That voice again

Het album So van Peter Gabriel is een van de leukste popplaten van de jaren tachtig, vindt muziekrecensent Robert van Gijssel. Maandag speelt Gabriel in de Ziggo Dome zijn lp uit 1986. Wat maakt die plaat zo goed?

1 Verrassing

Peter Gabriel, als fluitist en zanger van progrockband Genesis nog een held, was na zijn heengaan in 1975 uit die band (waar de fans nog altijd wel om kunnen janken) als solo-artiest hard op weg af te glijden naar een onbegrepen leven als moeilijke artrocker. Hij beschilderde onvermoeibaar zijn gezicht (alienmaskers), slaakte op het podium schrille kreten bij onbegrijpelijke theatrale expressies en leek de gemiddelde muziekliefhebber vooral tegen de haren in te willen strijken.


Natuurlijk maakte hij ook mooie liedjes, op zijn eerste vier titelloze albums. Zoals Solsbury Hill of het onheilspellende Here Comes The Flood. Maar zijn platen waren vooral weerbarstig, en je moest bij cabareteske liedwerken als Excuse Me, of Steve Reich-achtige composities als San Jacinto even je best doen. Zeer experimenteel allemaal, boeiend, op zijn minst, maar niet echt lekkere popmuziek.


Dus vielen we van onze stoel toen in 1986 ineens de single Sledgehammer door de radio dreunde. Een zwaar funkend, met koper en achtergrondkoren behangen Motownlied, met hilarisch vrolijke tekst en zeer meeslepend, razend commercieel refrein. Was dit... Peter Gabriel? Critici van de kwaliteitsmuziekpers gromden: 'Opzichtige poging van Gabriel ook eens een hit te scoren.' Onzin natuurlijk. Een geweldig leuk nummer, dat je onverbiddelijk richting platenzaak duwde.


2 Stem

Enigszins rasperig, en hees. Soms ook zijdezacht en fluwelig. Indringend in de falsetstand, maar ook op fluistersterkte. De rijk geschakeerde stem van Gabriel is er één uit duizenden.


De theatrale, klagende en declamerende kracht van zijn stem had Gabriel genoeg benut. Als zanger van Genesis, en later solo en live, als protagonist in muzikale maar warrige sprookjes.


Op So ging Gabriel maar eens een album lang zíngen. Of hij dat nu deed uit commerciële overweging, of ingegeven door nieuw artistiek inzicht: wat maakt het uit. Feit is dat wij, als luisteraar, eindelijk eens echt konden zwelgen in een superieur gezongen lied als That Voice Again, waarin Gabriel ook zelf bewust lijkt geworden van onvermoede vocale krachten: 'I want to be with you, I want to be clear. But each time I try, it's the voice I hear. I hear that voice again.'


3 Bas

Hij komt al binnenrollen op het eerste nummer, kant A, en blijft de volle plaat lang het karakter bepalen van So: de slappende, bonkende, technische en bij vlagen lyrische bas van Tony Levin.


Grote vriend van Gabriel, al sinds diens vroege solojaren. Levin komt ook uit de progrockhoek, speelde in de jaren tachtig bijvoorbeeld in de herboren versie van de seventiesband King Crimson, met Robert Fripp, en kwam zo in contact met Gabriel.


Tony Levin bespeelt zijn bas als een percussie-instrument. Is ook een meester op de Chapman Stick, een basachtig snaar- en percussie-instrument, waarop het ook zo goed 'slappen' is. Op Sledgehammer bepaalt die kenmerkende percussieve en fretloze stijl van Levin de sfeer. Het loopje uit dat nummer, door vele professionele bassisten genoemd als favoriet naast uiteraard dat uit Billie Jean van Michael Jackson, is funky, ook een tikje donker, maar vooral sexy en enerverend. 'Ja, mooi hè?', zegt de altijd bescheiden Levin in de So-aflevering van de serie tv-programma's Classic Albums. 'Ik zocht een aardig loopje bij dat nummer, zonder fretten.' Maar wat zien we vervolgens? Levin 'slapt' het loopje niet, met de zijkant van de duim, maar hij bespeelt de bas met een plectrum. 'Inderdaad, ongebruikelijk', aldus Levin. Ja, dat, en geniaal.


4 Drums

Nog zo'n karakteristieke studiomuzikant aan het werk op So: de Franse drummer van Afrikaanse origine Manu Katché. Een ideale partner bij het stuwende werk van Levin, want het drumwerk van Katché is juist uitwaaierend, gaat steeds links en rechts van het padje af door veelvuldig gebruik van heel kleine bekkens, ook wel splashes genaamd.


Dwars door de drijvende kicks van de bassdrum, de snaredrum en de toms, hoor je op So voortdurend van die wegstervende accenten op de cimbalen: TATAA, TAtaa, tataa.... Het heeft iets onmiskenbaar Afrikaans, en geeft diepte aan nummers als That Voice Again, en natuurlijk ook weer Sledgehammer.


'Die splashes, die vind ik leuk. Ze geven me de mogelijkheid om buiten de beat om te spelen met het ritme', zegt Katché, op een druminstructievideo op YouTube. Dat zouden wel meer drummers mogen doen.


5 Apocalyps

Echt zo'n nummer, helemaal aan het begin van de plaat, waarvan je als argeloze luisteraar op scherp gaat staan. Je kende het opgewekte Sledgehammer, had ook al eens de troost biedende single Don't Give Up voorbij horen komen, en dan opent Gabriel de sessie toch met een unheimisch, zelfs apocalyptisch liedje als Red Rain.


De poëzie in dat nummer is raak en bevreemdend: 'I am standing up at the water's edge in my dream. I cannot make a single sound as you scream.' En dan het angstaanjagende refrein: 'Red rain is pouring down, all over me.' Wat is er loos, Peter? Drugs gebruikt? Bang voor de eindtijd?


Niet helemaal, verklaarde Gabriel later. Hij had herhaaldelijk gedroomd, in zo'n vreselijke, steeds terugkerende angstdroom, dat hij dobberde in een zee van rood water. Verontrustend, en in het jachtige en schrille openingslied van So weet Gabriel de paniek goed over te brengen: 'Red rain, coming down, over me and the red, red sea.' Akelig mooi.


6 Stop! Motion! Sledge! Hammer!

Dansende soepkippen op een podium. Wapperende haardos in een achtbaan. Het kleihoofd van Peter Gabriel, waaruit weer kleine Peter Gabrielletjes komen gekropen. De clip bij Sledgehammer was in 1986 een sensatie, tijdens de hoogtijdagen van de clipzender MTV.


We waren nog niet veel gewend. Goed: de weerwolvendans uit Thriller was net voorbijgekomen. Het krankzinnige Once In A Lifetime van The Talking Heads. De romantische tekenfilm van a-Ha's Take On Me. Maar Sledgehammer was weer net even anders. Want geschoten met de zogeheten stop-motiontechniek van de Aardman Animation-studio's, waaruit later Wallace & Gromit zouden komen wandelen. Shot voor shot opgenomen en aan elkaar geplakt, en op het lijf geschreven van Gabriel, die zich nu echt honderd keer per minuut mocht verkleden.


Zou Sledgehammer zonder die clip ook zo'n enorme hit zijn geworden? Feit is dat Sledgehammer op MTV de meest gedraaide clip aller tijden is gebleken, en dat gaat niemand meer inhalen. Op YouTube staat de score voor de HD-versie nog onder de miljoen. Een generatiekwestie.


7 Oppepduet

Ze had net haar mooiste album gemaakt: Hounds Of Love, uit 1985. En Kate Bush was al eens gehoord bij Gabriel, als achtergrondzangeres-de-luxe. Op So ging de transcendente zangeres het duet aan met haar vriend, in het oppepnummer Don't Give Up. 'Nooit opgeven hoor', zingt Bush. 'Je hebt toch vrienden?' En zo is het natuurlijk.


Een beetje klef? Zeker. Maar de clip bij dit nummer maakte veel goed. De kunstig om elkaar heen draaiende, innig verstrengelde lichamen van Bush en Gabriel, met op de achtergrond een langzaam verduisterende zon, werd een klassieker in het MTV-repertoire van de jaren tachtig. Edelkitsch, maar wel weergaloos gezongen. Om over de ingenieuze baslijnen van Tony Levin nog maar te zwijgen.


8 Mannen aan knoppen

Te zien op archieffoto's, tijdens de opnamesessies voor So: veel mannen, aan heel veel knoppen. Echte opnamen dus, in een echte studio. Kom er nog maar eens om.


We zijn geneigd weldadige productie, vol echoënde synths en dubbele basbodems, tegenwoordig een tikje 'corny' te vinden. Dan noemen we het - lekker makkelijk - 'overgeproduceerd'. Overdreven gedoe, om een geluid te fabriceren in een soort laboratorium terwijl je het nu ook alleen op je slaapkamer kunt maken, met je laptopje.


Vond Gabriel niet, al had hij toen waarschijnlijk ook nog geen laptopje. Samen met Daniel Lanois, bekend van Brian Eno en zijn latere atmosferische productiewerk voor U2 (The Joshua Tree), boetseerde Gabriel een eindeloos gelaagde popplaat, waar elk geluidje op zijn plaats viel en waarin je als luisteraar kon verzuipen. Lanois verzorgde de duistere sferen in ambientnummers als Mercy Street, waarin naast de tingelende triangels en exotische percussie een overdaad aan sissend en bubbelend omgevingsgeluid was te horen, en natuurlijke de fraaie voordracht van Gabriel, ergens diep vanuit de echoput.


9 Youssou N'Dour

In zijn geboorteland Senegal destijds al een mythische zanger, maar in het Westen nog onbekend: Youssou N'Dour, de Kleine Prins van Dakar. Op So stelde Gabriel N'Dour voor aan het westerse poppubliek en kon de mbalax-zanger zijn tenor laten schallen.


Peter Gabriel was op zijn platen voor So al aan het roeren geweest in het potje van de wereldmuziek en had, bijvoorbeeld, in 1980 het wereldcultuurfestival Womad opgericht. Op zijn vierde titelloze album én op So bracht Gabriel de wereldmuziek binnen in zijn eigen muzikale universum. Zo hoorden we ineens een surdo (Braziliaanse grote trom) en conga's in Mercy Street, en vrijuit babbelende 'talking drums' op In Your Eyes. Dat kenmerkende fluitdeuntje bij het intro van Sledgehammer klonk natuurlijk ook nogal regenwoudachtig.


Maar echt werelds werd het op In Your Eyes, en dan met name in het uitro van dat nummer. Daar zet N'Dour een keel op, en grijpt hij al doende ons ook even bij de strot. Een bijna spirituele zangpartij. Enige minpuntje: dat uitro had best een minuut langer mogen duren.


10 Liefdesliedje (

)

Dat door Youssou N'Dour ingezegende lied In Your Eyes dreigde tussen het geweld van de singles Sledgehammer, Big Time en Don't Give Up een beetje te verzuipen. Maar draaien we de hele plaat na ruim vijfentwintig jaar nog eens helemaal, dan moeten we toch constateren dat In Your Eyes eigenlijk het mooiste lied van de plaat is, dat het minst gedateerd klinkt en na al die jaren weinig aan charme heeft verloren.


De tekst is prachtig ('I want to touch the light, the heat I see in your eyes'), net als de opbouw van het lied: een smachtende inleiding, een ratelende brug, op weg naar het Afrikaanse refrein gedragen door zware mannelijke achtergrondstemmen waaronder die van Simple Minds-zanger Jim Kerr. En dan nog die zweeftocht over het Afrikaanse savannelandschap, aan de broekspijpen van Youssou N'Dour.


De eretitel die In Your Eyes kreeg, in vele overzichtslijstjes waaronder dat van het muziekblad Rolling Stone, is misschien wel terecht: het mooiste liefdesliedje van de jaren tachtig. Natuurlijk mede dankzij de rol die het nummer kreeg in de soundtrack van de romantische comedy Say Anything. Wie het daarbij droog hield, was en is een kille hork.


Eightiespop


Het was dringen in de jaren tachtig voor een plekje boven in de platentop-10. Het was hoogtij voor de popmuziek. De hitlijsten werden gedomineerd door soepel in het gehoor liggende elektropop van bijvoorbeeld Frankie Goes To Hollywood en dé vrouwenstem van de jaren tachtig: Cyndi Lauper. Maar Peter Gabriel (foto links, 1983) kon zich met So nestelen tussen de echte reuzen: Madonna, Prince en natuurlijk Michael Jackson. So verkocht bijzonder goed, naar schatting 12 miljoen exemplaren, maar het was niets vergeleken bij Thriller van Jackson. Voor die plaat gaat de teller richting 110 miljoen.


Peter Gabriel, Ziggo Dome, Amsterdam, 30/9, uitverkocht. Vorig jaar verschenen verschillende '25th Anniversary'-uitgaven van het album So. Waaronder een limited edition (160 euro) met boek en extra's zoals de So-aflevering van de serie Classic Albums.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden