Column

'Thatcher is de grootste politieke catastrofe sinds 1945'

Margaret Thatcher is vermoede­lijk de grootste politieke catastrofe die West-Europa sinds 1945 is overko­men; zo is de ontsporing van het financiële stelsel, waar we al vijf jaar uitzicht­loos mee kampen, een gevolg van haar ideologische doordrammerij, schrijft columnist Thomas von der Dunk.

De Britse premier Margaret Thatcher en Amerikaanse president Ronald Reagan in 1982 Beeld ANP

Volgens een berichtje in De Volks­krant van donderdag hebben onder­zoe­kers van het Centraal Bureau voor Schim­melcultures een pas ontdekte schimmel vanwege de kleur naar de Prins van Oranje genoemd. Is dat de wetenschap­pelijke bijdrage aan ons Groot Nationaal Plakboek, dat immers al onze natte dromen voor de koning moest bevatten? Zou Willem Alexan­der met dit toch twijfel­achtige eerbe­toon ingenomen zijn? Ergens is het natuur­lijk wel van een treffende symboliek: de monarchie als een soort schimmel binnen het democratische staatsbestel.

Een dag eerder was er ander sprekend nieuws: de schuwe kameel die de Mali­ne­se autoriteiten uit dankbaarheid aan de Franse presi­dent Hollande hadden geschonken, blijkt door de gastfamilie in Timboek­toe, bij wie het dier in afwachting van transport naar de dierentuin van Parijs verbleef, al te zijn opgepeuzeld. Gelukkig is Hollande intussen een nieuwe mooie en grotere beloofd, die zich bovendien hopelijk dan wél door hem laat aaien.

Ook deze gang van zaken is symbo­lisch voor de man die eerst nieuwe hoop voor zijn land leek te brengen: Hollandes aanvan­kelijk brede steun onder de bevolking is inmiddels opge­peu­zeld, zodat de Fransen zich mo­menteel tegenover hem ook niet meer van hun meest aaibare zijde tonen.

Dan tot slot de aanstaande Hellevaart van de Iron Lady. Ik geloof niet dat er de afgelopen halve eeuw in een westers democratisch land enig politicus is geweest, wiens overlijden op straat zo demonstratief juichend door grote mensenmassa's met knallende cham­pagne­fles­sen is begroet.

Politieke catastrofe
Over de doden niets dan goeds, heet het vanouds, en de afgelopen dagen deden sommige krantencommentatoren dan ook braaf hun best. Maar helemaal lukken wilde het toch niet. Met reden. Thatcher is vermoede­lijk de grootste politieke catastrofe die West-Europa sinds 1945 is overko­men; zo is de ontsporing van het financiële stelsel, waar we al vijf jaar uitzicht­loos mee kampen, een gevolg van haar ideologische doordrammerij.

Volgens haar aanhangers zou zij in de jaren tachtig Engeland van de ondergang hebben gered. Voor alle duidelijkheid: er was in 1979 natuurlijk wel een stevig economisch probleem, dat de zwakke Labourregering van Callaghan inderdaad niet vermocht op te lossen. Maar de prijs van haar 'oplossing' was hoog. Ze heeft misschien de Britse economie weer op gang gekregen, door de verou­derde industrie failliet te laten gaan en Londen tot bancair rovers­hol om te bouwen, maar daarmee wel de Britse samenleving vernie­tigd en uiteindelijk de wereld met de kredietcrisis opgezadeld.

There is no such thing as society - inder­daad, daar heeft zijzelf voor gezorgd. De invloedrijkste westerse politicus sinds 1945? Zeker, maar dat is niet bij voorbaat een positieve kwalificatie, zoals sommigen schijnen te menen.

Neoliberalisme
De omarming van het neoliberalisme, waarin ook de sociaal-democraten in de jaren negentig te ver zijn meegegaan, heeft met privatisering en deregu­lering vrij baan gegeven aan de afbraak van de staat, het casinokapi­talis­me, de inhalige graaicultuur en de obscene rijkdom aan de top.

Positieve vrijheid is aan negatie­ve vrijheid opgeofferd: tegenover de onbeperkte vrijheid van de individuele consument om zijn eigen energiele­verancier te kiezen staat thans de politieke machteloosheid van de burgers om collectief de eigen samenle­ving vorm te geven. De markt dicteert.

Maar één ding, waarvoor zij door haar bewonderaars steeds geprezen wordt, kunnen haar tegenstanders inderdaad van haar leren: de bereidheid lelijke dingen bij hun naam te noemen. Dat doe ik bij deze dan dus ook.

Sovjet-Unie
Eén van de grootste misverstanden is dat Thatcher en Reagan de Sovjet-Unie op de knieën zouden hebben gekregen. Die is vooral van eigen ellende in elkaar gezakt - tegen de achtergrond van de algehele aantrekke­lijkheid van een vrij westers democratisch maatschappijmodel dat met de verzor­gings­staat in de naoorlogse decennia zeer veel welvaart had gegenereerd.

Als bovendien het Westen toen, rond 1989, directe invloed op de interne Russische gang van zaken heeft uitgeoefend, dan geldt het evenzeer voor het vervolg: dan heeft Thatcher niet alleen met haar kapitalistische kruis­tocht het communisme verslagen, maar ook Poetin aan de macht gehol­pen.

Niets heeft namelijk de democratie in Rusland meer schade berok­kend dan de import van radicale thatcheriaanse economische ideeën: die hebben in de Jeltsinjaren tot zelfverrijking van een kleine nomenclatura en verlies aan bestaanszekerheid voor miljoenen gewone Russen geleid. Die associ­ëren daarom markteconomie en democratie niet met wel­vaart en stabiliteit, maar met armoede en chaos. Daarop kon Poetin zijn electorale macht bouwen: terugkeer van de orde, ten koste van rechts­staat en democra­tie.

Ook in een ander opzicht vormt Poetin de evenknie van Thatcher: in hun atomisering van de samenleving, door de civil society van maatschappelijke zelforganisatie de nek om te draaien. Zoals het ultrakapi­ta­lisme van That­cher de macht van de vakbonden brak en daarmee de individuele werkne­mer machteloos maakte tegenover de grillen van de oppermachtige markt, zo breekt Poetin nu de macht van de NGO's om de burger machteloos te maken tegenover de grillen van de oppermachtige staat.

Afgelopen maanden heeft het wetenschappelijk bureau van de PvdA getracht een discussie te entameren over een nieuwe politieke koers voor de sociaal-democratie, weg van de vermarktingswaan van de dag, met als leidraad de hamvraag wat essentieel voor een rechtvaardige samenleving is. De titel van het project: Van Waarde.

Thatchers erfenis is voor die cruciale vraag van weinig waarde. Om haar verscheiden hoeft daarom niet geweldig te worden getreurd.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden