Reportage Holocaustmonument

Terwijl nabestaanden ouder worden, woedt de strijd om het Holocaustmonument door

Schetsen van het namenmonument voor de slachtoffers van de Holocaust. Beeld Studio Libeskind

Omwonenden van het Amsterdamse Weesperplantsoen waar het Holocaust Namenmonument moet verrijzen, hebben dinsdag bij de rechter een uiterste poging gedaan om dit te voorkomen. ‘Het gaat ons om dít ontwerp op déze plek en het feit dat het zonder deugdelijke inspraakprocedure is doorgedrukt’.

‘Kijk naar Zoni en mij’, zegt voorzitter Jacques Grishaver van het Nederlands Auschwitz Comité (NAC) tegen de drie Amsterdamse bestuursrechters op het podium. Grishaver (77) verloor als Joods onderduikkind bijna zijn hele familie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij wijst op zijn medebestuurder Zoni Weisz: zijn vader, moeder en zusjes werden vermoord in de concentratiekampen. Grishaver: ‘Hier zitten we. Oude mannen die pleiten voor een plan dat er allang had moeten zijn.’

Al dertien jaar spant het NAC zich in voor een monument met daarop de namen van alle 102 duizend Nederlandse Joden, Roma en Sinti die het slachtoffer werden van de Holocaust. De eerste poging in het Amsterdamse Wertheimplantsoen liep mis na hevige buurtprotesten tegen het ontwerp van de Pools-Amerikaanse ontwerper en Auschwitz-overlevende Daniel Libeskind.

En dat protest is er nu weer tegen het tweede ontwerp van Libeskind voor het Weesperplantsoen, een smalle groenstrook langs de drukke Weesperstraat. Het monument bestaat uit lange 2,4 meter hoge muren van bakstenen met de 102 duizend namen, en het vult bijna het hele plantsoentje. Boven op de muren zal in metershoge stalen letters het Hebreeuwse woord voor ‘in memoriam’ worden geplaatst. De bakstenen zijn inmiddels al gegraveerd, maar buurtbewoners proberen bij de rechter nog te voorkomen dat ze in het plantsoen op elkaar gemetseld zullen worden.

Pijnlijk

‘Een pijnlijke geschiedenis’, zo noemde de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema de zoektocht naar het Nationaal Holocaust Namenmonument vorige week in een interview met NRC. Halsema erkende dat de gemeente onder leiding van haar voorganger Eberhard van der Laan ‘vaart maakte’, ‘waardoor niet alle procedures tot op de letter zijn gevolgd’. Maar de kwestie sleept nu al zo lang dat er wat de burgemeester betreft ‘geen afstel kán plaatsvinden’.

Om haar steun voor het monument kracht bij te zetten, zegde Halsema een gemeentelijke garantie toe van 1,7 miljoen euro voor een gat in de begroting van het NAC. Dat bedrag komt boven op de 3 miljoen die de gemeente al aan het 15 miljoen euro kostende project bijdraagt.

Halsema’s boodschap voor de buurtbewoners: ‘Stop de twisten.’

Impressie van het Holocaust Namenmonument. Beeld Studio Libeskind

Halsema’s moreel appel is de buurtbewoners in het verkeerde keelgat geschoten. ‘Velen van ons hebben steeds geprobeerd om met Halsema om tafel te komen’, zegt Petra Catz, die namens het buurtcomité het woord voert. ‘Dat is nooit gelukt – en dan, terwijl de kwestie onder de rechter is, met zo’n uitspraak komen, dat is not done.’

De buurtbewoners zijn verbitterd over de manier waarop ze de afgelopen twee jaar zijn uitgemaakt voor egoïstische nimby’ers (not in my back yard) of zelfs voor mensen die bezig zijn de Holocaust te verzwijgen. Catz (zelf van Joodse afkomst) benadrukt dat de buurt wel voorstander is van een Holocaustmonument in de oude Amsterdamse Jodenbuurt. ‘Het gaat ons om dit ontwerp op deze plek en het feit dat het zonder deugdelijke inspraakprocedure of maatschappelijk debat is doorgedrukt.’

Juridisch gezien is dat een lastig bezwaar. De gemeenteraad stemde unaniem in met Van der Laans voorstel om het NAC een monument te laten bouwen in het Weesperplantsoen. De rechter zal zo’n besluit niet snel terugdraaien. Dus moet advocaat Aletta Blomberg de rechter namens de buurtbewoners overtuigen dat er geen ‘aanvaardbare procedure is gevoerd over de ruimtelijk inpasbaarheid van het monument’.

Ordners

Daarover hebben beide partijen al honderden pagina’s aan ordners met juridische verweren, bouwtekeningen en onderzoeken geproduceerd. Met als belangrijkste twistpunt in hoeverre het uiteindelijke ontwerp van Libeskind – dat de gemeenteraadsleden nog niet kenden toen zij instemden met het Weesperplantsoen – nog valt binnen de ‘binnenplanse afwijkingbevoegdheid’ die de wet bij ruimtelijke ordening toestaat.

Om aan te tonen dat dit niet zo is, noemt Bloemberg de ‘wegbezuinigde zichtlijnen’ in het ontwerp. Er wordt kritisch gesproken over de gevolgen die het monument heeft voor de verkeersveiligheid. De problematische fundering van het monument op de metrobuis komt ter sprake. En er is discussie over de vraag of een ‘gedenkplaats’ nog een ‘verblijfsgebied’ genoemd kan worden.

Landsadvocaat Marijke Roelants, die de gemeente vertegenwoordigt, heeft het moeilijk als blijkt dat de schatting van het aantal bezoekers dat dagelijks bij het monument wordt verwacht is gebaseerd op cijfers uit 2012. Of de rechters daarvan onder de inruk zijn, valt moeilijk te zeggen.

‘Laat de uitspraak niet te lang wachten’, verzoekt de advocaat van het Auschwitz Comité de rechtbank aan het einde van de zitting. Grishaver heeft eerder benadrukt dat de tijd dringt voor de groep ‘nabestaanden die steeds ouder wordt’. Voorzitter Guus Harten belooft een vonnis op 9 juli.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden