The Bad West

Belastingvoordelen lokten de makers van Breaking Bad naar Albuquerque. Zo werd de stoffige stad in New Mexico zelf een ster, die van overal fans trekt. Arie Elshout doet de tour.

Dit is de plek. Hier gebeurde wat Harold Ball zo van zijn stuk bracht. Hij vertelt hoe het ging: op deze straathoek staat de zwarte auto met die twee kerels. Daar verderop wacht Combo, de drugsdealer in zijn slobberige witte joggingpak. Een jongetje draait rondjes om hem heen op zijn fietsje. Combo vertrouwt de wagen niet, jaagt het mannetje weg, belt op zijn mobiel, hoort klik, draait zich om, voelt de kogel in zijn buik inslaan en kijkt naar de schutter. Het kind blijft de trekker overhalen tot de dealer dood is en fietst weg.

'Dit was waar ik het meeste moeite mee had. En veel anderen ook', zegt Ball (59). 'Een jong ventje op een fiets dat schiet. Zonder enige emotie.'

Het is een gruwelijk verhaal. Alleen is het niet echt. Het is een scène uit Breaking Bad, de wereldberoemde televisieserie van Vince Gilligan, waarvan nu in Nederland het laatste seizoen is begonnen. In de limo van Ball rijden we langs alle locaties. Combo's Corner is de vierde stop.

We staan op de hoek van de straat, kijken naar de heilige Maria op een huismuur en denken hetzelfde. De beeltenis van Moeder Gods vloekt met wat zich hier heeft afgespeeld. 'Gilligan', zegt Ball, 'laat veel van zulke muurschilderingen zien.' Het zijn stille getuigen. Machteloos kijken ze toe hoe de grenzen van de christelijke moraal worden verkend en verlegd. Een jongetje wordt een beul, een leraar een drugslord.

Het is een duivels spel dat de filmmaker speelt. Met zijn personages. Maar ook - pas op - met de kijkers en met de inwoners van Albuquerque. In Gilligans wereld lopen we allemaal het gevaar te worden meegesleept in een boosaardige logica, dreigen we stap voor stap onze onschuld te verliezen en weten we dat ook. De serie is fictie, het ongemakkelijke gevoel is echt.

We worden meegezogen in het tobberige bestaan van scheikundeleraar Walter White. Hij klust na schooltijd bij in een wasstraat om rond te komen, zijn tienerzoon heeft een handicap en zijn vrouw is zwanger van een niet-geplande baby. Leerlingen betrappen en fotograferen hem als hij op zijn hurken autovelgen poetst. Een paar dagen na zijn 50ste verjaardag wordt longkanker bij hem geconstateerd. Hij gaat in de drugs om zijn gezin niet zonder geld achter te laten. Samen met oud-leerling Jesse Pinkman begint hij met het aanmaken van methamfetamine, kortweg meth of crystal meth.

White weet dat deze harddrug mensen verwoest, maar hij heeft een reeks morele rechtvaardigingen paraat: het zijn de omstandigheden; hij doet het voor zijn gezin; beter dat een terminale huisvader met goede bedoelingen er geld aan verdient dan uiterst gewelddadige drugsbazen; hij wil het klein houden. Maar dat lukt niet. Eenmaal breaking bad, eenmaal op het slechte pad, merkt White dat de ene misdaad leidt tot de volgende. Als hij en Jesse met eigen dealers gaan werken en één daarvan wordt beroofd door twee junks, reikt White Jesse een pistool aan. Die junks moeten dood.

Als kijker ga je erin mee. Dat die diefstal vergolden moet worden, is logisch. Anders is het eind zoek. Als White niks doet als een verslaafd meisje in haar braaksel stikt, begrijp je dat, ze chanteerde hem, al loopt er wel net als bij hem op dat moment een traan over je wang. Op je driezitsbank zit je uit begrip voor die arme, zieke White beetje voor beetje medeplichtig te worden. Walt - dat zijn wij.

Gilligan had gedacht dat het na 56 van de 62 afleveringen wel op zou zijn met de sympathie voor zijn hoofdpersoon. Tot zijn verbazing was dat niet zo. De serie wordt zwarter en zwarter, het aantal doden hoger en hoger, het drugsimperium groter en groter, de druk op het geweten zwaarder en zwaarder, maar het elastiek tussen White en zijn fans knapt niet. Ze blijven rationaliseren en verontschuldigen. Zoals ze in Albuquerque blijven lachen.

Op haar kantoor in downtown weet Ann Lerner nog precies wat haar eerste gedachte was toen ze rond 2006 het script onder ogen kreeg: 'Briljant.' Zij is de veteraan van het Filmbureau, een overheidsinstantie die Hollywood naar de staat New Mexico probeert te lokken. Ze ging meteen naar de burgemeester. 'Dit is een zwarte komedie. Die moeten we hebben', zei ze. Ze vertelde over de leraar, de longkanker, de gehandicapte zoon, de twee banen, de meth. 'Ann, dit is helemaal niet grappig', sputterde de burgemeester tegen. Hij vreesde voor de reputatie van zijn stad, maar ging overstag. 'Hij begreep ten slotte dat het fictie is', verklaart Lerner haar triomf.

Wat zij toen nog niet kon bevroeden, was dat de serie voor Albuquerque meer zou worden dan zomaar een verhaal. De stoffige, zandkleurige stad met de lage adobe-huizen, de droge, ongenaakbare woestijn, de eindeloze, blauwe luchten die alles daaronder nietig maken - ze zijn niet slechts een decor, ze worden een personage. Duister en dreigend. De straten waar de dood zich verplaatst op een kinderfiets. De parkeerplaatsen waar gedoemde junks naartoe drijven als het gruis van de stad. De buitenwijken waar verscholen achter keurige tuinen het familieleed een zuur is dat alles aanvreet. De woestijn die in je kruipt en je uitdroogt als je er vast zit omdat je camper niet meer start. Alles wordt schuldig in Breaking Bad, zelfs het landschap.

Zo was het niet gecast. Gilligan had in Los Angeles willen filmen. Maar Sony koos voor New Mexico wegens de belastingvoordelen. De filmmaker omarmde het gelijk, zegt Lerner. Hij zag de wolken en luchten, de woningen gemaakt van modder en stro, de indianen, de nazaten van de Spaanse conquistadores. 'En hij wist: dit is het oude Westen. Ik maak een eigentijdse western.' Een man in gevecht met zijn omgeving, Amerika's oer-thema. Alleen is de omgeving nu een huis in een suburb.

Het maakte Albuquerque tot een ster. Zeg dat je er vandaan komt, en overal is de reactie: há, Breaking Bad! Maar ook is er de associatie met meth en misdaad. De roem is niet gratis. De burgemeester voelde dat aan, maar Lerner wuift alle bedenkingen weg. 'Er waren mensen die protesteerden. Mijn antwoord is altijd: het gaat niet over meth, maar over een wanhopige man die wanhopige besluiten neemt.' En als iemand haar wijst op verslaafden in de stad, citeert ze Gilligan: 'In welke stad in Amerika je ook komt, slinger een dooie kat in het rond en je raakt een meth lab.'

Lerner kijkt liever naar het geld. 'Het draaien van een aflevering duurde acht dagen. Dat leverde elke keer een miljoen dollar op voor locaties, rekwisieten, catering.' Iets daarvan ging naar Debbie Ball, de zus van chauffeur Harold. Als The Candy Lady is zij een plaatselijke beroemdheid die in het oude centrum een snoep- en souvenirwinkel heeft. Als Lerner hoort dat we haar gaan spreken, wil ze ons wel meegeven dat er iets was met Debbies schoondochter. Iets met drugs. Oma voedt nu de kleinkinderen op.

Als we aankomen bij Ball (60) op deze zonnige ochtend is ze druk, druk, druk. Haar winkel verhuist. Terwijl binnen schilders aan het werk zijn, verkoopt ze haar spullen tijdelijk uit de achterbak van haar auto. Iedereen wil haar zien of spreken: haar mobiel gaat voortdurend en toeristen uit Texas klampen haar aan. Zij leverde de eerste twee seizoenen van de serie de snoepjes die doorgingen voor meth-kristallen. Later werd dat de blue meth, het beste ooit gemaakt, want voor 98 procent zuiver. Een bewijs van Whites vakmanschap als chemicus, de pijler onder zijn drugsimperium dat ten slotte twee continenten omspande. Maar blauwe meth bestaat niet echt, legt Debbie uit. Het werd in de serie een karakter op zichzelf, zo populair dat iedereen bij Debbie komt voor de drugszakjes met blue-methsnoepjes. Ze heeft er dozen vol van. Bij het afrekenen trekt ze een bundeltje dollarbiljetten, als in een straatdeal. 'Ze verkoopt crack', lacht broer Harold, die net als zijn zus het platte zwarte hoedje op heeft van Heisenberg, Whites alias.

Maar hoe onschuldig ook, haar handel heeft een zwarte rand, Lerner had het al aangekondigd. 'Mijn schoondochter overleed aan een overdosis meth', zegt Debbie. 'Toen ze stierf, leefde ze gescheiden van mijn zoon. Hij had de kinderen al. Een tweeling, een meisje en een jongen. Ze zijn heel slim, maar ze hebben gebreken. Kan zijn door de drugs, kan ook door het gemis aan opvoeding. De moeder zette ze voor de tv en ging de straat op.'

Is het niet moeilijk voor Debbie om geld te verdienen met namaak-meth en het verkopen van Breaking-Badtours in Harolds limo? 'Nee, helemaal niet. Dat ze stierf was een geschenk van God. Nu kunnen we de kinderen opvoeden zoals we willen.'

Debbie Ball is niet de enige die moeiteloos handel en moraal weet te scheiden. Verderop verkoopt Debbie Stephenson (54) T-shirts en bekers met beelden uit de serie. Haar broer was 65 toen hij stierf aan longkanker. 'Hij rookte, gebruikte wiet en ook de meth zal een rol hebben gespeeld', zegt ze. 'Ik had hem lang niet gezien. Zag niet wat de meth met hem gedaan had.' Toch prevaleert bij haar de koopmansgeest. 'De mensen willen seks, drugs en geweld. Als een serie daar niet over gaat, vinden ze het saai. Wij voorzien in een vraag. Ik slaap goed 's nachts.'

Vraag is er volop. Zelfs Noord-Koreanen komen hier, zegt Harold. Hij stopt bij de wasstraat. Aan de muur hangt een artikel, waarin de eigenaar zegt te hebben getwijfeld over een rol in een serie over meth. 'Ik was bezorgd over het effect dat dit zou hebben op de autowasindustrie.' Maar ook hij gaf toe. 'Niemand kookte meth in de wasstraat.' Autowasser Edward Roybal (36) is er blij mee. 'It's cool', zegt de kleine man in de blauwe overall, breed lachend. De serie geeft de onaanzienlijken aanzien. Hij werkt niet langer in zomaar een wasstraat, hij werkt in de wasstraat van Breaking Bad.

Tijd voor het hoogtepunt van de tour: 3828 Piermont Drive. Walter Whites woning! Bewoonster Fran Padilla komt naar buiten. 'Tienduizenden mensen zijn hier al naar toe gekomen, overdag, 's avonds. Het gaat maar door.' Studenten uit Oxford, Mississippi, bestoken haar met vragen. All-American boys: korte broek, bleke benen, witte sokken, sandalen. De meesten hebben de serie op dvd of het internet in twee weken bekeken. Is niet ongevaarlijk: een overdosis zwartheid kan zelfs de stoerste kerel vellen. Maar: 'We konden niet stoppen.'

Padilla is ondanks alles van White blijven houden. 'De enige keer dat ik twijfelde was toen hij er met de baby vandoor ging.' De mensen die hij doodde, de drugsmoordenaars, dealers, verslaafden, weg ermee. 'Verrotte lui.' Korte metten maakt ze ook met fans, die zelfs in het maken van snapshots de grens opzoeken. 'Dit weekend stond er in de tuin ineens een vent in zijn onderbroek. Ik heb hem weggejaagd.' Het was een poging White te imiteren in zijn onderbroek in de woestijn.

Op de terugweg naar downtown blokkeert plotsklaps een ongeschoren vent met een hoodie de limo. Een meth-gebruiker? Harold stapt uit, het wordt duwen en trekken tot de man naar de achterdeur stormt, die opentrekt en naar onze tas grijpt. We schrikken ons kapot, totdat de aanvaller begint te lachen. Grapje van Harold en Debbie. Vast onderdeel van de tour. De 'aanvaller' is David Todd, een werkloze veteraan van 58, die zo wat bijverdient. Als we weer rijden, zegt Harold dat Todd blaaskanker heeft. 'Is denk ik terminaal.' Het is de wereld van Breaking Bad: als er al licht in doordringt, is het bleek en koud.

Dat moet onderdeel zijn geweest van Gilligans spel. Tegenover The New York Times noemde hij zich een agnost die moeite heeft met atheïsme. 'Omdat als er niet zoiets is als kosmische rechtvaardigheid, wat heeft het dan voor zin om goed te zijn?' Anders gezegd: als we niet meer geloven in een door God gegeven morele orde, in een door geloof verschaft onderscheid tussen goed en kwaad, ontstaat er een leegte, die ons kan doen afvragen waarom je niet een bank zou beroven, zeker als je slim genoeg bent ermee weg te komen. Gilligan gunt ons een doorkijkje in die leegte. En dat is schrikken.

'Vince is een lange, knappe man uit Virginia. Je kunt je niet voorstellen dat dit allemaal uit dat hoofd kwam. Dit zal nog jaren worden bestudeerd', zegt Ann Lerner. 'Professoren kwamen naar Albuquerque. Ze gaven meth-snoepjes aan hun studenten en vergeleken de serie met Shakespeare en Dickens', zegt Debbie Ball. Een vergelijking met nietzscheaans nihilisme zou ook kunnen. Maar Ball ziet het niet zo gitzwart. 'Het gaat over de keuzes die Walt en Jesse maken. Normaal leven we in het moment en weten we niet hoe dingen eindigen. Bij Walt zien we hoe het afloopt. Dat is de les van de serie.' Vrij vertaald: wat we zien is een moralistisch verhaal in een amorele vermomming. Er is nog hoop.

Hoe het eindigt, is bekend in Amerika. Wie zich in Nederland beperkt heeft tot de op televisie uitgezonden afleveringen moet nog even geduld hebben. Het laatste wat in de straat van Fran Padilla is opgenomen, heeft iets te maken met Skyler, de vrouw van White. Padilla: 'We zien Skyler...' Nééé!, roept een student die nog in het vierde seizoen zit. Hij houdt beide handen tegen de oren.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden