpt het volkomen - óók dat Staartjes een andere klant uitscheldt voor 'vuile zak'.


De scène doet sterk denken aan befaamde en destijds revolutionaire kinderprogramma's als De Stratenmakeropzeeshow en J. J. De Bom voorheen De Kindervriend. Dat is geen toeval. Het Klokhuis komt voort uit de school van die makers. Ze hadden een programma voor ogen voor een oudere doelgroep dan de kijkers naar Sesamstraat.


De initiatiefnemer was Ben Klokman, hoofd jeugdprogramma's van de NOS. Ook Piet Geelhoed speelde een prominente rol in de ontstaansgeschiedenis. Jarenlang, van 1988 tot 2005, was hij de eindredacteur.


De nadruk lag in het eerste jaar op het drama. De reportage was niet meer dan een informatieve onderbreking van de scènes en de liedjes. Dat veranderde snel. Al in 1989 kwam de nadruk op de reportage te liggen en werden de dramascènes het aanvullende element.


De eerste reportage oogt langzaam en is, met de blik van nu, ondanks het thema allesbehalve spannend. Willem van de Sande Bakhuyzen bezoekt een museum. Van zijn entree zijn twee versies gemaakt, een saaie en een die spannend zou moeten zijn, met onheilspellende muziek, close-ups en plotseling zwenkingen van de camera.


Eindredacteur Loes Wormmeester: 'De bedoeling is goed, maar wie er nu naar kijkt, vindt het traag en totaal niet spannend.'


3. Breaking news: elektriciteit

Uitzenddatum: 31 maart 2006. Presentator: Bart Meijer. Regisseurs: Uif Putters en Jan Pieter Schaap.

Natuurkundige wetten en processen werden uitgelegd aan de hand van een auto die op verschillende manieren werd gesloopt. In totaal werden dertien afleveringen gemaakt. Loes Wormmeester: 'De auto werd heel koud gemaakt, of we lieten die van grote hoogte naar beneden denderen.' Leo Onderwater: 'Zo besteden we spelenderwijs, op een echte Klokhuis-manier, aandacht aan wetenschap en techniek.'


De aflevering waarin de auto door middel van elektriciteit tot ontploffing wordt gebracht, eindigde op de eerste plaats in de verkiezing van de meest populaire reportages. De verkiezing werd gehouden op de site van het programma, ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum.


De auto stond in een 'kortsluitingslaboratorium' in Arnhem. Zelfs tot verrassing van de medewerkers van het bedrijf volgde een enorme explosie. Ook presentator Bart - presentatoren hebben altijd alleen een voornaam - schrikt. 'Echt niet normaal!'


Loes Wormmeester: 'Zelfs dit filmpje leverde boze brieven op. Mensen vonden het een verspilling van de auto. Vaak zijn de reacties zo onnadenkend. Het was een sloopauto die niet meer kon rijden. Ouders moeten hun kind beschermen, maar vaak leidt het tot overbescherming. Tot kinderen 12 of 13 jaar zijn, bepalen de ouders alles, ook naar welke programma's ze op tv kijken. En plotseling is dat afgelopen, dan mogen ze alles zelf beslissen. Dat is raar, dat is geen opvoeden. Ouders hebben de plicht hun kinderen te begeleiden bij het omgaan met narigheid.'


4. Hondensport

Uitzenddatum: 1 januari 2008. Presentator: Bart Meijer. Regisseur: Leo Onderwater.

Met 400 duizend kijkers een van de best bekeken afleveringen van de afgelopen vijf jaar. Een reportage als deze valt bij de makers in de categorie 'leuk'. Daarin zitten bijvoorbeeld ook 'politiehond', 'kleurpotloden', 'het riool', 'kattenvoer' en 'hagelslag'.


Eindredacteur Wormmeester: 'Het onderwerp moet of leuk zijn, of relevant. Een skateboard is leuk, kindermishandeling relevant. We gaan niet meer op bezoek bij die beroemde viltkunstenares op Texel.'


Alles is bespreekbaar. 'Hier werken heel goede producers, regisseurs en redacteuren. Ook over deze plastic theebekertjes zouden ze een hele goede reportage kunnen maken. Waar worden ze gemaakt? Waarom hebben ze dit formaat? Wat is het nut van deze ribbeltjes?'


De reportage 'hondensport' was een idee van Leo Onderwater, zelf een hondenliefhebber. Wormmeester, lachend: 'Sindsdien mag hij geen items meer maken met honden. Hij heeft een hondenverbod.'


Onderwater: 'Ik heb een leuke hond, dat is alles. Iedereen heeft zijn voorkeuren. Jan-Pieter Schaap, een van de andere regisseurs, heeft een vliegtuigverbod. Hij is ook gek op de Rotterdamse haven, daar mag hij nog wel naartoe. Ideeën komen vaak zomaar op. Ik zag een keer een ANWB-bord. Amsterdam 52 kilometer, stond erop. Maar hoe meten ze dat nou precies, vroeg ik me af. Weer een item. Dat is het leuke van hier werken. Je kunt je eigen nieuwsgierigheid bevredigen.'


Voor de reportage over hondensport filmde Onderwater op een officieel wedstrijdparcours. Er bleken competities te bestaan voor rashonden en voor niet-rashonden. Een wereldkampioen, een vrouw, liet zien hoe honden worden getraind. Bella, de hond van Onderwater, speelt in de aflevering een kleine rol.


'Kijk, hier heeft geluidsman Cor Brinkman een camera op de rug van een hond geplaatst. Dat levert leuke beelden op. Het is teamwork. Cameraman Jan Rein Hettinga moest steeds met de honden meerennen om ze te filmen. Dit is de categorie hagelslag. Wat kinderen hiervan leren? Niet zo heel veel. Ja, wat hondensport is.'


5. Wakduiken

Uitzenddatum: 13 januari 2009. Presentator: Bart Meijer. Regisseur: Uif Putters.

Ook 'Wakduiken' werd door de kijkers gekozen in de top-10 van favoriete reportages. Presentator Bart gaat diep, letterlijk. Onder begeleiding van duikers en een wetenschapper laat hij zich in een wak zakken. Een andere manier om antwoord te geven op de vraag hoe het menselijk lichaam reageert op extreme koude, is er niet. 'Bart doet alles', zegt Leo Onderwater.


Voordat hij zich in het water laat zakken, heeft Bart een pil genomen. De pil stelt de wetenschapper in staat de daling van zijn lichaamstemperatuur te volgen.


Aan presentatoren worden hoge eisen gesteld, zegt Onderwater. 'Het is moeilijk werk. Ze krijgen een script in hun handen geduwd en moeten doen alsof ze overal verstand van hebben. Ook als ze ondersteboven aan een parachute hangen of in het ijskoude water liggen, moeten ze een goed verhaal kunnen vertellen.'


Ze zijn meer vertellers dan presentatoren. 'Allemaal hebben ze dezelfde eigenschappen. Ze kunnen een verhaal vertellen en ze gaan niet voor kinderen op de knieën. Dat doet niemand hier. We nemen kinderen serieus. Die houding is rechtstreeks terug te voeren op de makers van J.J. De Bom voorheen De Kindervriend en De Stratenmakeropzeeshow en van een programma als Villa Achterwerk waar Loes voor heeft gewerkt. We maken tv voor kinderen, maar we gaan niet door de knieën.'


6. Kanker

Uitzenddatum: 13 mei 2010. Presentator: Dolores Leeuwin. Regisseur: Roel Burggraaff.

Presentator Dolores: 'Je moeder heeft kanker.'


Jongen: 'Ja.'


Dolores: 'En ze wordt niet meer beter?'


Jongen: 'Nee, helaas niet.'


Heftig, vindt Loes Wormmeester nog steeds. 'We hebben enorm op de balans gelet. Was het niet te heftig? We volgden nog vier andere mensen met kanker, die werden wel beter. We hebben vragen beantwoord als 'wat is bestraling?' en 'welke soorten kanker bestaan er allemaal?'. Dit moesten we gewoon een keer doen.'


Over kanker werden vijf afleveringen gemaakt. 'We kregen boze reacties, van een moeder bijvoorbeeld die wél was genezen. Veel kinderen maken juist mee dat hun vader of oma niet meer beter wordt. Het zijn moeilijke onderwerpen, maar we gaan ze niet uit de weg. We zijn nu een serie over kindermishandeling aan het maken.'


Leo Onderwater: 'Dit is ook Het Klokhuis. Het is meer dan ontploffende auto's.'


7. Veelkleurig nederland

Uitzenddatum: 10 november 2011. Presentatoren: Mustafa Marghadi en Dolores Leeuwin. Regisseur: Roel Burggraaff.

Een van de vijftig vensters van de Nederlandse Canon die Het Klokhuis in 2011 samenstelde. Wormmeester: 'We proberen altijd iets aan cultuur te doen. Wij zijn geneigd te denken dat kinderen alleen maar op amusement zitten te wachten, maar de Canon was heel populair. Kinderen vinden het leuk om iets te leren. Jammer genoeg is kindertelevisie de laatste jaren bijna volledig gericht op amusement.'


Het maken van de aflevering 'Veelkleurig Nederland' kostte de redactie veel moeite. 'Want hoe behandel je iets wat zo groot en veelomvattend is?'


De oplossing werd dicht bij huis gevonden. Het onderwerp werd persoonlijk gemaakt door eigen mensen in te zetten: de Marokkaanse presentator Mustafa Marghadi en de Surinaamse Dolores Leeuwin.


'Zij staat model voor het koloniale verleden, hij voor de jaren dat Nederland gastarbeiders liet komen. De vader van Mustafa werkte in een kaasfabriek in Lutjewinkel, hij was de klassieke gastarbeider. Als derde kwam er een meisje uit het voormalige Joegoslavië aan het woord. Alles bij elkaar gaf het een goed beeld van de veelkleurigheid. Zo snapten kinderen meteen de logica ervan.'


Onderwater: 'Hier zit ook een belangrijke boodschap in: we kunnen het ook leuk maken met z'n allen.'


DE ENIGE EREBURGER

De redster en enige 'ereburger' van Het Klokhuis, Nina de Waal, is vandaag een van de gasten in de Live Show van het jubilerende jeugdprogramma. In 1990 voorkwam het toen 11-jarige meisje dat Het Klokhuis de uitzendingen moest stoppen. De NOS vond de kosten te hoog. Nina de Waal leidde een kijkersopstand en begon een handtekeningenactie. Ze verzamelde 30 duizend handtekeningen. Naar aanleiding van de actie werden vragen in de Tweede Kamer gesteld. Kort daarna zag de NOS af van het plan om te stoppen met Het Klokhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden