Analyse Stikstof Impasse

Terwijl Nederland lijkt stil te vallen, zoekt het kabinet zonder plan B een uitweg uit de stikstofimpasse

Snelweg A2 tussen Vinkeveen en Breukelen bij Nieuwer ter Aa. De stikstofuitstoot van het wegverkeer zal ook moeten verminderen vanwege de stikstofuitspraak van de Raad van State. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het stikstofbesluit van de Raad van State heeft een bureaucratische kortsluiting veroorzaakt. Nieuwe projecten – van wegverbredingen tot extra stallen, van woningbouw tot windparken – kunnen voorlopig fluiten naar een vergunning. Hoe kon het kabinet zich zo laten overvallen?

Stikstof. Alleen al het woord leidt tot bedrukte gezichten in coalitiekringen. Het is nog veel erger dan iedereen denkt, zo is de teneur achter de schermen. Dat de Raad van State het Nederlandse stikstofbeleid in mei onverbiddelijk naar de prullenbak verwees, is misschien wel het ingrijpendste wat de overheid in decennia is overkomen, sombert één betrokkene. Nieuwe vergunningen zijn sindsdien niet meer afgegeven, voorlopige vergunningen worden weer ingetrokken.

Uit een inventarisatie van minister Carola Schouten van Landbouw blijkt dat 18.000 gemeentelijke, provinciale en landelijke projecten zijn getroffen door de impasse rond de stikstofuitstoot. ‘Zo’n beetje alles dus’, aldus een coalitiebron. Niet omdat al die projecten allemaal te vervuilend zijn voor natuurgebieden, maar omdat het systeem voor vergunningen is ingestort. Er is zelfs geen rekeninstrument meer om te bepalen hoeveel de stikstofuitstoot is en waar die terecht gaat komen. Provincies durven zonder dat soort gegevens nauwelijks nog toestemming te geven voor nieuwe activiteiten, ook uit angst voor nieuwe procedures bij de Raad van State.

Het is de apotheose van decennialang schipperend natuurbeleid. In de jaren negentig liep Nederland binnen de EU nog voorop om de natuur te beschermen. Er kwamen speciale natuurgebieden – Natura 2000 – en een habitatrichtlijn waarmee Nederland plechtig beloofde de modderkruiper, juchtleerkever, mopsvleermuis en talloze andere bedreigde organismen te behoeden voor uitsterven.

Dat bleek moeilijker dan gehoopt, vooral omdat Nederland veel stikstof uitstoot. De intensieve veeteelt speelt daarbij een grote rol, maar ook nagenoeg alle (bouw)activiteiten dragen daar aan bij. In 118 van de 160 Natura 2000-gebieden in Nederland lijdt de biodiversiteit onder een overschot aan stikstof.

Om toch door te kunnen bouwen, trad in 2015 het zogenoemde Programma Aanpak Stikstof (PAS) in werking. Nieuwe vergunningen werden weer afgegeven, maar nu met de belofte dat er in de daaropvolgende jaren ‘compenserende maatregelen’ zouden komen om de uitstoot te verminderen. In de praktijk kwam daar weinig van terecht en in mei maakte de Raad van State korte metten met het naar de toekomst schuiven van de natuurbescherming.

Binnen de coalitie wordt er gemopperd over het vonnis, maar inmiddels klinkt er ook kritiek op het verantwoordelijke ministerie van Landbouw. Het departement bleek totaal onvoorbereid, beweren ingewijden. ‘Met het worstcasescenario is nooit rekening gehouden’, zegt ook Willem-Henk Streekstra van werkgeversorganisatie VNO-NCW. ‘Dat mag je van een overheid misschien wel verwachten.’

Paniek

Ook milieuorganisaties staan versteld van de paniek die nu is uitgebroken op het Binnenhof. Al veel eerder waren er aanwijzingen dat de Nederlandse aanpak onhoudbaar was, valt daar te horen. Zo werd een belangrijk arrest van het Europees Hof uit 2016 door een gespecialiseerd advocatenkantoor destijds al getypeerd als ‘een bom onder PAS’.

Toch lag er geen plan B klaar. ‘Wat we nodig hebben is een nieuwe systematiek’, erkende premier Mark Rutte vrijdag. Een peloton juristen is nu bezig om een aangepast vergunningenstelsel op te zetten. Tegelijkertijd moet het kabinet in allerijl het dilemma oplossen dat voorafging aan het PAS: hoe zijn de natuurdoelstellingen te verenigen met alle economische wensen?

Bij milieuorganisaties leeft de vrees dat het kabinet weer op zoek gaat naar een manier om de wet te omzeilen. Dat er nu vanuit Den Haag wordt gesuggereerd dat er een nationale ramp dreigt, zou bedoeld zijn om de geesten rijp te maken. 

‘Het land zit helemaal niet op slot,’ zegt Bram van Liere van Milieudefensie. ‘Dat is een frame van het bedrijfsleven en de politiek. Als er een openbaar belang, geen alternatief en dwingende redenen zijn kan een project gewoon doorgaan, zolang je elders compenserende maatregelen neemt. Wat er nu nodig is, is een fatsoenlijk natuurbeleid en geen foefje. Het PAS wás al het foefje.’

Voor GroenLinks is ook duidelijk wat er moet gebeuren. ‘Minder vee, minder asfalt, minder vliegverkeer’, zei Kamerlid Laura Bromet eerder.

Lang niet iedereen op het Binnenhof wordt daar enthousiast van, al erkennen ook rechtse politici achter de schermen dat ‘een warme sanering’ van de intensieve veehouderij – de belangrijkste vervuiler – nu bijna onvermijdelijk is. Minder asfalt en vliegverkeer ligt veel gevoeliger.

Bij een partij als de VVD gaan stemmen op om het aantal Natura 2000-gebieden in te perken, maar heel realistisch oogt dat niet. Ex-premier Jan-Peter Balkenende probeerde dat in het verleden al eens en werd afgepoeierd door de Europese Commissie. Een andere optie is om via een noodwet toch projecten door te laten gaan en ondertussen een geloofwaardig natuurbeleid op te zetten waardoor in de toekomst wél de stikstofuitstoot afneemt.

Een commissie onder leiding van ex-VVD-minister Johan Remkes moet in de tweede helft van september met aanbevelingen komen. Daar wacht iedereen nu op.

Het stikstofprobleem

Een nieuwe woonwijk in Roermond kan voorlopig toch nog niet gebouwd worden. 

Nederland is permanent in verbouwing, en al jaren ‘kampioen stikstofuitstoot’, aldus columnist Jean-Pierre Geelen. 

Komt er weer een polderoplossing? Deze hoogleraar denkt van wel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden