Terwijl de NSA een dutje deed

Een verkeerd woord, een verkeerde vraag of een verdwaalde usb-stick had Edward Snowden fataal kunnen worden. Hoe kon hij slagen als smokkelaar van geheime NSA-documenten? Voorpublicatie uit De Snowden Files van journalist Luke Harding.

LUKE HARDING

TheTrueHOOHA was een 18-jarige Amerikaan, een geduchte gamer, met indrukwekkende kennis van informatietechnologie en een scherpe geest. Zijn ware identiteit was onbekend. Eind december 2001 had TheTrueHOOHA een vraag over het hosten van een eigen site. Al snel kwamen de vaste bezoekers van de site Ars Technica met een overvloed aan behulpzame suggesties. TheTrueHOOHA was tevreden. Om twee uur 's nachts was hij nog steeds online (zij het nogal vermoeid: 'Gaap. Bedtijd, moet morgen weer vroeg op voor mijn flutbaantje, weet je wel', schreef hij).

TheTrueHOOHA mag dan een groentje op Ars Technica zijn geweest, zijn bijdragen waren vlot en zelfverzekerd. 'Als je vindt dat ik klink als een agressieve, zelfingenomen, 18-jarige beginneling die geen respect heeft voor ouderen, dan zit je er waarschijnlijk niet ver naast', schreef hij.

De volgende acht jaar schreef TheTrueHOOHA meer dan achthonderd commentaren op Ars Technica. Hij chatte ook op andere fora. Wie was hij? Hij beschreef zichzelf afwisselend als 'werkloos', een 'gesjeesde soldaat', een 'systems editor' en als iemand die met toestemming van het ministerie van Buitenlandse Zaken inzage had in geheime stukken.

Hij woonde aan de oostkust van Amerika, in de staat Maryland, vlak bij Washington. Maar op zijn 25ste was hij al een raadselachtige figuur. Hij dook op in Europa, in Genève, Londen, Ierland (een leuk land blijkbaar, afgezien van het 'probleem met het socialisme'), Italië en Bosnië. Hij reisde ook naar India.

TheTrueHOOHA zweeg in alle talen over wat hij nu precies uitvoerde. Maar er waren wel aanwijzingen. Hoewel hij niet was afgestudeerd, wist hij verbluffend veel van computers en leek hij het grootste deel van zijn tijd online te zijn. Een soort autodidact dus. Ogenschijnlijk was hij een rechtgeaarde Republikein. Hij geloofde heilig in persoonlijke vrijheid en nam het bijvoorbeeld op voor Australiërs die cannabis verbouwden. Soms kon hij behoorlijk onhebbelijk zijn. Anderen die het niet eens waren met zijn pompen-of-verzuipen-denkbeelden over sociale zekerheid waren 'klote-mongolen'.

In de chat logs van TheTrueHOOHA komt een bonte schare aan onderwerpen ter sprake: computerspellen, meisjes, seks, Japan, de aandelenbeurs, zijn rampzalige blauwe maandag in het Amerikaanse leger, zijn mening over het multiculturele Engeland, de genoegens van het bezit van een wapen. ('Ik heb een Walther P22. Het is mijn enige vuurwapen, maar ik ben er gek op', schreef hij in 2006.) Op hun eigen manier vormen de logs een bildungsroman, geschreven door iemand van de eerste generatie die is opgegroeid met internet.

Maar in 2009 neemt het aantal bijdragen van zijn hand af. De laatste zijn somber en zwartgallig. In februari 2010 heeft hij het over iets wat hem dwarszit: alomtegenwoordige afluisterpraktijken door de overheid:

'De maatschappij lijkt een onvoorwaardelijke tolerantie te hebben ontwikkeld jegens de activiteiten van spionachtige types. Ik vraag me af hoe goed enveloppen die transparant worden in het licht van een federale toverlantaarn, zouden zijn verkocht in 1750? 1850? 1900? 1950? Zijn we zover afgegleden en hadden we daar vroeger nog gemakkelijk een stokje voor kunnen steken? Of was het een relatief plotselinge ommezwaai die onopgemerkt is gebleven dankzij de overal door de overheid geïmplementeerde geheimhouding?'

Edward Joseph Snowden werd op 21 juni 1983 geboren. Zijn vrienden kennen hem als 'Ed'. Zijn vader, Lonnie Snowden, en zijn moeder Elizabeth, roepnaam Wendy, hadden al verkering met elkaar op de middelbare school en trouwden toen ze 18 waren. Lon was in dienst van de Amerikaanse kustwacht; Snowden bracht de eerste jaren van zijn leven door in Elizabeth City, aan de kust van North Carolina, waar de grootste luchthaven en marinebasis van de kustwacht zijn gevestigd. Hij heeft een oudere zus, Jessica. Evenals andere leden van de Amerikaanse krijgsmacht heeft Snowden senior krachtige patriottische denkbeelden. Hij is een conservatief. En een libertair.

Toen Snowden nog klein was - een jongetje met dik blond haar en een glimlach met vooruitstekende tanden - verhuisde hij met zijn familie naar Maryland, naar een van de slaapsteden rond Washington. Snowden bezocht de lagere en de middelbare school in Crofton, in Anne Arundel County, een plaatsje met prettige laagbouwwoningen, gelegen tussen Washington en Baltimore.

Snowden volgde computercursussen en behaalde later zijn ged (General Educational Development, een soort diploma algemene vorming) wat ongeveer, maar niet helemaal, gelijkwaardig is aan het eindexamen van de middelbare school. Het feit dat hij zijn reguliere eindexamen niet had behaald, bleef een bron van aanhoudende schaamte en ergernis voor hem.

Antennes

Snowden groeide op in de reusachtige schaduw van één overheidsdienst in het bijzonder. Van de voordeur van zijn moeders huis in Ellicot City - zijn ouders scheidden in 2001 - is het een kwartiertje rijden om er te komen. Het complex bevindt zich halverwege Washington en Baltimore en is streng verboden terrein. Halfverborgen achter bomen staat een gigantisch kubusvormig gebouw. Het dak is bezaaid met vreemde antennes. De hekken eromheen staan onder stroom en het geheel ziet er streng bewaakt uit. Op een verkeersbord langs de Baltimore-Washington Parkway staat: 'NSA volgende afslag rechts. Verboden voor onbevoegden.'

De door Amerika geleide invasie van Irak, in 2003, bracht Snowden ertoe serieus na te denken over een militaire loopbaan. 'Ik wilde meevechten in de oorlog in Irak, omdat ik het als een humane plicht beschouwde te helpen bij het bevrijden van mensen uit onderdrukking.'

Snowden was lichamelijk in goede conditie, maar bepaald niet voor soldaat in de wieg gelegd. Hij had brillenglazen nodig van -6,5/-6,25. Hij had ook uitzonderlijk smalle voeten. 'Het kostte de burgerwerknemers in Fort Benning drie kwartier om kistjes te vinden die me pasten', zei hij op Ars Technica.

Toen brak hij tijdens een infanterie-oefening allebei zijn benen. Na meer dan een maand onzekerheid werd hij uiteindelijk uit het leger ontslagen.

Terug in Maryland, in 2005, vond hij een baan als 'beveiligingsdeskundige' op het Center for Advanced Study of Language van de University of Maryland. Snowden werkte op een geheime NSA-vestiging op de campus van de universiteit. Halverwege 2006 kreeg hij een baan als it'er bij de CIA. Hij kwam er al snel achter dat zijn uitzonderlijke bekwaamheden op het gebied van de IT allerlei interessante overheidsdeuren openden. In juli 2006 schrijft hij: 'Ik ben niet afgestudeerd, heb niet eens een diploma van highschool, maar ik verdien veel meer dan jullie, ook al heb ik maar zes jaar ervaring. Je komt maar moeilijk 'aan de bak', maar als je eenmaal een 'echte' baan hebt, dan zit je op rozen.'

Hij geeft ook tips over carrièremogelijkheden. Buitenlandse Zaken 'is op dit moment onderbezet'. Hij vervolgt: 'Betrekkingen in Europa zijn heel erg gewild, maar je komt er veel gemakkelijker tussen als je belangstelling aan de dag legt voor een van die afschuwelijke landen in het Nabije Oosten. Als je eenmaal binnen bent, zit dan je tijd in dat gat uit en daarna kun je waarschijnlijk zelf kiezen waar je wordt gestationeerd.' Later merkt hij op: 'Goddank dat er oorlogen zijn.'

Genève

In 2007 stuurde de CIA hem naar Genève voor zijn eerste opdracht in het buitenland. Hij was 24. Zijn nieuwe taak was de beveiliging verzorgen van het computernetwerk van de CIA en van de computers van Amerikaanse diplomaten die daar werkzaam waren.

Het was de eerste keer dat Snowden in het buitenland woonde. Genève was een verzamelplaats voor allerlei soorten spionnen, uit Amerika, uit Rusland en uit andere landen. Er lagen commerciële en diplomatieke geheimen verborgen.

En in Genève werd Snowden geconfronteerd met een diversiteit aan denkbeelden waaronder ook radicale. Mel Kaldalu, een rocker uit Estland die ook bekendstond als Roy Strider, ontmoette Snowden tijdens een manifestatie ter ondersteuning van de Tibetaanse cultuur. Op een keer gaf Snowden zijn zingende vriend Kaldalu een lift naar München. Ze kletsten uren, terwijl ze over de verlaten Duitse Autobahn reden - over China, het Israëlisch-Palestijnse conflict en de rol van Amerika in buitenlandse aangelegenheden. Snowden betoogde dat de Verenigde Staten moesten optreden als mondiale politieagent. Kaldalu was het daar niet mee eens. Hij zegt: 'Ed is beslist een intelligente vent. Misschien een beetje eigenzinnig. Hij discussieert graag over dingen. Een drammer.'

Afschuw

Hoewel Snowden omging met alternatieve types, was hij een hartstochtelijk aanhanger van het kapitalisme en de vrijemarkteconomie. Zijn geloof was zowel praktisch als doctrinair. Een groot deel van de tijd die hij in Zwitserland verbleef, belegde hij in aandelen, ging keihard short en keek vol gefascineerde afschuw toe hoe de wereldcrisis van 2008 zich voltrok en de Verenigde Staten en Europa in een maalstroom meesleurde. Soms maakte hij wat winst; heel vaak leed hij verlies.

De persoon die Snowdens non-conformistische rechtse denkbeelden nog het dichtst benadert, is Ron Paul, de beroemdste exponent van het Amerikaanse libertarisme, die zich kon verheugen in een enthousiaste schare volgelingen onder het gewone volk, vooral onder jongeren. Paul had dertig jaar zitting in het Congres en tartte van tijd tot tijd het Republikeinse establishment en de politieke consensus. Hij was fel gekant tegen het socialisme, de keynesiaanse economie en de Federal Reserve. Hij was tegen Amerikaanse interventie in het buitenland. Hij had een afkeer van overheidsbemoeienis.

Snowden steunde Pauls kandidatuur voor het presidentschap in 2008. Hij was ook onder de indruk van de Republikeinse kandidaat John McCain, en omschreef hem als een 'uitstekend leider' en een 'kerel met echte normen en waarden'. Hij was geen aanhanger van Obama, maar hij had ook niets tegen hem. Tijdens de verkiezingsstrijd zei Snowden dat hij misschien best op Obama zou kunnen stemmen als hij en McCain de handen ineen zouden slaan, wat wel heel onwaarschijnlijk was. The TrueHAHOO schrijft op Ars Technica: 'We hebben in de eerste plaats behoefte aan een idealist. Ik denk dat Hillary Clinton een regelrechte ramp voor het land zou zijn.'

Toen Obama eenmaal had gewonnen en de nieuwe president werd, kreeg Snowden een gloeiende hekel aan hem. Hij had kritiek op de pogingen van het Witte Huis om het vuurwapenbezit aan banden te leggen. Het ijkpunt in Snowdens denken was, toen en ook later, de Amerikaanse grondwet; in dit geval het tweede amendement en het recht een wapen te dragen. Snowden had weinig op met positieve discriminatie. Hij was ook tegen sociale zekerheid en vond dat mensen niet bij de overheid hun handje hoorden op te houden, zelfs niet als ze diep in de problemen zaten.

Obama

In februari 2009 nam Snowden ontslag bij de CIA. Snowden kreeg een tijdelijke aanstelling en werd tewerkgesteld op een NSA-kantoor op een Amerikaanse legerbasis, helemaal in Japan. Snowden stond nu op de loonlijst bij Dell, het computerbedrijf. De eerdere leemten in zijn curriculum vitae deden er inmiddels weinig meer toe. Hij had toegang tot de geheimste dossiers en kon uitstekend met een computer overweg.

Japan vormt een keerpunt in zijn leven. Toen Snowden inzage kreeg in meer uiterst geheim materiaal, waaruit bleek op welke gigantische schaal de NSA gegevens hamsterde, groeide zijn afkeer van de regering-Obama.

'Ik zag hoe Obama nu juist die politiek handhaafde waarvan ik had gehoopt dat hij er een einde aan zou maken', becommentarieert Snowden zijn Japanse periode. 'Mijn standpunt verhardde.'

Snowden zegt dat hij tussen 2009 en 2012 ontdekte hoe alomvattend de afluisterpraktijken van de NSA zijn: 'Hun doel is elk gesprek en elke gedraging in de wereld te weten te komen en vast te leggen.'

Hij realiseerde zich nog een onaangename waarheid: dat de controlemechanismen van het Congres die in het Amerikaanse systeem waren verankerd om de NSA in bedwang te houden, hadden gefaald. 'Je kunt niet blijven wachten tot iemand anders er wat aan doet. Ik had mijn vertrouwen gesteld in de leiders van het land, maar besefte toen dat het er bij leiderschap om gaat wie de eerste is die handelend optreedt.'

Tegen de tijd dat hij Japan verliet, was Snowden een klokkenluider.

In maart 2012 vloog hij over de Stille Oceaan naar Hawaï. Snowden werkte nu in het regional cryptological centre van de NSA op het eiland Oahu, niet ver van Honolulu. Hij stond nog steeds onder contract bij Dell. Het centrum is een van de dertien vestigingen van de NSA buiten Fort Meade dat zich bezighoudt met sigint, en in het bijzonder het bespioneren van de Chinezen. Ook Snowden zou zich daarmee bezig gaan houden.

Toen hij op het vulkanische eiland midden in de Stille Oceaan arriveerde, had hij een plan. Het was vermetel, maar zou, als je het objectief beschouwt, bijna zeker resulteren in Snowdens opsluiting voor een heel lange tijd en mogelijk voor de rest van zijn leven.

Hij had zich voorgenomen anoniem contact op te nemen met journalisten die belangstelling hadden voor burgerlijke vrijheden. Om de sceptische gedrukte media ervan te overtuigen dat zijn beweringen over de NSA hout sneden, had hij een hoop documenten nodig, realiseerde Snowden zich.

Hawaï

Snowdens nieuwe functie bij de NSA was systeembeheerder. Dat gaf hem toegang tot een schat aan geheim materiaal. De meeste analisten kregen veel minder onder ogen. Maar hoe moest hij contact leggen met journalisten? Een gewoon e-mailtje sturen was ondenkbaar. En een persoonlijke ontmoeting was ook lastig te realiseren: elke reis die hij maakte, moest een maand van tevoren door zijn superieuren worden goedgekeurd. Daarbij kwam dat Snowden helemaal geen journalisten kende. In ieder geval niet persoonlijk.

Snowden beschreef zijn leven op Hawaï als 'paradijselijk'. Maar aan Snowden was het bijna onmogelijk te zien of hij genoot. Hij surfde niet, golfde niet en op het strand liggen deed hij ook niet. 'Hij was bleek, bleek, bleek, bleek, alsof hij nooit in de zon kwam', zegt een vriend.

Een sticker op de voordeur - 'Vrijheid is niet vrij', gesierd met de Amerikaanse vlag - zinspeelde op Snowdens overtuigingen. Buren wisselden zelden of nooit een woord met hem. 'Ik heb hem een paar keer aan de overkant gezien en dan knikte hij, maar daar bleef het bij. Ik had de indruk dat hij heel erg op zichzelf was. Hij deed zijn eigen ding', zei Rod Uyehara, die recht tegenover hem woonde. Rod is een gepensioneerd beroepsmilitair, zoals zovelen in de buurt en ging er, afgaande op het korte haar van Snowden, vanuit dat ook hij militair was.

Snowden had nog een paar andere trekjes die duidden op een non-conformistische persoonlijkheid. Hij had een exemplaar van de grondwet op zijn bureau. Daar zwaaide hij mee als hij wilde betogen dat de NSA-activiteiten die schonden.

Het gebouw waar Snowden werkte, is vanaf de weg nauwelijks te zien. Het complex gaat schuil achter kornoeljebomen en een drieënhalf meter hoog hek bekroond met prikkeldraad. Er staat slechts één neutraal bordje - 'Overheidseigendom. Verboden toegang'.

Afgaande op het aantal voertuigen dat er geparkeerd staat, is de schaarste aan mensen of gebouwen - alleen een paar barakken - verbazingwekkend, totdat je beseft dat iedereen zich onder de grond bevindt. Je komt binnen via een langwerpig, vreemd uitziend, rechthoekig bouwsel met een oranje dak, gebouwd tegen een steile helling van bruine aarde. De hellingsgraad is zo steil dat het je verwondert dat het bouwsel niet omlaag glijdt. Een trap leidt naar de donkere monding. 'De deuren zijn kolossaal. Het is net iets uit King Kong. Het duurt eeuwen voor je binnen bent', zei een ex-luchtmachtofficier die er werkzaam was.

Hiervandaan geheim materiaal naar buiten smokkelen was een hoogst riskante onderneming. Je moest over stalen zenuwen beschikken.

Snowden hield zich gedurende de dertien maanden dat hij op Hawaï verbleef, overal buiten. Hij was van nature al gesloten, maar nu had hij een bijzondere reden om op zijn hoede te zijn. Eén vergissing van zijn kant, één onnadenkend woord, een vreemde vraag op zijn werk, een verdwaalde usb-stick kon vragen oproepen, met mogelijk catastrofale gevolgen.

Vrienden vergeleken hem plagerig met Edward Cullen, de door Robert Pattinson gespeelde vampier uit de Twilight-romans. Snowden was bleek, ondoorgrondelijk, ernstig en werd overdag maar zelden gezien.

Op personeelsbijeenkomsten kwam hij maar zelden. 'Hij sprak nauwelijks een woord en hield zich, een beetje weifelend, afzijdig. Het werd dus een soort spelletje om hem erbij te betrekken. Kreten als Go Team Edward! herinnert zich iemand. 'Op een verjaardagsfeestje hebben we hem zowaar overgehaald een feestrede af te steken. Die besloeg ongeveer vijf woorden.'

Leugens

In december 2012 had hij besloten contact op te nemen met journalisten.

Als Snowden wordt gevraagd wanneer hij het besluit heeft genomen aan de bel te trekken, antwoordt hij: 'Ik denk dat iedereen dat anders ervaart, maar voor mij was er niet duidelijk één moment. Ik zag die eindeloze litanie aan leugens die topfunctionarissen tegenover het Congres, en dus tegen het Amerikaanse volk, opdisten en realiseerde me dat het Congres die leugens klakkeloos onderschreef en dát was voor mij de reden om in actie te komen. Als je ziet dat iemand in de positie van James Clapper, de directeur van de nationale inlichtingendiensten, het volk straffeloos glashard voorliegt, is dat het zuiverste bewijs van een ontwrichte democratie. Instemming van de bevolking is geen instemming als de bevolking niet weet wat er gaande is.'

In maart 2013 verklaarde Clapper tegenover de inlichtingencommissie van de Senaat dat de Amerikaanse regering 'niet doelbewust' gegevens verzamelde over miljoenen Amerikanen. Dat is een leugen, zoals Snowden zou onthullen en Clapper later zou toegeven. Wat Snowden betreft is er één document in het bijzonder dat voor hem de druppel was die de emmer deed overlopen. Hij stuitte op een geheim rapport uit 2009 van de hand van de inspecteur-generaal van de NSA. Snowden had een dirty word search uitgevoerd: hij was bezig met een grote schoonmaak van het systeem om al het materiaal eruit te filteren dat er niet in thuishoorde. Toen hij het document opende, kon hij het niet laten om het door te lezen.

Het was een gedetailleerd, 51 pagina's tellend verslag van de wijze waarop de regering onder Bush haar illegale afluisterprogramma na de aanslagen op 11 september had uitgevoerd. Het programma, codenaam stellar wind, hield de ongeoorloofde verzameling in van metadata van miljoenen Amerikanen.

Op Hawaï groeide, begin 2013, Snowdens verontwaardiging nog steeds. Maar zijn plan om te lekken leek op de lange baan te zijn geschoven. Hij zag te veel beren op de weg. Om toegang te krijgen tot een laatste serie documenten had Snowden meer bevoegdheden nodig dan hij in zijn functie bij Dell had.

Snowden nam een nieuwe baan aan bij het particuliere adviesbureau Booz Allen Hamilton, die hem toegang tot een nieuwe schat aan informatie verschafte.

Edward Snowden kon niet gebruikmaken van zijn eigen naam als hij Amerikaanse journalisten wilde benaderen die zich bezighielden met de nationale veiligheid en die tot op dat moment geen flauw vermoeden hadden dat Snowden zelfs maar bestond. Om met hen in contact te komen had hij een schuilnaam nodig. Hij koos de naam Verax, een klassiek Latijns bijvoeglijk naamwoord dat 'de waarheid sprekende' betekent. Frappant is dat verax het tegengestelde is van mendax. Mendax betekent 'bedrieglijk' en dat was het woord dat Julian Assange van WikiLeaks gebruikte toen hij een jonge Australische hacker was. WikiLeaks had kort tevoren de Amerikaanse regering tot razernij gebracht.

'In mijn positie bij Booz Allen Hamilton had ik toegang tot reeksen computers over de hele wereld die door de NSA waren gehackt', vertelde Snowden The Washington Post, waarna hij eraan toevoegde dat dat nu precies de reden was waarom hij die baan had aangenomen.

Maanden later probeerde de NSA er nog steeds achter te komen wat er precies was gebeurd; Snowden heeft niet volledig duidelijk gemaakt hoe hij bij het lekken te werk is gegaan. Maar als systeembeheerder had hij toegang tot het intranetsysteem van de NSA, NSAnet. Dit was opgezet na de terreuraanslagen van 2001 om de communicatie te verbeteren tussen de diverse Amerikaanse inlichtingendiensten.

Inlogcodes

Snowden was een van de ongeveer duizend 'sysadmins' van de NSA, die heel wat delen van het systeem onder ogen krijgen. (Andere gebruikers die toegang hadden tot de geheimste dossiers, hadden geen toegang tot alle dossiers.) Hij kon een document openen zonder een elektronische vingerafdruk achter te laten. Het is ook mogelijk dat hij zijn status als systeembeheerder heeft aangewend om anderen hun inlogcodes te ontfutselen.

Hoewel we niet precies weten hoe hij het materiaal heeft verzameld, heeft het er alle schijn van dat Snowden de documenten van de NSA heeft gedownload op usb-sticks. Usb-sticks zijn voor de meeste personeelsleden verboden. Maar een 'sysadmin' kon zeggen dat hij of zij een besmet gebruikersprofiel wilde repareren en een back-up nodig had.

Waarom sloeg niemand alarm? Zaten ze te slapen bij de NSA? Terwijl Snowden in Hawaï zat, kon hij zich op een afstand van 7.500 kilometer toegang verschaffen tot de servers van de NSA in Fort Meade via wat bekendstaat als een 'thin client'-verbinding. De meerderheid van het personeel was al naar huis toen Snowden, zes tijdzones van hen verwijderd, inlogde. Hij sloeg zijn slag toen de NSA een dutje deed.

Na vier weken in zijn nieuwe functie zegt Snowden tegen zijn bazen bij Booz dat hij zich niet lekker voelt. Hij wil een tijdje vrijaf en vraagt onbetaald verlof aan. Als ze hem vragen wat er aan de hand is, zegt hij dat hij epilepsie heeft. Dat is dezelfde kwaal waaraan Wendy, zijn moeder, lijdt, die gebruikmaakt van een geleidehond.

En dan, op 20 mei, verdwijnt hij.

Raadselachtig

In december 2012 stuurde een lezer van Glenn Greenwald, columnist van The Guardian, hem een e-mail. Dat was niets bijzonders; hij krijgt dagelijks tientallen soortgelijke mails. De afzender maakte zichzelf niet bekend. Hij schreef: 'Ik heb wat materiaal waar je misschien wel belangstelling voor hebt.' 'Hij was heel vaag', herinnert Greenwald zich.

Deze raadselachtige schrijver had een ongewoon verzoek: hij vroeg Greenwald pgp-versleuteling op zijn laptop te installeren. Als dat eenmaal is gebeurd, maakt dat het voor twee gespreksdeelnemers mogelijk online versleuteld te chatten (de initialen staan voor Pretty Good Privacy). De bron legde niet uit waarom deze merkwaardige maatregel noodzakelijk was.

Greenwald maakte geen bezwaar, hij was al langer van plan geweest het programma te installeren dat veel wordt gebruikt door onderzoeksjournalisten, WikiLeaks en anderen die werden verdacht van snuffelen in overheidsgeheimen. Maar er waren twee problemen. 'Ik ben in feite een digibeet', geeft hij toe. Greenwald hield ook nog steeds rekening met de mogelijkheid dat iemand die aandrong op versleuteling wel eens een tikje maf zou kunnen zijn. Hij was bovendien bezig met allemaal dingen die toen veel belangrijker leken.

Vijf maanden later, toen ze elkaar in Hongkong ontmoetten, realiseerde Greenwald zich dat zijn mogelijke bron aan het einde van 2012 niemand anders was geweest dan Edward Snowden. 'Snowden zei tegen me: 'Ik kan niet geloven dat je er niet op inging. Het was zoiets van: hé, mafkees!''

Eind januari 2013 probeerde Snowden iets anders om tot Greenwald door te dringen. Hij stuurde een mailtje naar Laura Poitras. Hij hoopte een anoniem contact te bewerkstelligen met de documentairemaakster, die een vriendin en naaste medewerkster van Greenwald is. Poitras is ook een vooraanstaand tegenstander van de Amerikaanse surveillancestaat, en bovendien een van de prominentere slachtoffers daarvan.

In Berlijn dacht Poitras na over de e-mail die ze van Snowden had ontvangen: 'Ik heb een kaderfunctie binnen een van de inlichtingendiensten. Dit zal geen verspilling van je tijd zijn...' (Snowden was in werkelijkheid een tamelijk ondergeschikte systeemanalist.) Snowden vroeg wat haar codewoord was voor versleutelde communicatie. Ze gaf het hem. Ze deed nog een paar dingen om Snowden, die toen nog steeds een anonieme bron was, ervan te overtuigen dat ze wist hoe ze versleuteld moest communiceren.

'Ik was al snel behoorlijk nieuwsgierig', zei ze. 'Op dat moment dacht ik dat hij óf een bonafide bron was óf dat ik in de val werd gelokt. Er speelden twee tegenstrijdige gedachten door mijn hoofd. Een daarvan was: godallemachtig, mijn gevoel zegt me dat het wel eens waar zou kunnen zijn.'

Poitras schreef: 'Ik weet niet of je meent wat je zegt, of een mafkees bent of me in de val probeert te lokken.'

Snowden antwoordde: 'Ik vraag je niets. Ik vertel je alleen maar dingen.'

De e-mails bleven komen. Eentje per week. Gewoonlijk in het weekend, wanneer Snowden in staat was ertussenuit te knijpen. De toon was ernstig, hoewel er ook wel humoristische momenten waren. Op zeker moment adviseerde Snowden Poitras haar mobiele telefoon in de diepvries te leggen.

Snowden was erop gebrand regelmatig contact te houden, maar had duidelijk moeite een veilige plek te vinden van waar hij kon schrijven. Hij onthulde maar heel weinig over zichzelf.

Cyberaanvallen

Toen kwam Snowden met een mededeling die insloeg als een bom. Hij zei dat hij Presidential Policy Directive 20 te pakken had gekregen, een uiterst geheim stuk van 18 pagina's dat in oktober 2012 was uitgebracht. Daarin stond dat Obama in het geheim zijn hoogste functionarissen van de nationale veiligheid en de inlichtingendiensten had opgedragen een lijst op te stellen van mogelijke overzeese doelen voor Amerikaanse cyberaanvallen. Niet om te verdedigen, maar om aan te vallen. De dienst tapte glasvezelkabels af, hackte telefooncentrales en luisterde op wereldwijde schaal af, zei hij. Hij kon het allemaal bewijzen. 'Ik viel bijna in katzwijm', zegt Poitras.

De bron gedroeg zich heel anders dan verwacht. Poitras had aangenomen dat hij zijn uiterste best zou doen om anoniem te blijven. Per slot van rekening zou hem een vreselijke straf wachten als hij naar voren zou treden. Maar Snowden zei tegen haar: 'Ik wis de metadata niet. Ik hoop dat jullie een schietschijf op mijn rug zullen schilderen en de hele wereld zullen vertellen dat ik dit in mijn eentje heb gedaan.'

Toen er eenmaal een vertrouwensband was geschapen, zei Poitras tegen de bron dat zij hem graag zou interviewen. De gedachte aan een interview was nog niet bij Snowden opgekomen. Maar het was een goed idee: wat hij wilde was de documenten wereldkundig maken.

Aan het eind van de lente van 2013 hing de gedachte aan een beslissende ontmoeting in de lucht. 'Ik heb zes tot acht weken nodig om dit voor te bereiden', schreef Snowden.

Snowden nam opnieuw contact op met Poitras: 'Jullie moeten komen. Ik wil jullie ontmoeten. Maar het is riskant.'

Het was de volgende fase van hun plan. Snowden was bereid vast één specifiek document te lekken. Het bestand zou aantonen dat de NSA onder één hoedje speelt met de enorme internetbedrijven onder een geheim programma dat prism heet. 'Dat zal ze een hartverzakking bezorgen', beweerde Snowden.

Poitras vloog naar New York voor wat, zo veronderstelde ze, een ontmoeting was met een hoge bureaucraat uit de inlichtingenwereld. Ze ging er voetstoots van uit dat dat ergens aan de Amerikaanse oostkust zou plaatsvinden, waarschijnlijk in Baltimore, of in een landhuis in Maryland. Toen stuurde de bron haar een versleuteld document. Het was de prism-PowerPoint. En een tweede document. Dat kwam als een donderslag bij heldere hemel: 'Je bestemming is Hongkong.'

De volgende dag kwam er opnieuw een bericht binnen voor Poitras, waarin de bron voor het eerst zijn naam vermeldde: Edward Snowden. Die naam zei haar niets; Poitras wist dat de NSA er onmiddellijk lucht van zou krijgen als ze zijn naam op Google zou opzoeken. Er zat een bijlage bij met een plattegrond, een serie instructies over hoe hun ontmoeting in zijn werk diende te gaan en een boodschap: 'Dit ben ik. Dit is wat ze over mij zullen zeggen. Dit is de informatie waarover ik beschik.'

Snowden nam ditmaal persoonlijk contact op met Greenwald, via zijn nieuwe versleutelde software. 'Ik heb samengewerkt met een vriendin van jou... We moeten dringend met elkaar praten.'

De klokkenluider had eindelijk iets waar hij al bijna zes maanden naar had gehunkerd, een directe verbinding met de moeilijk te bereiken schrijver. Het was duidelijk dat de bron op de hoogte was van Greenwalds werk. Ze mailden elkaar een paar keer. 'Kun jij naar Hongkong komen?', vroeg Snowden.

Dat vond Greenwald een bizar verzoek dat hem 'in grote verwarring' bracht: wat had iemand die voor een Amerikaanse veiligheidsdienst werkte, te zoeken in een voormalige Britse kroonkolonie die nu deel uitmaakte van communistisch China en op grote afstand van Fort Meade? 'Ik wist niet wat Hongkong ermee te maken had', zegt Greenwald.

Snowden, die alleen in zijn Chinese hotelkamer zat en elk moment verwachtte te worden ontmaskerd, had het bijna niet meer. Zijn plan om te ontsnappen met een voorraad uiterst geheime dossiers van de NSA en de Britse GCHQ was tot dan toe opmerkelijk gladjes verlopen. Dat had het moeilijkste onderdeel moeten zijn. Maar het gemakkelijke deel, het overdragen van het materiaal aan sympathiserende journalisten, bleek heel wat voeten in de aarde te hebben.

Greenwald nam via de versleutelde chat contact op met Snowden. 'Ik wil graag iets meer duidelijkheid over waarom ik daarheen moet en waarom dit voor mij de moeite waard is.'

De daaropvolgende twee uur legde Snowden Greenwald uit hoe hij het programma Tails, een van de veiligste communicatieprogramma's om anonimiteit te verzekeren dat gebruikmaakt van het Tor-netwerk, kon opstarten. Uiteindelijk was dat gereed. Toen schreef Snowden, met wat we alleen maar het nodige pathos kunnen noemen: 'Ik zal je een paar bestanden sturen.'

Snowdens welkomstgeschenk bestond uit een stuk of twintig documenten, de meeste met het stempel 'strikt geheim'. Daarbij zaten ook de prism-bestanden. Er waren documenten bij die de lacunes opvulden omtrent stellar wind, de belangrijkste casestudy over hoe topfunctionarissen hun gerechte straf ontliepen, in Greenwalds recentste boek.

Greenwald: 'Ik vergelijk dingen altijd met het gedrag van honden. Snowden behandelde mij als een hond en hield me een koekje voor. Hij liet me uiterst geheime bestanden van de NSA zien. Er zijn geen lekken binnen de NSA. Het was voldoende voor mij om een aanval van hyperventilatie te krijgen.'

Overspannen

Toen viel bij Greenwald het kwartje. Hij pakte de telefoon en belde Janine Gibson, de Amerikaanse hoofdredacteur van The Guardian in New York. Ze stelde voor dat hij naar New York zou komen.

Stuart Millar, de plaatsvervangend hoofdredacteur van de Amerikaanse website van The Guardian mengde zich in het gesprek. Beide journalisten waren het erover eens dat Snowdens manifest een overspannen indruk wekte. De bron sprak in gewichtig aandoende termen over zijn persoonlijke filosofie, en de cataclysmische wijze waarop hij alle schepen achter zich had verbrand. Achteraf gezien was Snowdens toon begrijpelijk: per slot van rekening stond hij op het punt 's werelds meest gezochte man te worden.

Greenwald zou de volgende dag aan de zestien uur durende vlucht naar Hongkong beginnen. Poitras zou daar ook naartoe komen. Gibson wilde er nog iemand bij hebben: Ewen MacAskill, de gepokte en gemazelde correspondent van The Guardian in Washington. MacAskill, een 61-jarige Schot en politiek verslaggever, was ervaren en vakbekwaam. Hij was koelbloedig. Hij was onverbeterlijk bescheiden.

Luchtruim

Terwijl vlucht CX831 snelheid maakte op de startbaan en het luchtruim koos, haalden ze opgelucht adem. Boven in de lucht was geen internet, althans niet in juni 2013. Het was een gebied waar zelfs de almachtige NSA toen nog niet in kon doordringen. Zodra de lichtjes van de veiligheidsgordels uit waren, ging Poitras naar Greenwald in Premium Economy: op de rij voor hem was nog een plaats vrij.

Ze had een cadeautje bij zich dat ze allebei graag wilden uitpakken: een usb-stick. Snowden had haar met goed gevolg een tweede serie geheime documenten bezorgd. Deze laatste zending was veel groter dan het oorspronkelijke 'welkomstgeschenk'. Er stonden tussen de drie- en vierduizend bestanden op.

Gedurende de rest van de reis las Greenwald wat er in het pakket zat. Slapen was uitgesloten. Het duizelde hem: 'Ik kon mijn ogen geen seconde van het scherm afhouden. De adrenaline spoot door mijn aderen.'

Toen het vliegtuig landde, met de opeenhoping van lichtjes van Hongkong onder hen, voelden ze zich voor het eerst zeker van hun zaak. Greenwald twijfelde niet langer.

Snowden was echt. Zijn informatie was echt. Alles was echt.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden