That's Thatcher

Wanneer een beroemd politica als Margaret Thatcher doodgaat, wordt zij al gauw gereduceerd tot haar imago. De 'IJzeren Dame' was meer dan dat.

1 Ze geloofde niet in het bestaan van een samenleving

'There is no such thing as society', is het grafschrift van Thatchers decennium. De journalist Andy McSmith gebruikte de zinsnede dan ook in de titel van zijn boek over de jaren tachtig, een tijd waarin veel gemeenschappen, zoals die van de mijnwerkers, ontwricht werden dankzij Thatchers beleid. Tijdens het Lagerhuisdebat, woensdag, naar aanleiding van Thatchers overlijden refereerde vicepremier Nick Clegg er nog eens aan, om haar individualisme te illustreren.


Probleem is dat het citaat uit zijn verband is gerukt. Tegenover het vrouwenblad Women's Own vervolgde ze in 1987: 'Er zijn individuele mannen en vrouwen, en er zijn gezinnen. En geen overheid kan iets doen zonder mensen, en mensen moeten eerst voor zichzelf zorgen. Het is onze plicht om voor ons zelf te zorgen, en vervolgens ook voor onze buren.' Wat Thatcher probeerde te zeggen, is dat burgers soms de neiging hebben verantwoordelijkheden te snel bij de overheid neer te leggen. Bovendien is het een reactie op het jarenzeventiggebruik de maatschappij van alles en nog wat de schuld te geven.


2 Ze privatiseerde alles dat los en vast zat

Thatcher begon inderdaad een privatiseringsgolf. Het was een sluwe manier om de vakbondsmacht te breken en belangrijker voor haar: ze geloofde dat het bedrijfsleven dingen efficiënter, goedkoper en beter kon. Ze wees er graag op dat je eind jaren zeventig beter een Mini of een Austin kon kopen die op woensdag in elkaar was gezet dan een afgeraffeld 'vrijdag-exemplaar'. Naast de autoindustrie privatiseerde ze ook de telecomsector, de staalfabrieken, de meeste nutsbedrijven en de beurs.


Er is een belangrijke maar: voor Thatcher was privatisering geen doel op zichzelf, zoals dat in latere tijden het geval leek. Zo zag ze geen heil in het privatiseren van de koninklijke posterijen en van de spoorwegen. 'Privatisering van het spoor zou ons Waterloo worden', vertrouwde ze de verantwoordelijke minister toe. Onder haar opvolger John Major gebeurde dat toch.


De sociaal-democraat Tony Blair draaide niets terug, maar zette de trend juist voort via publiek-private samenwerking waarbij delen van de zorg, het onderwijs en de sociale zekerheid werden geprivatiseerd. Ook overheidsgebouwen en de Londense metro kwamen in handen van het bedrijfsleven.


3 Ze liep aan de leiband van de Amerikanen

Thatcher hechtte veel waarde aan de mythische 'special relationship' met de Amerikanen. Speciaal was de verstandhouding met Ronald Reagan zeker. Ondanks verschillen in karakter deelden ze hun visie op de economie en de hekel aan het communisme.


Daarentegen: anders dan in de George Bush-Tony Blair-verhouding ('Yo Blair!') was er geen sprake van poedelgedrag. Nadat de Amerikanen onaangekondigd Grenada waren binnengevallen, grondgebied van Hare Majesteit, belde Thatcher haar vriend woedend op. Na een minuut te hebben geluisterd, legde Reagan de hand op de hoorn, om zich lachend tot zijn meeluisterende adviseurs te richten: 'Gee, isn't she marvellous?'


Er waren ook spanningen rond de herovering van de Falkland-eilanden, waar de Amerikanen, die een goede relatie hadden met de Argentijnse junta, tegen waren.


Soms nam Thatcher de Amerikanen op sleeptouw. Reeds in 1984 besefte ze dat Michail Gorbatsjov een man was om zaken mee te doen, iets waar ze een argwanende Reagan van wist te overtuigen. Zes jaar later wist ze George Bush sr. over te halen om Saddam Hussein uit Koeweit te verdrijven.


4 Ze steunde het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime

Een van Thatchers meest omstreden standpunten betreft Zuid-Afrika. Het ANC was in haar ogen niet alleen een communistische maar ook nog eens een terroristische beweging.


Maar dat betekent geenszins dat ze de apartheid steunde. Integendeel. Ze verafschuwde Pik Botha's regime, dat ze zou ondermijnen door Rhodesië, sindsdien Zimbabwe, onafhankelijkheid te verlenen.


Tot ergernis van de internationale gemeenschap en koningin Elizabeth heeft Thatcher zich altijd verzet tegen de economische boycot van Zuid-Afrika (al was het maar omdat ZuidAfrikaanse kolen hard nodig waren tijdens de mijnwerkerstakingen). Dat zorgde er wel voor dat ze invloed kon blijven uitoefenen op de blanke machthebbers in Pretoria.


In 1987 gaf ze haar nieuwe ambassadeur, Robin Renwick, de opdracht er alles aan te doen om Nelson Mandela vrij te krijgen. Hij ontwikkelde een goede werkrelatie met president F.W. de Klerk en reisde regelmatig naar Robbeneiland om de gevangen ANC-leider te bezoeken. Begin 1990 zou Mandela vrijkomen. In een BBC-documentaire zei Mandela's vriend en medegevangene Ahmed Kathadra zelfs dat Thatcher eraan heeft bijgedragen dat hun levens zijn gered.


5 Ze deed niets voor vrouwen

Thatcher heeft een dilemma veroorzaakt in feministische kringen. Hier was een vrouw die het glazen plafond had doorbroken en was uitgegroeid tot een van de machtigste personen op aarde. Tegelijkertijd was Thatcher een Conservatief en weigerde ze zich uit te spreken voor de feministische zaak. Aan positieve discriminatie had ze een hekel. Immers, ze was op eigen kracht opgeklommen. In de ogen van feministen was Thatcher een vrouw (of 'man met een k..'), geen zuster. Mopperend werd gewezen op de foto's van Thatchers kabinetten, waarop ze omringd was door mannen. Volgens Thatcher waren er in het masculiene Westminster (nog) geen geschikte vrouwen. Dat veranderde.


Bij haar aantreden als premier waren er 30 vrouwelijke parlementariërs, bij haar val was dat aantal verdubbeld en inmiddels zijn er 146. Afgelopen dagen kreeg ze alom lof als inspiratiebron. Om de zelfstandigheid van vrouwen gestalte te geven, had Thatcher in 1988 de belastingwetgeving aangepast. Voortaan moesten vrouwen apart inkomstenbelasting betalen. Daarvoor was hun inkomen onderdeel van de belastingaangifte van hun man.


6 Ze was een humorloze ijskoningin

Van Thatcher is het beeld ontstaan van een kille, oorlogszuchtige en meedogenloze politica. Alleen bij eigen leed - toen zoon Mark zoek was in de Sahara en bij haar afscheid van Downing Street - toonde ze emoties.


In werkelijkheid lag het een stuk genuanceerder. Onlangs werd bekend dat het besluit om de Falklands te heroveren, gepaard ging met twijfels en tranen. Tijdens de oorlog, een tijd waarin ze amper sliep, gingen avonden op aan het schrijven van brieven aan nabestaanden van omgekomen soldaten. Mensen die onder Thatcher hebben gewerkt, noemden haar attent, empathisch en vrij van snobisme.


Hoewel ze moeite had met ironie en understatement, bezat ze wel gevoel voor humor, al hadden geestige opmerkingen vaak een serieuze ondertoon. Op pad met Helmut Kohl kreeg ze ooit een glas witte wijn. 'Precies de goede voor mij, droog met een zoete nasmaak', grapte ze.


Soms wisten mensen niet zeker of ze een grap maakte. Bij een stemming in het Lagerhuis vroeg de sociaal-democraat Frank Field haar eens: 'Margaret, zal ik je volgen?' Waarop haar antwoord luidde: 'People usually do.'


7 Ze had geen oog voor het milieu

Zure regen. Wie herinnert zich dit typische jarentachtigfenomeen nog? 'Acid rain' stond aan de basis van Thatchers groene periode. Als boegbeeld van een materialistisch decennia wordt Thatchers naam niet automatisch geassocieerd met milieubehoud. In een trein is ze zelden gesignaleerd en een fietsende Thatcher is al helemaal ondenkbaar, broeken droeg ze nooit.


Toch hield ze een fameuze milieutoespraak bij de Royal Society op 27 september 1988 waarbij ze wees op de druk die menselijke activiteiten leggen op de ecosystemen. Ze droeg bij aan de populariteit van milieugroepen als Greenpeace en Friends of the Earth. Een jaar later herhaalde ze haar zorgen over klimaatverandering bij de Verenigde Naties. Volgens haar moesten industrielanden hun verantwoordelijkheid nemen.


Hoewel ze geen concrete maatregelen nam en Al Gore jaren later een doemprediker noemde, is ze volgens Jonathan Porritt, indertijd de leidsman van Friends of the Earth, invloedrijk geweest. 'Ze heeft meer gedaan dan wie ook in de afgelopen zestig jaar om milieubewustzijn op de politieke agenda te zetten.'


8 Ze is de uitvinder van softijs

Dat kwam afgelopen week vaak terug als grappig detail in de herinneringen aan Thatcher. Maar het klinkt te mooi om waar te zijn en dat is het ook.


Softijs is een Amerikaanse uitvinding die in de jaren veertig naar het Verenigd Koninkrijk overwaaide. Daar werkte de jonge Margaret Roberts als chemicus bij voedselfabrikant J. Lyons, een van de bedrijven die bezig waren met de verdere ontwikkeling van softijs. Samen met collega's zocht Margaret naar manieren om de nieuwe ijssoort zo goedkoop mogelijk te produceren en uit een machine te laten komen. Eenmaal in de politiek blikte ze soms terug op haar laboratoriumtijd. Sprekend over de Europese eenwording zei ze ooit dat dit ideaal niet naderbij komt door pietluttige richtlijnen, zoals op het gebied van de ontwikkeling van... ijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.