Teruglezen - Trump en Sanders winnen New Hampshire, Kasich op tweede plaats

Na Iowa waren dinsdag alle ogen gericht op de tweede voorverkiezing voor het Amerikaanse presidentschap: in New Hampshire. Twee outsiders, de Republikein Donald Trump en de Democraat Bernie Sanders, wonnen met overmacht. Gouverneur John Kasich werd verrassend tweede in de Republikeinse race. Lees hieronder het liveblog terug dat we de hele nacht over de voorverkiezingen in New Hampshire bijhielden.

Donald Trump heeft met zijn mega-overwinning in New Hampshire eindelijk laten zien dat hij kan winnen. Beeld AP

Een korte samenvatting van de voorverkiezing in New Hampshire:

- De Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump boekt volgens de voorlopige uitslagen met 35,1 procent een mega-overwinning. Dit is meer dan de opiniepeilingen hadden voorspeld. Een verre tweede is verrassend de gouverneur van Ohio, John Kasich, met 15,9 procent. Op de derde plaats volgt senator Ted Cruz met 11,6 procent. Oud-gouverneur Jeb Bush brak niet door en scoorde 11,1 procent. Opmerkelijk was de teleurstellende vijfde plaats voor senator Marco Rubio, met 10,6 procent.

- Bij de Democraten won Bernie Sanders, zoals verwacht, ook met een enorme overmacht. Hij komt op 60 procent tegen 38,4 procent voor Hillary Clinton. Zij slaagde in 2008 er wel in om de staat te winnen. De enorme zege van Sanders betekent dat Clinton voorlopig niet van hem af is. Clinton hoopt in maart, wanneer veel zuidelijke staten stemmen, haar slag te slaan. Sanders scoort nu niet goed in deze staten met veel zwarte kiezers.

- Door de uitslag bij de Republikeinen ontstaat een verwarrende situatie. Wie is nu de ideale establishment-kandidaat die de outsiders Trump en Cruz van de nominatie moet afhouden? Is dat Kasich, Rubio of zelfs Bush?

Beeld de Volkskrant

Nu Donald Trump met zijn megazege de status van ‘front runner’ heeft verworven, is het de vraag hoeveel concurrenten er aan het einde van de week nog over zijn. De druk wordt groot op met name oud-zakenvrouw Carly Fiorina, voormalig chirurg Ben Carson en gouverneur Chris Christie om snel op te geven. Christie keert woensdag terug naar zijn thuisstaat New Jersey, een aanwijzing dat hij op het punt staat om zijn kandidatuur te beëindigen.

Christie blijft nu in New Hampshire steken op 7,5 procent, Fiorina haalt 4,2 procent en Carson 2,3 procent. Een andere belangrijke vraag is wat Jeb Bush doet. Hij hoopte tweede te worden om zo zijn kandidatuur in leven te houden. Maar Bush, die begon met meer dan honderd miljoen in kas, dreigt nu met 11,1 procent als vierde te eindigen.

De druk van de partijtop op Bush om te stoppen zal nu toenemen. De partijelite hoopt dat een andere establishment-kandidaat, John Kasich of Marco Rubio, dan aan kracht wint om Trump of senator Ted Cruz van de nominatie af te houden. Bush gaat echter gewoon door. ‘Deze campagne is niet dood’, aldus Bush. Hij vertrekt nu naar South-Carolina waar op 20 februari de derde voorverkiezing is. Geld heeft hij genoeg om het lang vol te houden.

Maar in deze zuidelijke staat is Trump, met 36 procent in de peilingen, ook oppermachtig. Bush staat hier met tien procent op de vierde plaats. Een vertrek van de oud-gouverneur lost het probleem van het Republikeinse establishment echter niet op. De partijtop heeft er zelfs twee nieuw problemen bij. Want is Rubio, die blunderde in het Republikeinse debat van zaterdag, nog wel de gedroomde establishment-kandidaat?

Rubio staat nu in New Hampshire teleurstellend op de vijfde plaats. En de gematigde Kasich mag woensdag dan wel tweede zijn geworden, maar heeft hij wel een kans in de conservatieve zuidelijke staten die op 1 maart aan de beurt zijn? Het ondenkbare scenario komt nu steeds meer in beeld: dat de partijtop Trump omarmt om de in Washington impopulaire Cruz te stoppen.

Het campagneteam van Bernie Sanders was er woensdag als de kippen bij om de ruime overwinning op Hillary Clinton 'historisch' te noemen. ‘Een van de grootste ooit in de geschiedenis van Democratische primary’s’, aldus de belangrijkste strateeg van Sanders, Tad Devine. Met bijna 90 procent van de stemmen geteld, was het verschil tussen beide Democraten 21 procent. Sanders stond op 60 procent en Clinton op 38,4 procent.

In zijn overwinningstoespraak in Concord, maakte Sanders onder andere indruk met een herinnering aan zijn sobere jeugd. Hij vertelde hoe hij als kind opgroeide in een klein huurflatje, samen met zijn ouders die het niet breed hadden. ‘Bernie, Bernie, Bernie’, riepen zijn aanhangers, duidelijk onder de indruk van zijn woorden.

Onhaalbaar
Sanders: 'Dit is een politieke revolutie. Dit zal echoën van Wall Street tot Washington. Het is nu tijd voor Wall Street om de middenklasse te helpen.’ Sanders haalde even uit, zonder overigens diens naam te noemen, naar oud-president Bill Clinton. De oud-president werd in de dagen voor de primary ingezet door de Clinton-campagne om Sanders op fel aan te vallen.

‘Ik hoop dat we nu in de komende maanden een campagne kunnen voeren gebaseerd op de onderwerpen die spelen’, zei Sanders op milde toon. De senator, die zich trots een socialist noemt, ging ook in op de kritiek van de Clintons dat zijn vele plannen financieel onhaalbaar zijn. Van gezondheidszorg voor alle Amerikanen tot betaalbaar onderwijs.

‘We gaan een belasting heffen op Wall Street-speculatie’, riep Sanders. ‘We zullen geen belastingverlagingen voor de rijken meer accepteren.’ Hij wreef Clinton opnieuw in dat zijn campagne wordt betaald met kleine bijdragen van zijn aanhangers, vooral jongeren. ‘Het gemiddelde bedrag is 27 dollar. Ik ga morgen naar New York. Maar niet om geld op te halen in Wall Street’, zei hij, doelend op de miljoenen die banken hebben gedoneerd aan Clinton.

Donald Trump heeft met zijn 34,5 procent de grootste overwinning in een Republikeinse primary geboekt in 16 jaar. Trump zei in zijn overwinningstoespraak dat alle beloften die hij de afgelopen maanden heeft gedaan op zijn talloze bijeenkomsten, nu binnen handbereik liggen.

‘We gaan voor veilige grenzen zorgen’, beloofde de miljardair zijn joelende aanhangers in Manchester. ‘We gaan de muur aan de grens bouwen. Landen kunnen niet meer met ons sollen.’ Trump beloofde ook snel een einde te maken aan Obamacare, het gezondheidszorg van president Obama.

Opmerkelijk was dat hij niet venijnig was naar zijn tegenstanders. Op dinsdag had hij nog een scheldwoord gebruikt (‘pussy’) tegen senator Ted Cruz, zijn grote tegenstander nu in de volgende voorverkiezing: South-Carolina op 20 februari. Ook over de goede score van gouverneur John Kasich, die Trump in de Republikeinse debatten vaak aanviel, liet hij zich niet negatief uit.

De miljardair, die zich naar verluidt weinig aantrekt van adviezen van zijn adviseurs, concentreerde zich vooral op hoe hij als president Amerika wil veranderen. Hij gaf niet aan, weinig verrassend, hoe hij al zijn ambitieuze plannen denkt te verwezenlijken.

Trump: ‘Ik wordt de grootste banenmotor die God ooit heeft geschapen. We gaan alles aanpakken, het wordt zó prachtig. Jullie zullen gelukkig worden. We gaan weer winnen. We winnen niet meer. We kunnen niet eens winnen van Islamitische Staat. We gaan nu naar South-Carolina en we gaan winnen in South-Carolina.'

Beeld VK-graphics
Donald Trump viert zijn overwinning in Manchester, New Hampshire. Beeld Reuters

Gouverneur John Kasich van Ohio heeft de tweede plaats in de Republikeinse race in New Hampshire veiliggesteld. Nadat 66 procent van de stemmen was geteld, stond Kasich op 16,7 procent. Hij is niet meer in te halen door zijn grote concurrenten. 'Vandaag is iets groots gebeurd', zei de gematigde gouverneur van Ohio in zijn toespraak. 'Tientallen miljoenen zijn gebruikt aan negatieve aanvalsvideo's om ons aan te pakken. Wij hebben dat niet gedaan.'

Senator Ted Cruz en oud-gouverneur Jeb Bush vochten om de derde plek. Ze stonden allebei op 11,6 procent. Senator Marco Rubio stond op de vijfde plaats met 10,5 procent. Rubio erkende in een toespraak dat zijn slechte prestatie zaterdag in het Republikeinse debat hem de das heeft omgedaan. Hij wist toen niet te reageren op felle aanvallen van zijn tegenstanders.

‘Ik ben ook teleurgesteld’, zei de senator tegen zijn aanhangers over zijn opmerkelijke nederlaag in New Hampshire. ‘Ik was hieraan schuldig. Ik was niet goed zaterdag. Het zal niet meer gebeuren.’

Over de afgang van Rubio zal de komende weken nog uitvoerig worden gesproken. De grote vraag is of hij nog in staat is om terug te komen in de race. Zijn tegenstanders zullen de vernietigende beelden van zijn robotachtige optreden in het debat zeker gaan gebruiken.

De man die dit allemaal veroorzaakte, gouverneur Chris Christie, keert woensdag terug naar New Jersey. Hij heeft zijn bijeenkomsten in South-Carolina, de derde voorverkiezing, geschrapt. Dit duidt erop dat hij uit de race zal stappen. Christie stond woensdagochtend op de zesde plaats.

Een verslagen Hillary Clinton heeft in haar toespraak na haar forse nederlaag erkend dat ze deels heeft verloren omdat jongeren haar niet steunen. ‘Ik weet dat ik werk heb te doen’, zei Clinton tot haar aanhangers in New Hampshire. ‘Vooral bij jongeren. Ze mogen mij niet steunen, maar ik steun ze wel.’

Slechts 9 procent van de jonge vrouwelijke kiezers, zo blijkt uit peilingen, steunt haar campagne. Clinton omarmde, net als ze deed na haar kleine overwinning in Iowa, in grote lijnen het gedachtengoed van opponent Bernie Sanders. Ze sprak over de noodzaak van een hoger minimumloon, betaalbare gezondheidszorg en de aanpak van de macht van miljardairs en Wall Street.

‘Wall Street zal Main Street niet overnemen’, zei ze tegen haar aanhangers. ‘Ik zal ervoor vechten om de macht van Wall Street te beteugelen. De mensen hebben het recht om boos te zijn.’ Ze benadrukte opnieuw dat ze de enige kandidaat is om dit te bewerkstelligen. ‘De mensen willen ook oplossingen. Wie is de beste om verandering teweeg te brengen?’

Clinton benadrukte dat de strijd nu verder gaat, wijzend op de komende voorverkiezingen in het westelijke Nevada en het zuidelijke South-Carolina. In deze twee staten, met veel latino- en zwarte kiezers, staat ze veel sterker dan Sanders. De senator uit Vermont heeft nauwelijks aanhang onder zwarte kiezers die een fors deel uitmaken van het electoraat in de zuidelijke staten. Deze staten gaan op 1 maart stemmen.

Clinton wees op de vele problemen, zoals de ongelijke behandeling van zwarte Amerikanen, die snel aangepakt moeten worden. 'We gaan vechten voor elke stem. We gaan deze campagne naar de rest van het land brengen', aldus Clinton.

Clinton spreekt haar aanhangers toe in Hooksett na haar nederlaag in New Hamp Beeld AP

In de Republikeinse race in New Hampshire wordt fel gevochten om de tweede plaats. Nadat 22 procent van de stemmen was geteld, stond de gematigde gouverneur van Ohio John Kasich op 15,9 procent. Hoewel Kasich de laatste dagen steeg in de peilingen, is zijn goede score toch een grote verrassing. Kasich wordt op de voet gevolgd door de conservatieve senator Ted Cruz en oud-gouverneur Jeb Bush met 11,6 procent.

Als Bush hieraan weet vast te houden, is hij nog niet afgeschreven. Kasich en Bush hopen zich in de komende voorverkiezingen op te werpen als de establishmentkandidaten die het kunnen opnemen tegen de outsiders Trump en Cruz. Zowel Kasich als Bush hebben Trump in de afgelopen maanden fel aangevallen, met name in de Republikeinse debatten.

Opvallend is dat senator Marco Rubio blijft steken op 9,9 procent. Naar het nu naar uitziet, heeft zijn slechte prestatie in het Republikeinse debat zaterdag hem geen goed gedaan. Hij werd toen fel aangevallen door gouverneur Chris Christie omdat hij niet ervaren genoeg was. Rubio werd toen flink van zijn stuk gebracht. Tot vier keer toe antwoordde hij op de aanvallen van Christie met een ingestudeerd toespraakje. Ook werd hij een robot genoemd.

De gouverneur van New Jersey profiteert echter niet van de pijnlijke val van Rubio. Hij staat op 7 procent. Voor het debat werd Rubio, vanwege zijn derde plaats in Iowa, door velen nog gezien als dé establishmentkandidaat die Trump mogelijk kan stoppen.

Beeld VK-graphics

Donald Trump en Bernie Sanders hebben de primary in New Hampshire gewonnen. CNN en de andere Amerikaanse omroepen riepen beide kandidaten tot winnaar uit van respectievelijk de Republikeinse en Democratische race op basis van de eerste exitpolls en de eerste stemmen die geteld zijn. Het tweetal werd tot winnaar uitgeroepen in de staat kort nadat alle stembureaus waren gesloten.

In het campagnehoofdkwartier van Trump in Manchester in New Hampshire klonk een oorverdovend gejoel toen de miljardair tot winnaar werd uitgeroepen. Ook in het hoofdkwartier van Sanders in Concord was de vreugde groot. Voor beide kandidaten is het hun eerste overwinning. Trump had de overwinning nodig, nadat hij Iowa had verloren. In de meeste andere staten die nu volgen, gaat de miljardair ook ruim aan kop in de peilingen.

De overwinningen laten zien dat de peilingen er niet naast zaten. Trump en Sanders waren al maanden koploper in de opiniepeilingen in New Hampshire. Nadat 13 procent van de stemmen was geteld, stond Trump op 34 procent. De eerstvolgende Republikein was gouverneur John Kasich met 16 procent. Sanders had 56,6 procent tegen 41,4 procent voor Hillary Clinton.

De eerste exitpolls onder Democratische kiezers bevestigen nog eens waarom het Democratische electoraat in New Hamsphire, maar ook in de rest van het land, niet warm loopt voor Hillary Clinton. Voor slechts 13 procent is ‘verkiesbaarheid’ van een kandidaat, iets waarop Clinton steeds hamert in het gevecht met Bernie Sanders, van belang.

De Democratische kiezers zijn meer geïnteresseerd in eerlijkheid en betrouwbaarheid, punten waarop Clinton juist slecht scoort. Zo'n 38 procent wil een 'eerlijke' presidentskandidaat. Opvallend is verder dat een fors deel van het Democratische electoraat, 40 procent, een progressiever beleid wil dan de afgelopen jaren het geval was onder president Obama. Sanders hamert hier al maanden op. Een bijna net zo groot deel, 41 procent, wil hetzelfde beleid.

De kans is zeer groot dat Sanders, tot vorig jaar nog een onafhankelijke senator in de Senaat, zijn verwachte overwinning in New Hampshire te danken zal hebben aan de grote groep niet-gebonden kiezers. Zij mogen in deze staat stemmen in de Republikeinse of de Democratische race. Uit een exitpoll blijkt dat 41 procent van de kiezers in de Democratische race bestaat uit niet-gebonden kiezers. Bij de Republikeinen is dit iets minder: 35 procent.

Uit de eerste exitpolls in New Hampshire blijkt dat de Republikeinen diep verdeeld zijn over wat voor type presidentskandidaat ze willen. Maar liefst 48 procent wil een kandidaat die een ‘outsider’ is’, zo blijkt uit een exitpoll. Een bijna even groot deel van de kiezers, 47 procent, vindt daarentegen dat de presidentskandidaat die de nominatie wint, ervaring moet hebben.

Iemand dus als de (ex)-gouverneurs in de race die bestuurservaring hebben: Jeb Bush, John Kasich en Chris Christie. Opmerkelijk is ook dat 50 procent van de Republikeinse kiezers zegt dat ze zich ‘verraden’ voelen door de partijtop. Zij vinden dat er de afgelopen jaren te weinig is veranderd in Washington, ondanks de Republikeinse meerderheid in het Congres.

Deze cijfers verklaren waarom Donald Trump al maanden met grote overmacht leidt in de opiniepeilingen in New Hampshire. Verder blijkt dat bijna de helft van de Republikeinse kiezers, 46 procent, pas in de laatste dagen een keuze heeft gemaakt op wie te gaan stemmen. De kiezers in New Hampshire staan hier bekend om.

Een meerderheid, 55 procent, zegt tenslotte dat het Republikeinse debat van zaterdag geen invloed had op hun keuze. Dit kan gunstig zijn voor senator Marco Rubio, die niet zo goed uit het debat kwam.

Beeld VK-graphics

Terwijl de kiezers in New Hampshire vanochtend gingen stemmen, ging het in de Amerikaanse nieuwsprogramma’s over twee dingen: de jacht op Marco Rubio door zijn Republikeinse concurrenten en Trump die een scheldwoord gebruikte om grote concurrent Ted Cruz nog even aan te vallen: ‘Pussy’.

Trump is de enige presidentskandidaat die het woord ooit gebruikte in het openbaar. De miljardair nam het maandag in de mond bij de afsluiting van zijn campagne in Manchester. Terwijl hij zich op de borst klopte over het feit dat hij als president ‘waterboarding’ zou gebruiken tegen terroristen, onderbrak een vrouw in het publiek hem.

Zij noemde Cruz een ‘pussy’ omdat de senator zaterdag in het laatste Republikeinse debat voorzichtiger reageerde op dezelfde vraag over het gebruik van de omstreden martelmethode.

Trump wees vervolgens naar de vrouw. ‘Ze zei zonet iets vreselijks’, hield de miljardair het publiek voor. ‘Weet u wat ze zei? Schreeuwt u het nog een keer want ik wil het niet doen.’ Trump gaf de vrouw vervolgens, niet al te serieus, een reprimande. ‘Ik wil dat niet meer van u horen. Ze zei dat hij een pussy is. Dat is vreselijk. Vreselijk.’

Trump verdedigde zich later in interviews. ‘Ik heb het niet geroepen, dat was die mevrouw.’ Cruz gebruikte het incident om Trump opnieuw aan te vallen. ‘Niets wat Donald zegt, verrast mij nog’, aldus de senator. ‘Donald kan niet goed tegen zijn verlies. Hij reageert met beledigingen.’

Jeb Bush, die het van alle kandidaten het meeste aan de stok had met Trump, zei dat ‘niets serieus is aan zijn boodschap’.

Donald Trump deelt een handtekening uit tijdens een bezoek aan een stemlokaal. Beeld Getty

Hoewel de primary in New Hampshire presidentskandidaten kan maken of breken, staat vandaag slechts een handjevol gedelegeerden op het spel voor de Republikeinse en Democratische conventie in de zomer. Bij de Republikeinen worden 23 gedelegeerden van de ruim 2.300 verdeeld, bij de Democraten 32 van de meer dan 4.000.

Aardig om te weten is dat New Hampshire, vergeleken met Iowa, 'gelukkiger' is in het kiezen van kandidaten die later weten door te stoten naar het presidentschap. Sinds 1988 is het maar één Republikeinse winnaar van Iowa gelukt om president te worden. Dit was George W. Bush in 2000.

Maar de kiezers van New Hampshire hadden het sinds 1988, met hun keuze voor vader én zoon Bush, twee keer bij het goede einde. Bij de Democraten slaagde een New Hampshire-winnaar één keer sinds 1988 erin president te worden: Barack Obama in 2008. Bill Clinton won in 1996 de primary ook. Maar omdat hij voor zijn herverkiezing ging, was hij al verzekerd van de overwinning. Hetzelfde geldt voor Obama in 2012.

Hillary Clinton komt vandaag bij een stemlokaal in Derry Frank Fiorina tegen, de man van de Republikeinse kandidaat Carly Fiorina. Beeld AFP

Over een paar uur sluiten de stembussen in New Hampshire. Wat u moet weten over de eerste primary in de Amerikaanse voorverkiezingen:

Het stemmen: de meeste stemlokalen sluiten om 01.00 Nederlandse tijd de deuren, in andere kan nog tot 02.00 worden gestemd.

Uitslag: de grote Amerikaanse omroepen zullen na het sluiten van de stembussen met de eerste exit-polls komen. Als de peilingen kloppen, zal snel duidelijk zijn dat de favorieten Donald Trump (Republikeinen) en Bernie Sanders (Democraten) afstevenen op een overwinning.

Onzekere factor: de niet-gebonden kiezers. Deze groep is groot in New Hampshire, zo'n 44 procent van het electoraat. Zij mogen gewoon meedoen aan de stemming bij de Republikenen of de Democraten. Wat gaan zij doen? Gaan ze voor de outsiders Trump en Sanders?

Opkomst: de topfunctionaris van New Hampshire die gaat over de verkiezingen, verwacht een recordopkomst. Hij verwacht dat meer dan 550 duizend kiezers hun stem zullen uitbrengen. Dit is goed nieuws voor de anti-establishmentkandidaten Trump en Sanders, die afhankelijk zijn van nieuwe kiezers.

Laatste peilingen: in de laatste CNN-peiling stond Trump op 31 procent en Marco Rubio was met 17 procent op de tweede plaats. Maar deze peiling werd grotendeels gehouden voor het Republikeinse debat van zaterdag, waarin Rubio slecht presteerde. Bij de Democraten stond Sanders in de CNN-peiling op 61 procent en Hillary Clinton op 35 procent.

Beeld VK-graphics

Op beoogd winnaar Donald Trump na, waren de Republikeinse kandidaten in New Hampshire tot vanochtend verwikkeld in een hard gevecht om de tweede plaats. Oud-gouverneur Jeb Bush en gouverneur Chris Christie hamerden erop dat senator Marco Rubio met zijn pijnlijke optreden zaterdag in het Republikeinse debat definitief door de mand is gevallen.

De grote vraag de komende uren in New Hampshire, waar de stembussen om 02.00 Nederlandse tijd sluiten, is niet of miljardair en koploper Trump gaat winnen.

De peilingen moeten er flink naast zitten als Trump, die op 31 procent staat, tóch verliest. De vraag is eerder of Rubio, die verrassend goed scoorde in Iowa, wordt ingehaald als gevolg van zijn slechte optreden zaterdag. Lees in dit artikel over het Republikeinse gevecht om de tweede plaats.

Sanders en wapens

Waarom staat Sanders voor op Clinton in New Hampshire, waar vandaag wordt gestemd? Omdat hij niet zo fel tegen wapens is? Een stadje als Newport leeft van de vuurwapenindustrie. Lees in deze reportage van Amerika-correspondent Michael Persson waarom New Hampshire voor Sanders een schot in de roos is.

Senator Marco Rubio moet afwachten of zijn debatoptreden zaterdag fataal was. Beeld AP

De primary vandaag in New Hampshire, de eerste in de VS, is een betere graadmeter voor de kansen van de Republikeinse kandidaten dan Iowa. Ze hakten de afgelopen dagen in de New England-staat volop op elkaar in. Ted Cruz genoot nog volop van zijn zege in Iowa. Maar in de afgelopen 28 jaar is het maar één Republikeinse Iowa-winnaar gelukt om president te worden: George W. Bush in 2000.

Hoe staan Cruz, Trump en hun zes collega's er voor? Lees in dit artikel waarom New Hampshire het moment van de waarheid is voor miljardair Donald Trump en zijn concurrenten.

Jeb Bush hoopt

Als Jeb Bush het vandaag in New Hampshire weer zo slecht doet als in Iowa, is het einde van zijn campagne nabij. Van heinde en verre komen zijn campagnevoerders. Lees in deze reportage van Amerika-correspondent Michael Persson hoe de Bush-fans alles op alles zetten. Nu het nog kan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden