Weblog

'Thatcher was Conservatief, maar ook conservatief met een kleine c?'

Margaret Thatcher had een duidelijke maatschappijvisie, maar toch zaten er curieuze tegenstrijdigheden in het denken van de legendarische premier die maandag is overleden, schrijft Volkskrant-correspondent in Londen Patrick van IJzendoorn.

Kopjes met daarop de beeltenis van Margaret Thatcher in het Grantham Museum. Beeld afp
Kopjes met daarop de beeltenis van Margaret Thatcher in het Grantham Museum.Beeld afp

Ze werd een kruideniersdochter genoemd. Vaak zat er iets laatdunkends in die benaming, zeker als het uit de mond kwam van intellectuelen. Zelfs was ze er trots op. Haar vader, Alfred, was een heilige voor haar. Ze kon zich prima inleven in het dagelijkse leven van huisvrouwen, die zeker begin jaren tachtig zagen hoe het brood, de melk en het vlees met de dag duurder werden. Het bestrijden van de inflatie en niet meer uitgeven dat je hebt, dat waren haar prioriteiten.

Haar identificatie met winkeliers bleek ook ten tijde van de rellen. 'Those poor shopkeepers,' zei ze toen ze de geplunderde of afgebrande winkels zag. In de praktijk, echter, hebben de groenteboeren, bakkers en kleine supermarkten zwaar geleden onder de schaalvergroting die onder Thatcher een hoge vlucht nam. Panden waar vroeger brood en vlees werden verkocht, daar gaan nu huizen over de toonbank. De Tesco's en Sainsbury's domineren. Alfred zou het land van zijn dochter niet hebben herkend.

Marktwerking
'Power to the People' was het motto voor de privatiseringsgolf die Thatcher op gang bracht. Ze probeerde zoveel mogelijk overheidsdiensten aan de marktwerking toe te vertrouwen, al zag ze geen heil in het privatiseren van de spoorwegen. Dat dubieuze project volgde pas onder haar opvolger, John Major. De slogan is echter een vorm van orwelliaanse doublespeak. Het gas, het water, de elektra en de telecommunicatie waren juist het eigendom van de bevolking, in casu: de staat. Na de privatiseringen kwam ze in handen van een select gezelschap, en van mensen die tijd, zin en geld hadden om aandelen te kopen. Dertig jaar staan de Britten vrij machteloos tegenover de geprivatiseerde nutsbedrijven, die een kartel zijn gaan vormen. Je kunt van leverancier wisselen, maar dan kom je van de regen in de drup. Van macht of invloed, van power, is amper sprake. Een pessimist zou zeggen dat je vroeger werd bedrogen door de overheid en nu door het bedrijfsleven.

Dan is er de spanning in haar denken. Thatcher was een Conservatief, maar de vraag is altijd gebleven of ze ook een conservatief was, met een kleine 'c'. Traditionele conservatieven staan huiverig tegenover ideologie, teveel markt en verandering en teveel Amerikaanse invloed. Voor Thatcher, en veel van haar landgenoten, was het duidelijk dat dit voortmodderen had gefaald. De tsunami aan vuilniszakken op de straten van Londen spraken boekdelen. Keiharde verandering was nodig, om te beginnen het breken van de vakbondsmacht. Maar na twee termijnen van herstelwerkzaamheden, was er een tijd voor consolidatie aangebroken, voor een terugkeer naar het milde conservatisme. Bij Thatcher, echter, had de neoliberale daadkracht de overhand gekregen. Voor haar zat er niets tussen familie en de staat, waarmee ze een breed maatschappelijk middenveld over het hoofd zag, het terrein van de conservatieven. Ze was eerder Amerikaans dan Brits.

Buy British
Tot slot was ze uiterst patriottisch. Ze hield van de Union Jack, ze wilde het 'Groot' terugbrengen in Groot-Brittannië (zie Falklands) en 'Buy British' was haar advies aan haar landgenoten. Echter, er in het Verenigd Koninkrijk werd er amper meer iets gemaakt om te kunnen kopen. Tegelijkertijd kwamen door de marktwerking en globalisering steeds meer grote bedrijven en ondernemingen in buitenlandse handen. In vergelijking met de Duitsers en de Fransen beschermen de Britten hun bedrijven amper van buitenlandse overnames. Op politiek niveau geldt hetzelfde. Thatcher was een geducht onderhandelaar in de verschillende Europese hoofdsteden, maar zij heeft wel de verstrekkende Europese Akte getekend, waarmee het land veel van haar soevereiniteit verloor. Ter verdediging moet worden gezegd dat ze omringd was voor eurogezinde ministers. Daarbij vergeleken heeft haar partijgenoot en politiek erfgenaam David Cameron het een stuk gemakkelijker.

Patrick van IJzendoorn is correspondent van de Volkskrant in Londen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden