Live

Teruglezen: 'Nee-kamp wint, verdrag kan niet geratificeerd'

Het referendum over het EU-Oekraïne-verdrag bracht vandaag 32 procent van de kiezers op de been. Het nee-kamp boekte een ruime zege met meer dan 60 procent van de stemmen. Nederland kan het verdrag daarom niet ratificeren, vindt de Tweede Kamer. De Volkskrant deed de hele dag live verslag. Lees het hieronder terug.

Stemmen tellen.Beeld anp

De meest gehoorde reactie van politieke leiders: het kabinet moet luisteren naar deze overtuigende overwinning van het nee-kamp. Het associatieverdrag met Oekraïne kan niet 'zonder meer' worden geratificeerd, zei premier Rutte. Dat vindt ook regeringspartner Diederik Samsom van de PvdA. En zo staat ook GroenLinks-leider Jesse Klaver erin.

Bij een nee kan het verdrag niet doorgaan, stelt CDA-leider Sybrand Buma. SGP-leider Kees van der Staaij vindt dat 'recht moet worden gedaan' aan de uitslag. 'Luister naar de onvrede over de koers van de EU en de bezwaren tegen dit verdrag', twittert hij.

Tegenstanders van het verdrag vierden de overwinning. 'Dit kunnen ze echt niet meer naast zich neerleggen', verklaarde Emile Roemer van de SP. Dit betekent het begin van het einde van de EU, twitterde Geert Wilders van de PVV.

Het kabinet gaat 'dagen, zo niet weken' de tijd nemen om de implicaties van de nee-stem te bestuderen, zei premier Rutte. De uitslag zal in het kabinet en in de Tweede Kamer worden besproken. Ook gaat het kabinet overleggen met de Europese Commissie in Brussel en andere EU-lidstaten, zei Rutte. 'We gaan stap voor stap verder.'

Bij een opkomst van 26,8 procent stemde 52,5 procent van de Amsterdamse kiezers voor het associatieverdrag met Oekraïne. 46,3 procent stemde tegen. Bekijk de uitslagen per gemeente in de kaart hieronder.

De tussenstand na het tellen van 300 van de 390 gemeenten:
Voor: 38,2 procent
Tegen: 61 procent
Opkomst: 32,2 procent

'Felicitaties voor het nee-kamp. Ze hebben goed campagne gevoerd en gewonnen', zegt GroenLinks-leider Jesse Klaver. Als de opkomstdrempel wordt gehaald, dan kan het verdrag niet zo geratificeerd worden, zegt hij.

Nog geen kwart van de kiesgerechtigden in Rotterdam is woensdag gaan stemmen. De opkomst was 24,4 procent. Van hen stemden 64 procent tegen het associatieverdag met Oekraïne, 34,9 procent stemde voor.
Rotterdam is woensdagavond de eerste grote stad die met de uitslag komt bij de Verkiezingsdienst van het ANP.

Rond 22.30 uur waren 38,9 procent van alle stemmen in Nederland geteld. De opkomst ligt tot nu toe op 32,1 procent op basis van 191 van de 390 uitslagen. 61,4 procent heeft tegen gestemd, 37,8 voor.

Ook PvdA-leider Diederik Samsom vindt dat deze uitslag serieuze implicaties heeft voor de besluitvorming van het kabinet.

Een tussenstand na 34,9 procent van de stemmen geteld:
Opkomst 31,9 procent
Tegen: 61,9 procent
Voor: 37,4 procent

Een eerste reactie van premier Rutte: 'Het is duidelijk dat het nee-kamp in overgrote mate heeft gewonnen. De vraag is nog of de opkomst genoeg is. Als die opkomst boven de 30 procent is, met zo'n grote overwinning voor het nee-kamp, dan betekent dat dat de ratificatie niet zomaar kan doorgaan. We gaan nu alles stap voor stap bekijken. We gaan hier dagen, zo niet weken, voor nemen.'

'Het is wat vroeg om gedetailleerde analyses te geven. Maar laten we volstrekt duidelijk zijn: het nee-kamp heeft gewonnen. Maar het is nog afwachten of de drempel is gehaald. Als dat zo is, en met zo'n grote overwinning van het nee-kamp, dan kan dit verdrag niet zonder meer geratificeerd worden.'

'Complimenten aan het nee-kamp, zij zijn erin geslaagd om een groot deel van de kiezers achter een nee te krijgen.

'Nu gaan we een proces in dat zeker dagen gaat duren: praten in het kabinet, praten in Europa, praten in de Kamer, daar gaan we echt de tijd voor nemen. Dat vind ik ook van respect tonen naar de kiezers om hier heel zorgvuldig naar te kijken.'

Premier RutteBeeld anp

De race is nog niet gelopen, twittert minister Plasterk. De stembureaus op de Caribische eilanden zijn namelijk nog tot 3.00 uur vannacht geopend.

UKIP-voorman Nigel Farage, gezicht van het Britse Brexit-kamp, is blij met de voorlopige uitslag van het Nederlandse referendum. 'Hooray', twittert hij.

D66-Kamerlid Kees Verhoeven, leider van de voor-campagne van zijn partij, feliciteert het nee-kamp.

Peilingbureau Ipsos peilde een opkomst van 32 procent met een foutmarge van 3 procentpunt (tussen 29 en 35 procent dus). Een overgrote meerderheid van de mensen die zijn gaan stemmen is tegen het Oekraïneverdrag: 64 procent.

Bij een opkomst van meer dan 30 procent is het referendum geldig en moet het kabinet zich buigen over dit advies van de burger. Dit is een raadgevend referendum, het kabinet hoeft het advies niet te volgen. Maar veel partijen in de Kamer, waaronder regeringspartij PvdA, hebben al gezegd de uitslag te zullen accepteren.

De vraag is wat het Nederlandse nee betekent voor het EU-associatieverdrag met Oekraïne. De 27 andere EU-landen hebben er al mee ingestemd. Mogelijk zal Nederland pleiten voor een extra passage in het verdrag waarin de Nederlandse bezwaren worden opgenomen. Een andere optie is dat Nederland als enige land het verdrag niet ratificeert. Dit is echter onbekend terrein.

De eerste reactie van het kabinet zal waarschijnlijk zijn dat de regering zich eerst zal beraden op de uitslag en de implicaties daarvan. Een inhoudelijke reactie zal nog even op zich kunnen laten wachten.

Premier Rutte brengt zijn stem uit.Beeld anp
GeenPeil-voorman Jan Roos wacht de uitslag af.Beeld anp

Twitteraars verbazen zich erover dat de NOS geen programma uitzendt over de uitslagen. Tussen 20.30 en circa 21.30 uur was op NPO1 een extra uitzending met de eerste prognoses te zien, maar sindsdien is op de drie publieke kanalen niks te vinden over het referendum. Pas om 22.00 uur begint Nieuwsuur op NPO2.

PVV-leider Wilders is 'geweldig trots' op alle tegenstemmers. Hij twittert in feestelijk lettertype het woord 'bedankt'.

'Nederland is overweldigend tegen', zegt Joram van Klaveren van VNL tegen De Telegraaf.

Peilingbureau Ipsos legt uit: 'Op 6 april 2016 voert Ipsos in opdracht van de NOS een exit poll uit. Medewerkers van Ipsos staan op 41 stembureaus verspreid door heel Nederland. In totaal worden voor deze stembureaus 69.359 kiesgerechtigden opgeroepen. De medewerkers van Ipsos vragen aan alle kiezers van deze 41 stembureaus om nogmaals hun stem uit te brengen.'

Volg de uitslagen terwijl ze binnenkomen in onderstaand kaartje.

Volgens een peiling van Ipsos is de opkomst 32 procent, twittert NOS-verslaggever Ron Fresen. Hierbij geldt nog steeds de foutmarge van 3 procentpunt (opkomst ligt dus tussen 29 en 35 procent, volgens deze prognose).

Bij het kleinste stembureau van Nederland is, in tegenstelling tot in de rest van het land, massaal voor het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne gestemd. meldt persbureau ANP. In de huiskamer van Wim en Elly Westhoff kwamen 29 mensen stemmen: 24 waren voor, vijf tegen.

Ook het opkomstpercentage in Marle wijkt af van de trend in de rest van het land: ruim 57 procent van de kiesgerechtigden kwam naar het stembureau. 'Het is hier heel anders dan in de peilingen', zei Wim Westhoff.

De reactie van SGP-leider Kees van der Staaij: 'Ik zie bevestigd in deze uitslag dat tweederde van de kiezers niet is komen stemmen. Maar we moeten de raad van de kiezer die wel is gekomen wel serieus nemen.'

'Je moet ook luisteren naar zeer veel mensen die zeer gemotiveerd juist níet zijn gaan stemmen', zegt ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. 'Net zo goed als je moet luisteren naar heel veel mensen die nu nee hebben gestemd.'

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers (midden) in de Tweede Kamer.Beeld anp

'Ik had gehoopt dat ja en nee dichter bij elkaar zouden liggen', reageert D66-leider Alexander Pechtold. 'Maar je weet niet waarom mensen wel of niet zijn gaan stemmen.'

'Een geweldig resultaat', zegt Thierry Baudet. Hij is blij met het grote aantal nee-stemmers. Jan Roos van GeenPeil verwacht 'een spannende avond'. 'Ik had liever een fles champagne opengetrokken met een opkomst van 50 procent, maar het wordt spannend en dat maakt het ook wel weer leuk. We moeten gewoon afwachten.'

De exitpoll van de NOS:

Opkomst: 29 procent (foutmarge: 3 procentpunt)
Tegen: 64 procent
Voor: 36 procent

Het is duidelijk dat de nee-stemmers in de meerderheid zijn. Maar het zal erom hangen of de opkomstdrempel van 30 procent wordt gehaald. De exitpoll voorspelt vooralsnog dat dat net niet is gelukt.

Het referendum over het EU-Oekraïne-associatieverdrag zit erop. De stemlokalen zijn per 21.00 uur gesloten. Nu is het wachten op de resultaten en de opkomstcijfers.

Beeld ANP

Over tien minuten sluiten de stemlokalen. Uit tussentijdse opkomstcijfers blijkt dat het spannend wordt of de opkomstdrempel van 30 procent wordt gehaald. Om 21.00 uur presenteert de NOS een eerste prognose op basis van een exitpoll (een kiezersonderzoek bij de stemlokalen).

GeenPeil-voorman Jan Roos in het stemlokaal.Beeld anp
Beeld ANP

In grote gemeenten is de opkomst laag, maar een hogere opkomst in kleine gemeenten zou alsnog voor een opkomst boven de 30 procent zorgen.

Het meest recente lijstje met gemeenten die de 30 procent qua opkomst zijn gepasseerd:

Vlaardingen 30,84% (20.00 uur)
Brielle 36,90% (20.00 uur)
Katwijk 33,33% (20.00 uur)
Noord-Beveland 30,8% (19.00 uur)
Eemnes 37,71% (19.45 uur)
Waddinxveen 31,37% (20.00 uur)
Dordrecht 30,27% (20.00 uur)
Midden Delfland 32,1% (19.30 uur)
Zeewolde 30,09% (19.00 uur)
Amersfoort 36,1% (19.00 uur)
Castricum 30,17% (18.00 uur)
Blaricum 32,37% (19.00 uur)
Westvoorne 33,50% (19.00 uur)
Noordwijkerhout 32,25% (19.00 uur)
Vlieland 43% (19.00 uur)
Landsmeer 30,72% (18.00 uur)
Schiermonnikoog 33% (16.30 uur)

In grotere gemeenten zoals Rotterdam, Den Haag en Amsterdam is de opkomst vooralsnog lager. Pas bij een landelijke opkomst van ten minste 30 procent is de uitslag geldig.

Het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne is nog gaande en er lijkt al een nieuw referendum in de maak. Tegenstanders van het Amerikaans-Europese handelsverdrag TTIP en CETA, de Canadese evenknie daarvan, zijn naar eigen zeggen begonnen met de voorbereidingen om een raadgevend referendum te organiseren.

Een petitie om het referendum mogelijk te maken is al door zo'n 67.000 mensen ondertekend. Voor een volksraadpleging zijn 300.000 handtekeningen nodig.

In de politiek wordt er nog gesproken over TTIP en CETA. De onderhandelingen in het Europees Parlement over TTIP lopen nog, maar CETA is al afgerond en wordt komend jaar voorgelegd aan de lidstaten. Pas als zij instemmen met het verdrag kan een referendum worden aangevraagd.

‘Als de regering niet tekent of het parlement dit verdrag zelf al wegstemt, kan een referendum voorkomen worden’, schrijven de initiatiefnemers woensdag.

Het Platform TTIP Referendum is opgezet door de organisaties Meer Democratie, Milieudefensie, Foodwatch en het Transnational Institute.

In Den Haag heeft inmiddels 27,2 procent van het electoraat gestemd.

Met nog een uur te gaan heeft slechts 22,4 procent van de Rotterdammers zijn stem uitgebracht.

De tussenstand in Enschede: 24.4 procent.

Om 19.45 uur is de opkomst in Utrecht 27,1 procent. Bijna een verdubbeling van het aantal mensen dat rond 16.00 uur een stem had uitgebracht.

Deze gemeenten hebben reeds een opkomst van meer dan 30 procent:

Zeewolde 30,09%
Amersfoort 36,1%
Castricum 30,17%
Blaricum 32,37%
Westvoorne 33,50%
Midden Delfland 32,1%
Noordwijkerhout 32,25%
Vlieland 43%
Landsmeer 30,72% (18.00 uur)
Schiermonnikoog 33% (16.30 uur)

Met het sluiten van de stembussen in zicht zijn ook de talloze burgercampagnes aan hun einde gekomen. Zij werden mede mogelijk gemaakt door de overheid, die ruim twee miljoen euro ter beschikking stelde. Van WC-rollen tot stroopwafels: aan aandacht was er geen gebrek. Maar hoe kijken de initiatiefnemers zelf terug op hun campagnes? (+) 'Ik vind mijn actie geweldig geslaagd.'

Eén campagnevoerder liet wc-rollen bedrukken.Beeld anp

Blanco stemmen tellen mee voor de opkomst, legt minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk uit in een tweet. Dus als de blanco-stemmen de opkomst boven de 30 procent brengen, zijn ze doorslaggeverd voor het kamp met de meeste stemmen. Zijn voorbeeld: '14 procent nee, 13 procent ja, 4 procent blanco = de nee-stem wint.'

André Krouwel, politicoloog en directeur van Kieskompas.nl, denkt dat de opkomst toch wel eens richting de 42 procent kan gaan. In ieder geval is er bij de politicologen consensus dat de drempel van 30 procent wordt gehaald, zegt Krouwel in een gesprek met ANP.

Opiniepeiler Maurice de Hond is het niet eens met de politicologen. Hij denkt nog altijd dat de drempel niet wordt gehaald. Eerder op de dag uitte De Hond op Twitter kritiek op Krouwel. 'Nu al duidelijk: Het demasque van André Krouwel. Hoe durf je als wetenschapper dit over de opkomst te beweren.'

Krouwel verweert zich tegen de aantijgingen. 'Ik zeg wat de mensen zeggen, wat de respondenten zeggen.' Krouwel heeft zijn respondenten drie keer gevraagd wat ze gaan doen bij het referendum en 'daar ga ik vanuit'. 'Ik kan niet zomaar zeggen: 10 procent liegt.' Hij wil nog eens benadrukken dat het geen wedstrijdje moet zijn tussen De Hond en Krouwel.

Krouwel merkt op dat rond 20.00 uur mogelijk nog een groep mensen gaat stemmen. Het gaat dan om kiezers die 'tactisch' met hun stem om willen gaan. Ook denkt Krouwel dat er mensen zijn die zich 'niet willen laten misbruiken' voor het referendum.

Kieskompas.nl werd woensdag overigens bijna een miljoen keer geraadpleegd.

De laatste tussenstand in Enschede: 21,6 procent van het electoraat heeft zijn stem uitgebracht.

Even leek het dat Thierry Baudet, het intellectuele gezicht van het nee-kamp, zoek was. Om 19.00 uur bracht hij alsnog zijn stem uit, bericht zijn Forum voor Democratie op Twitter.

Vlieland is woensdag een van de uitschieters waar het de opkomst betreft. Om 19.00 uur meldde het Waddeneiland een opkomst van maar liefst 43 procent.

Europees Commissaris Frans Timmermans brengt zijn stem uit.Beeld anp

Klik op de zwarte markers in onderstaande kaart om de opkomsttussenstanden te zien. Deze cijfers zijn gebaseerd op de data die gemeenten publiceren.

De opkomst vooralsnog in Rotterdam: 19,9 procent. De stemlokalen zijn open tot 21.00 uur, nog twee uur te gaan.

Mocht het heel spannend gaan worden bij de uitslag van het Oekraïne-referendum, dan zouden kiezers op de Nederlandse Antillen vannacht zomaar de doorslag kunnen geven. Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn de stembussen vannacht tot 3.00 uur Nederlandse tijd geopend.

De Caribische Nederlanden, zoals de drie eilanden samen officieel heten, tellen een kleine 25 duizend inwoners. Dat staat gelijk aan een kleine gemeente als Wassenaar.

In Den Haag hebben omstreeks 18.00 uur 20,4 procent van de kiezers hun stem uitgebracht. Twee uur eerder was dat nog 15,7 procent.

Bericht uit het Verenigd Koninkrijk van onze correspondent Patrick van IJzendoorn:

De Britten zijn te druk met hun eigen historische referendum over het lidmaatschap van de Europese Unie om veel aandacht te schenken aan een mysterieuze volksraadpleging in Nederland aangaande het versterken van de banden met Oekraïne. The Economist toonde zich negatief over het initiatief en schreef dat ‘Nee’-stemmers op de handen gaan staan van mensen die uit een dal proberen te klimmen.

Brexiteers zien het referendum vooral als een lakmoesproef voor de Europese Unie, reden dat Nigel Farage zijn campagnetraject even verlegde naar Volendam (wat bij sommigen de vraag deed oproepen waarom hij zich als buitenlandse politicus bemoeide met het reilen en zeilen van een soevereine natie).

De linkse Guardian zag in het Nederlandse referendum aanleiding om vraagtekens te zetten bij het constitutionele fenomeen ‘referendum’, zeker wanneer er vragen worden gesteld over het Europese project waar deze krant een devoot voorstander van is.

Volg Patrick op twitter via @IJzendoornV

UKIP-voorman Nigel Farage geeft een speech in Volendam.Beeld reuters

In Rotterdam heeft inmiddels 17,2 procent van het electoraat zijn stem uitgebracht. Vooralsnog wijzen de tussenstanden erop dat de opkomst net onder of net op de drempel van 30 procent zal eindigen.

NOS-presentator Rik van de Westelaken zit er al klaar voor: de uitslagenavond. Na het achtuurjournaal zendt de NOS een speciale uitzending uit over het referendum. Om 21.00 uur, wanneer de stemlokalen sluiten, maakt de NOS de uitslag van een eerste exitpoll bekend.

De tussenstand in Amsterdam om 17.45 uur: 13,7 procent van de kiesgerechtigden heeft zijn stem uitgebracht. De hoofdstad ligt enkele procentpunten achter op de opkomstpercentages in veel andere gemeenten. In Rotterdam was de opkomst om 16.00 uur al 13,8 procent.

Een stembureau in Rotterdam.Beeld anp

Volkskrantcorrespondent Tom Vennink bericht vanuit Moskou hoe de Russische staatsmedia verslag doen van het referendum in Nederland:

In de Russische televisiejournaals is er veel aandacht voor het Nederlandse referendum. In een uitzending van de populaire staatszender Eerste Kanaal krijgt het ja-kamp er hard van langs. Premier Rutte zou onder druk gezet zijn door de Amerikaanse miljardair George Soros om campagne te voeren voor een ja-stem in het referendum. ‘Mogelijk dat hij zich daarom actief is gaan uitspreken voor ondersteuning van Oekraïne’, aldus de zender.

Sowieso is er tijdens de campagne sprake geweest van ‘propaganda’ en ‘manipulatie’ door de media, schrijven sommige Russische journalisten. ‘Bijna alle mainstream media hebben hard gewerkt om anti-Russische en pro-Kiev propaganda te verspreiden’, quote persbureau RIA Novosti een analist. Maar mensen zouden toch ‘nee’ tegen associatie met Oekraïne stemmen omdat de problemen in Europa simpelweg te groot zijn: aanslagen in Brussel, het Panama-schandaal van de Oekraïense president en de vluchtelingenstroom.

Ook hint het persbureau op een schimmig verloop van de stemming. Zo beschrijft een verslaggever hoe hij weggestuurd wordt als hij te dicht bij een stemhokje komt in de centrale bibliotheek van Amsterdam. ‘De stemming is van geheim karakter’, citeert hij de voorzitter van het stembureau.

Benadrukt wordt dat het referendum ernstige gevolgen kan hebben voor de toch al beroerde situatie in de Europese Unie.

Volg Tom op twitter via @tomvennink

Premier Rutte ontmoette de Russische president Poetin in 2013 bij het International Economic Forum in Sint Petersburg.Beeld epa

De gemeente Almere meldt een opkomstpercentage van 16 procent om 17.00 uur. In Eindhoven kwam 16,49 procent van de kiesgerechtigden op.

Langs de Hofvijver concurreren vlagen van het Nederlands EU-voorzitterschap met politieke posters voor het Oekraïnereferendum.Beeld ap

Voor wie nog twijfelt en zich eerst nog wat wil verdiepen in de materie, hier in pdf-vorm enige informatie over de inhoud van het associatieverdrag. Haast is geboden, u heeft nog minder dan vier uur om het verdrag te lezen en te stemmen.

Hij leeft nog, twittert Jan Roos van GeenPeil.

Baudet gaf zelf uitleg tegenover RTL Nieuws. Hij voelde zich vandaag niet lekker, zegt hij. 'Heel vervelend, ik was vannacht ineens ziek. Ik werd onwel, misschien een combinatie met de ontlading. Inmiddels ben ik weer op de been en heb ik gestemd.'

De laatste tussenstand in Rotterdam: 15,4 procent van het electoraat heeft zijn stem uitgebracht. Volgens de rekenmethode van Maurice de Hond haalt Rotterdam net de opkomstdrempel van 30 procent.

Politicoloog Martin Rosema van de Universiteit Twente verwacht een opkomst van rond de 35 procent.

De laatste stop van verslaggever Vincent Sondermeijer betreft een stembureau dat is gevestigd bij een kunstuitleen in Zaandam. Rond vier uur in de middag lag de opkomst hier ongeveer op 20 procent.
Zaandammer Lucas Schoen (22) kruist 'Voor' aan op het stemformulier. Omdat hij vindt dat het verdrag 'goed in elkaar zit', en 'goed is voor de Oekraïners'.

Ook Irene Matthaei heeft zojuist 'Voor' gestemd. Omdat ze Jan Roos een 'vreselijke vent' vindt. 'Maar dat is eigenlijk geen argument hè?' Ze is ook geen fan van D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold, 'maar hij kwam tenminste met goede argumenten.' De doorslag gaf voor haar echter oud-Oekraïne-correspondent Jelle Brandt Corstius, die dinsdag bij De Wereld Draait Door uitlegde waarom hij met volle overtuiging vóór het Oekraïne-verdrag gaat stemmen.

Stemmen in ZaandamBeeld Vincent Sondermeijer

Een van de gezichten van het nee-kamp, Thierry Baudet, is zoek. Hij zou om 12.00 uur zijn stem uitbrengen, maar liet de verslaggevers van de NOS vergeefs op hem wachten. Op Twitter is inmiddels de hashtag #waaristhierry gelanceerd.

De laatste tussenstand in Den Haag: 15,7 procent.

De laatste tussenstand uit Utrecht: om 16.00 uur had 14,6 procent van het Utrechtse electoraat zijn stem uitgebracht. Om 11.30 uur bedroeg de opkomst in de Domstad nog 7,5 procent.

Ook Alkmaar heeft een tussenstand bekendgemaakt. Tot dusver kwam 17,4 procent van de stemgerechtigden naar het stemlokaal.

In Enschede was de opkomst om 16.00 uur 14,4 procent.

In Tilburg was de opkomst om 16.00 uur 12,2 procent.

De kranten stonden weken bol van argumenten voor en tegen het associatieverdrag met Oekraïne, en vandaag mag er over worden gestemd. Doen mensen dat ook? 'Ik twijfel of die dertig procent wordt gehaald.' Lees de Nieuwsbreak met Philip van Praag, universitair hoofddocent Politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Rotterdam lijkt op weg de opkomstdrempel van 30 procent te gaan halen. Om 16.00 uur had 13.8 procent van het Rotterdamse electoraat zijn stem uitgebracht. Maurice de Hond voorspelde eerder op de dag dat de opkomstdrempel van 30 procent in elk geval niet wordt gehaald als de opkomst in de vier grote steden rond dit moment onder de 13 procent zou blijven.

GeenPeil-voorman Jan Roos brengt zijn stem uit.Beeld anp

'Kon u door de mensenmassa heen komen', vraagt een van de vier medewerkers in het stembureau dat is gevestigd in het gebouw van de hengelsportvereniging in Purmerend op sarcastische toon, als verslaggever Vincent Sondermeijer er een kijkje komt nemen. Heel druk is het in de loop van de middag nog niet geweest bij dit stembureau: zo'n 220 mensen hebben hun stembiljet ingevuld, ongeveer 14 procent van het electoraat.

De aanwezige kiezers denken er hetzelfde over als in Almere en Volendam, waar Sondermeijer eerder vandaag ging kijken: de mensen stemmen tegen, want samenwerken met Oekraïne is slecht voor Nederland. De nee-stemmers gaan ervan uit dat het Oekraïne-akkoord een stap is naar een Europees lidmaatschap voor Oekraïne. Ook verkeren ze in de veronderstelling dat in het akkoord staat dat Nederland geld stuurt naar Oekraïne.

Stemmen in Purmerend.Beeld Vincent Sondermeijer

De NOS maakt om 21.00 uur een eerste prognose bekend op basis van een exitpoll (onderzoekers hebben bij stemlokalen kiezers naar hun stem gevraagd).

Sinds 2012 weten we dat het mag: een foto in het stemhokje. Politici maken gretig van de mogelijkheid gebruik.

Stemmen op het centraal station van Utrecht.Beeld reuters

Klik op de zwarte markers in de kaart hieronder om het opkomstpercentage per gemeente te zien. Deze cijfers worden gedurende de dag bijgewerkt op basis van de data die gemeenten publiceren.

Op Vlieland heeft al 35 procent van de kiesgerechtigden gestemd en dus is dat de eerste gemeente waar de zeer belangrijke 30 procentgrens is doorbroken, meldt persbureau ANP.

Op Schiermonnikoog heeft inmiddels 29,6% van de kiesgerechtigden gestemd. De dertig procent komt daarmee voor deze gemeente in zicht.

In de vier grote steden heeft ongeveer een op de tien kiezers gestemd. Rond 15.00 uur was de opkomst 12,2 procent in Rotterdam. In Den Haag had een uur eerder 12,4 procent gestemd. In Amsterdam had tot 13.00 uur 6,5 procent gestemd. De meest recente opkomstcijfers uit Utrecht gaan tot 11.30 uur. Toen had 7,5 procent gestemd.

In andere grote gemeenten ligt de opkomst aan het begin van de middag ook tussen de 10 en 15 procent.

Beeld anp
Reizigers brengen in de stationshal van Utrecht Centraal een stem uit.Beeld anp

In de stad Groningen heeft tot 14.00 uur 11,8 procent van de kiezers gestemd. De stad vergelijkt dat met het referendum over de Europese grondwet in 2005. Toen had op dezelfde tijd 27 procent zijn stem uitgebracht.

Tot 8.45 uur op woensdag had 1,8 procent van de 'Stadjers' gestemd. Dat was 5,1 procent in 2005. Om 11.30 uur was de opkomst 6,9 procent, terwijl die elf jaar geleden 17 procent was op dat tijdstip. In 2005 kwam de opkomst in Groningen uiteindelijk uit op bijna 65 procent. Dat was iets hoger dan het totaal voor heel Nederland.

Beeld anp

De gemeente Schiermonnikoog meldt dat een kwart van de stemgerechtigde bewoners van het eiland 14.00 uur naar de stembus geweest, zo meldt de gemeente. In de gemeente Groningen zijn om 14.00 uur 11,8 procent van de stemmen uitgebracht. De gemeente trekt een vergelijking met het referendum over de Europese grondwet in 2005. Toen was het opkomstpercentage om 14.00 uur 27 procent.

Philip van Praag, universitair hoofddocent politicologie, vermoedt dat de opkomst voor het referendum rond de dertig procent komt te liggen. 'Het kan best spannend worden. Na werktijd vindt er vaak nog een flinke run plaats. En het zou kunnen dat voor-stemmers strategisch afwachten, en pas gaan stemmen als duidelijk wordt dat de kiesdrempel gehaald wordt. Maar als het klopt dat opkomst rond 1 uur op 8 procent lag, tegenover zo'n 14 procent tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement, dan twijfel ik of die dertig procent gehaald wordt.'

Lees meer vanaf 16:00 uur in de Vier Uur Nieuwsbreak op Volkskrant.nl

Opiniepeiler is het hardgrondig oneens met de analyse van politicoloog André Krouwel van de stemgids Kieskompas.nl. Die zei eerder vandaag dat hij verwacht dat de kiesdrempel van 30 procent ruimschoots gehaald zal worden. 'Hoe durf je als wetenschapper dit over de opkomst te beweren', aldus De Hond op Twitter. Hij spreekt van een 'demasqué'.

Verslaggever Vincent Sondermeijer is nu op het Stadskantoor in Volendam. Daar is de opkomst hoog: 20 procent van de stemgerechtigden heeft hier al gestemd. De verwachting is dan ook dat de kiesdrempel van 30 procent hier ruim gehaald gaat worden.

Volendammer Nico Overeem (42) installeert apparatuur in de pluimveesector. Hij is voor zijn werk vaak in Oekraïne en stemt vandaag 'nee'. 'Oekraïne is een grote corrupte bende. Nederland wordt daar alleen maar de dupe van: het is oneerlijke concurrentie. Ze hebben daar ook helemaal geen regels ten opzichte van diervriendelijkheid. Ik zie de situatie voorlopig ook niet verbeteren.'

Dat de burger er vandaag over mag stemmen, vindt Overeem 'zeker weten' een goede zaak. Veel resultaat verwacht hij echter niet. 'Of Pietje of Gerrit nu in de regering zit, ze zullen er niets mee doen.'

Volendammer Nico Overeem (42)Beeld Vincent Sondermeijer

Het kleinste stembureau van Nederland staat in het Overijsselse Marle. Het stemhokje staat in de woonkamer van Wim en Elly Westhoff. Tot het begin van de middag hadden tien mensen gestemd, meldt het ANP. 'O wacht, nu komen er weer twee mensen binnen. Er staan hier 49 kiezers geregistreerd. We hebben dus een opkomst van 20 procent.'

Het kleinste stembureau van Nederland, in Marle.Beeld anp
Beeld anp

Laten we de opkomstcijfers tot nu toe eens vergelijken met die van de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2014.

Referendum Oekraïne, 2016
In Amsterdam heeft tot vlak voor 13.00 uur 6,5 procent van de kiesgerechtigden gestemd. Ook in de andere steden zijn tussentijds opkomstcijfers bekendgemaakt. Aan het begin lag het percentage in Den Haag op 8,7 procent, in Utrecht op 7,5 procent en in Rotterdam op 9,1 procent.

Verkiezingen Europees Parlement, 2014
Om 13.30 uur had 15 procent van de stemgerechtigden gestemd voor het Europees Parlement. In Rotterdam was het opkomstpercentage rond 14.00 uur 11,8 procent, in Den Haag 14 procent.

Bekijk hier de opkomstcijfers van een aantal gemeenten.

'Jan, goedemorgen, ben jij vanmorgen toch wakker geworden met een lichte erectie?' Het is een interviewvraag die je wellicht niet zou verwachten op het oerdegelijke NPO Radio 1. Toch was dit de eerste vraag die Nieuwspresentator Jurgen van den Berg stelde aan Jan Roos van GeenPeil. 'Het is natuurlijk wel een beetje jouw dag', aldus Van den Berg.

Roos liet zich niet van zijn stuk brengen. 'Het referendum is er gekomen omdat 430.000 mensen een handtekening hebben gezet en niet omdat Jan Roos het zo graag wilde, met of zonder erectie', antwoordde hij.

Op Twitter konden mensen de vrijpostige toon van de NOS-presentator niet waarderen. Ook het feit dat het interview op internet was geplaatst, maar zonder de gewraakte eerste vraag, leidde tot kritiek.

Verslaggever Vincent Sondermeijer heeft een tweede stembureau in Almere bezocht. In dit stemlokaal, in de Danswijk, was de opkomst een stuk lager dan verwacht. Ongeveer 117 mensen hadden aan het begin van de middag hun stem uigebracht, terwijl de mederwerkers er op basis van eerdere verkiezingen zo'n 300 hadden verwacht.

Ook hier stemmen mensen vooral 'nee'. Het is goed dat de gewone burger de mogelijkheid krijgt om zijn stem te laten horen, maar de regering gaat er toch niet naar luisteren, is een veelgehoord sentiment.

Het stembureau in de Danswijk in Almere.Beeld Vincent Sondermeijer

Waar is het Jan Roos, de man achter het referendum, om te doen? Een jeugdvriend vertelt in een profiel van Roos: 'Het referendum heeft hem zeer bezield. Waarbij het referendum zelf - het feit dat mensen zich kunnen uitspreken - voor hem hoger op de agenda staat dan het Associatieverdrag. Hij beseft natuurlijk heel goed dat dit niet het gedroomde thema is.'

Lees het hele profiel: Jan Roos, 'prettig gezelschap, maar ook een egoïstische bloedhond' (+).

Jan Roos in het stemhokje. Hij stemt tegen.Beeld anp

In Amsterdam heeft tot vlak voor 13.00 uur 6,5 procent van de kiesgerechtigden gestemd. Ook in de andere steden zijn tussentijds opkomstcijfers bekendgemaakt. Aan het begin lag het percentage in Den Haag op 8,7 procent, in Utrecht op 7,5 procent en in Rotterdam op 9,1 procent.

De opkomst is vergelijkbaar in andere steden, zoals Emmen (8,8 procent), Nijmegen en Eindhoven (beide 7,9 procent), Zoetermeer (7,65 procent), Enschede (7,14 procent) en Maastricht (7,02 procent).

Om het referendum te laten gelden moet een opkomstpercentage van 30 procent gehaald worden.

Vandaag hebben 1.000 tot 2.000 mensen hun stem uitgebracht op de stations in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Er stonden geen lange rijen.

De NS laat aan persbureau ANP weten dat sommige kiezers pas bij het stembureau erachter komen dat ze alleen in hun eigen gemeente kunnen stemmen, en dus niet op een station in een andere plaats.

Een man stemt in een stemlokaal.Beeld anp

Van protestplein met bloedvergieten tot toeristische trekpleister van Kiev; het Maidanplein kent een bewogen geschiedenis met miljoenen bezoekers. Maar hoe zou het zijn als het plein zelf een personage is? Dat zie je in deze korte film van Dikla Zeidler en Bahram Sadeghi.

De opkomst gaat ruim boven de kiesdrempel van dertig procent uitkomen. Dat verwacht politicoloog André Krouwel van Kieskompas.nl, die de afgelopen dagen een panelonderzoek heeft uitgevoerd naar het stemgedrag. 'Er kan een meetfout inzitten, maar wij denken dat alles tussen de 42 en 58 procent mogelijk is', zegt hij bij EenVandaag. 'De nee-stemmers hadden bij de laatste meting 10 procent voorsprong, maar belangrijk om aan te merken is dat een grote groep nog twijfelde of ze überhaupt ging stemmen.'

Andere voorspellers zijn iets minder optimistisch over de opkomst. Opiniepeiler Maurice de Hond van Peil.nl voorspelt een opkomst van 25 procent en onderzoeker Peter Kanne van I&O Research gaat vooralsnog uit van een opkomst van 35 procent.

André Krouwel van Kieskompas.nlBeeld anp

Hier weer wat opkomstpercentages:

12.00 uur
Den Bosch: 9 procent

11.30 uur
Utrecht: 7,5 procent

11.00 uur
Amersfoort 9,2 procent

Om 13.00 uur komt Amsterdam met de eerste opkomstcijfers.

In het gemeentehuis van Oldenzaal staat een flinke rij, melden twitteraars. Oldenzaal heeft 5 stembureaus opengesteld, in plaats van de gebruikelijke 17. Vorige maand wees de rechter het verzoek van GeenPeil om meer stembussen te openen van de hand. Ook minister Plasterk van Binnenlandse Zaken vond het niet nodig om de gemeente te verzoeken meer stemhokjes te openen.

Jan Roos, spreekbuis van GeenPeil dat dit referendum mogelijk maakte, heeft zijn stem uitgebracht in Bergen.

Verslaggever Vincent Sondermeijer reist vandaag langs een aantal stembureaus in Nederland. In het stembureau in woonzorgcentrum De Toonladder in de Muziekwijk in Almere trof hij louter nee-stemmers. De meeste kiezers laten hier weten tegen de uitbreiding van Europa te zijn, en menen dat het Oekraïne-verdrag hierop aanstuurt.

In de ochtend hebben ruim 200 mensen op dit stembureau gestemd. En dat viel de aanwezige medewerkers flink mee, zij hadden in de eerste uren op ongeveer honderd stemmers gerekend. Vooral veel ouderen en families met kinderen komen op dit stembureau stemmen.

Beeld anp

In het noorden van Friesland is woensdagochtend al flink gestemd. Hier lag de opkomst in de eerste uren het hoogst, meldt het ANP. Op Schiermonnikoog had om 11.00 uur 16,6 procent gestemd. Aan de andere kant van de Waddenzee, in Het Bildt, was de opkomst 14 procent. In Smallingerland (hoofdplaats: Drachten) schommelde de opkomst rond de 10 procent. Op Terschelling had 8,9 procent gestemd.

De opkomst is juist relatief laag in enkele gereformeerde gemeenten, zoals Urk (2,7 procent), Staphorst (3,18 procent) en Bunschoten (4 procent).

Beeld anp

Hierbij de opkomstpercentages van de afgelopen uren uit een aantal gemeenten:

11:00 uur
Leeuwarden: 6,58 procent
Schiermonnikoog: 16,65 procent

10:00 uur
Breda: 4 procent
Tilburg: 3,47 procent
Staphorst: 3,18 procent

9.30 uur
Eindhoven: 2,6 procent

09.00 uur
Maastricht: 2,14 procent
Groningen: 1,8 procent
Enschede: 1,8 procent
Emmen: 2,6 procent
Sittard-Geleen: 2,3 procent

Beeld anp
Beeld anp

Ook premier Rutte heeft inmiddels zijn stem uitgebracht. Net als Geert Wilders deed hij dat op een basisschool in Den Haag. In zijn kielzog nam hij veel binnen- en buitenlandse media mee. Een perfect moment om de Nederlanders nogmaals op te roepen om voor het associatieverdrag met Oekraïne te stemmen. 'We moeten Oekraïne helpen met de opbouw van de rechtsstaat, de democratie. De joodse minderheid en de gay community een extra steun in de rug geven. Dus ik roep heel Nederland op: ga stemmen en stem voor.'

Beeld anp
Mark Rutte brengt bij Schoolvereniging Wolters een stem uit tijdens het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne.Beeld anp

De opkomst in Rotterdam bedroeg om 11.00 uur 5,4 procent, in Den Haag had een uur eerder 4,6 procent gestemd. Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2014 had rond 10.30 uur 8 procent van de Nederlanders een stem uitgebracht. Den Haag had toen om 10.00 uur een opkomst van 6 procent, Rotterdam bleef steken op 4,3 procent.

Het stembureau op Den Haag Centraal is weer open. Het lokaal moest korte tijd ontruimd worden toen er een alarm afging. Volgens de brandweer was er sprake van loos alarm als gevolg van werkzaamheden.

De opmaak van het stembiljet is veel te ingewikkeld, vindt althans de SP. Gelukkig is de Kiesraad er om ons uit de brand te helpen. In dit document wordt precies uitgelegd hoe je een stem uitbrengt die geldig is. Goed om te weten is bijvoorbeeld dat u gerust een smiley op uw stembiljet mag tekenen: 'Het plaatsen van een smiley op het stembiljet maakt de stem niet ongeldig . Het stembureau zal immers niet aan de hand van de smiley in staat zijn de kiezer
te identificeren.'

Een handtekening plaatsen kan ook. Maar u kunt misschien beter niet uw echte signatuur gebruiken. Een handtekening is namelijk 'alleen ongeldig als deze tot een concrete kiezer kan
worden herleid.'

Honderden studenten hebben dinsdag in de Oekraïense hoofdstad Kiev een flashmob georganiseerd. Ze vormden een 'menselijke ketting' die liep van de Nederlandse ambassade tot aan het Onafhankelijkheidsplein. Of, zoals de inwoners het zelf noemen: het Europaplein. Hun boodschap aan de Nederlandse kiezer: stem vandaag 'ja'.

Beeld ap

Ook in Oekraïne is er veel aandacht voor het referendum in Nederland. Zo worden de verkiezingen via liveblogs gevolgd. Zie hier een voorbeeld.

Rotterdam heeft de opkomstcijfers van 10 uur bekendgemaakt. Om dat tijdstip had 3 procent van de stemgerechtigde Rotterdammers zijn stem uitgebracht. Om 9 uur was dat nog 1,9 procent. Tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei 2014 was de opkomst in Rotterdam rond 10 uur 's morgens 4,3 procent.

Een stembureau in Rotterdam.Beeld anp

Op station Den Haag Centraal is het alarm afgegaan. Het stembureau dat zich daar bevindt wordt in allerijl ontruimd, meldt een aanwezige verslaggever van de NOS op Twitter.

Geert Wilders heeft woensdagochtend zijn stem uitgebracht op een basisschool in Den Haag. Het mag geen verrassing heten dat hij tegen het Oekraïne-verdrag heeft gestemd. 'We kunnen voor het eerst zeggen: genoeg is genoeg. We willen dat verdrag met Oekraïne niet, dat is niet in ons belang. Nog meer geld naar dit soort landen. Later ook meer immigratie en visumvrij reizen', zei hij tegen de aanwezige verslaggevers. Om daaraan toe te voegen: 'De patriottische lente kan weleens beginnen'.

Beeld reuters
PVV-leider Geert Wilders brengt zijn stem uit in Den Haag.Beeld anp
Geert Wilders brengt zijn stem uit op een basisschool in Den Haag.Beeld ap

Gaat u vandaag voor of tegen het verdrag met Oekraïne stemmen en waarom? We vroegen het (niet-)kiezers in Maastricht, de geboortestad van de Europese Unie.

De gepensioneerde Robert van der Jagt stemt vandaag voor. 'Er zijn best een aantal redenen te noemen waarom Oekraïne niet naar de kant van Rusland gezogen zou moeten worden. Het land is nog lang niet aan de EU toe, en ik hoop dat dat nog een aantal jaartjes zal duren, maar het is beter om Oekraïne aan onze kant te hebben dan tegen ons. Ik zou alleen een andere vraag hebben gesteld bij het referendum. 'Ja' of 'nee' is te simpel, daarmee doe je het probleem tekort.

'Ik ben een echte D66'er en daarmee voor referenda. Maar laten we eerst eens met voorzichtige, alledaagse dingen beginnen in plaats van dit soort gecompliceerde zaken. Belastingen, of zo.'

Lees alle gesprekjes hier. (+)

Robert van der Jagt stemt vandaag voor.Beeld Jiri Buller

Om 9 uur vanmorgen heeft 1,9 procent van de stemgerechtigde Rotterdammers zijn stem uitgebracht, dit meldt het officiële twitteraccount van de gemeente. Tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei 2014 was de opkomst in Rotterdam rond 10 uur 's morgens 4,3 procent.

In plaatsen als Maastricht (2,14 procent), Groningen (1,8 procent), Enschede (1,8 procent), Emmen (2,6 procent) en Sittard-Geleen (2,3 procent) was de opkomst rond die tijd vergelijkbaar.

Sittard-Geleen vergeleek de opkomst met de provinciale verkiezingen vorig jaar. Toen had om 09.00 uur 4 procent van de kiezers gestemd. De uitkomst over de hele dag kwam toen uit op 28,9 procent. Het referendum van woensdag is geldig wanneer minstens 30 procent van de Nederlandse kiezers stemt.

D66-partijleider en fervent voorstander van het associatieverdrag met Oekraïne brengt zijn stem uit.Beeld anp

Columniste Sheila Sitalsing schrijft in haar column (+) dat ze er zin in heeft vandaag. 'Het is een mooie dag. Woensdag, referendumdag. Omdat stemmen geweldig is. Een voorrecht. De envelop met de stempas openen, opzoeken waar de Antonia Veerstraat ligt, want daar zou volgens de gemeente het dichtsbijzijnde stembureau moeten liggen, in lichte staat van opwinding erheen fietsen, de feestelijke toestand ondergaan met de vrijwilligers achter de tafels.'

Haar collega-columnist Bert Wagendorp - zij wisselen elkaar dagelijks af op pagina 2 van de Volkskrant - heeft juist helemaal geen zin in 'dit democratische feestje', zo schreef hij dinsdag in zijn column (+). 'Wat u doet moet u vooral zelf weten, maar ik ga niet stemmen. Ik heb geen zin mee te doen aan democratische balorigheid en ik wil ook niet stemmer nummer 3.851.681 worden, volgens onze Ionica Smeets degene die het opkomstpercentage naar 30 procent tilt en zo met zijn Ja het Nee-kamp over de streep helpt. Kleine kans, oké. Maar het is net als met Russisch roulette: ook bij een kans van 1 op drie miljoen zou ik niet schieten. Voor het eerst sinds ik stemgerechtigd ben, acht ik het mijn democratische plicht thuis te blijven.'

Trouw sprak vicepresident van de Raad van State en oud-minister Piet Hein Donner over onder meer het referendum. Hij ziet er niks in: 'Een referendum vooronderstelt dat de voor te leggen vraag eenvoudig is. Een wel erg eenvoudige ontkenning van de ontwikkeling die politiek nu juist zo ingewikkeld maakt. Nederland heeft geen traditie met referenda. Het wordt te gemakkelijk een uitlaatklep voor onvrede.'

Donner stelt dat referenda problematisch zijn voor volksvertegenwoordigers, omdat ze de last van de uitslag moeten meenemen in hun besluitvorming. Dat is ongrondwettelijk, meent de jurist: 'Het raadgevend referendum is een mooi voorbeeld. Hoe verhoudt zich dat met de constitutionele regel dat een lid van de Kamer optreedt zonder last? Al helemaal te dol wordt het als Kamerleden zeggen de uitslag van het referendum bij voorbaat als bindend te beschouwen. Het referendum biedt geen gezonde basis om tot betere verhoudingen te komen.'

Lees het hele interview bij Trouw (Blendle-link).

Piet Hein DonnerBeeld anp

Bent u voor of tegen het associatieverdrag met Oekraïne? Het Kieskompas heeft om de kiezer te helpen een stemhulp gemaakt over het referendum. U kunt de test hier doen.

D66-partijleider en voorstander van het associatieverdrag Alexander Pechtold heeft vanmorgen in zijn woonplaats Wageningen zijn stem uitgebracht. Zijn partij voerde de afgelopen maanden actief campagne voor het verdrag. Zo staat er vandaag in de Volkskrant een paginagrote advertentie met de oproep 'Stem vandaag vóór'.

Hij was de tweede stemmer op zijn bureau vanmorgen. Eén iemand was hem voor: minister van Financiën en voorzitter van de Eurogroep Jeroen Dijsselbloem. Ook Dijsselbloem is een voorstander van het verdrag, begin maart schreef hij in NRC: 'Niet alleen de bevolking van Oekraïne heeft een groot belang bij het aanpakken van corruptie en misdaad, bij het op gang helpen van de economie, bij een goed bestuur van Oekraïne, maar ook haar Europese buren. En daar gaat dit verdrag over.'

Jeroen Dijsselbloem, minister van Financiën, brengt een stem uit tijdens het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne.Beeld anp

Dinsdag ontstond kritiek op minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk toen hij het model stembiljet voor het referendum openbaarmaakte. Zo vindt de SP, fel tegenstander van het Europese samenwerkingsakkoord met Oekraïne, het biljet 'verschrikkelijk onduidelijk'. 50Plus-voorzitter Henk Krol maakte speciaal een video waarin hij demonstreerde hoe kiezers hun stem konden uitbrengen.

Plasterk wuifde de kritiek van de hand. Volgens hem is 'er geen reden te veronderstellen dat kiezers niet zullen begrijpen hoe ze een geldige stem moeten uitbrengen'.

Het stembiljet.

Columniste en wiskundige Ionica Smeets legde zaterdag in Volkskrantbijlage Sir Edmund uit hoe het precies zit met de opkomstcijfers:

'Blijft de opkomst onder de 30 procent, dan is het referendum ongeldig en treedt het associatieverdrag in werking. Het verdrag gaat ook in als de opkomst hoger is dan 30 procent en de meerderheid van de kiezers ja stemt. Alleen als de opkomst hoger is dan 30 procent én de meerderheid van de kiezers nee stemt, dan moet de regering het verdrag in heroverweging nemen. Wat betekent dat het alsnog door kan gaan, want het referendum is slechts raadgevend en de regering mag de uitslag gewoon naast zich neerleggen.'

Lees haar hele column hier (+).

Kiezers staan in de rij om hun stem uit te brengen op Utrecht Centraal.Beeld anp

Gaat u vandaag voor of tegen het verdrag met Oekraïne stemmen en waarom? We vroegen het (niet-)kiezers in Maastricht, de geboortestad van de Europese Unie.

Zo gaat de werkloze Katja aan den Boom vandaag tegen stemmen: 'Laten we eerst de huidige rotzooi opruimen, en dan heb ik het over de Europese Unie. Het wordt alleen maar erger, en wij worden er de dupe van. De vluchtelingen komen binnen en wij krijgen geen werk meer, ook ik niet. De eigen mensen worden vergeten. Ik ben heel kwaad. Mijn nee-stem is een signaal aan de hele EU. Het is even klaar, hier in Europa.

'Er zouden wat mij betreft nog wel wat referenda mogen komen, want ik vind dat we mogen meebeslissen. Eentje over de vluchtelingen, bijvoorbeeld. Dan kunnen er ook wel eens heel veel mensen tegen gaan stemmen.'

Lees alle gesprekjes hier (+).

Katja aan den Boom stemt tegenBeeld Jiri Buller

Nadat eerder de stemlokalen op stations in Nederland zijn geopend, kan men vanaf 07.30 uur ook in de reguliere stembureaus terecht om zijn voorkeur uit te spreken over het associatieverdrag. Tot 21 uur vanavond is de stemming geopend, de eerste voorlopige uitslagen worden tussen 22 en 23 uur verwacht.

Een stemlokaal wordt opgetuiggd.Beeld anp

In buitenlandse media wordt veel gespeculeerd over de gevolgen van een Nederlands 'nee'. Volgens The Economist zou een overwinning voor het 'nee'-kamp 'een tragedie' zijn.

'Oekraïne is verdeeld tussen een corrupte oligarchie en een opkomende hervormingsbeweging (...). De Oekraïners hebben zich tot Europa gewend met de droom te ontsnappen aan een put van corruptie en chaos. Ze klauteren er nu langzaam uit. De Nederlanders moeten nu niet op hun vingers gaan staan.'

The Economist heeft geen goed woord over voor de initiatiefnemers van het referendum. Het blad brengt in herinnering hoe duizenden burgers 'Oekraïne is Europa' scandeerden op het Maidanplein, nadat president Janoekovitsj in 2013 weigerde het associatieverdrag te tekenen. De volksopstand leidde tot het vertrek van de president, waarna het verdrag alsnog werd getekend. 'Daarop stuurde Poetin troepen naar Oekraïne om met geweld de Russische invloed terug te winnen.'

Ook weblog Politico, dat stelt dat het referendum niet zozeer over het associatieverdrag gaat, maar over Vladimir Poetin, betekent een 'nee' tegen het verdrag 'een serieuze tegenslag voor Brussel en Kiev, die al maandenlang proberen de banden aan te halen'.

Lees een uitgebreide uiteenzetting van de verschillende meningen over het referendum in dit artikel.

Nederland spreekt zich vandaag uit over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Aan de hand van twaalf vragen zet de Volkskrant de belangrijkste informatie op een rij.

De eerste stembureaus voor het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne op de stations zijn geopend. De allervroegste kiezers kunnen op de stations van Nijmegen en Castricum al vanaf 05.00 uur terecht. De andere pakweg vijftig treinstations waar gestemd kan worden openen tussen 05.30 en 07.30 hun deuren. De reguliere stembureaus openen hun deuren om 07.30 uur. Alle openingstijden staan vermeld op de websites van de gemeentes.

De grote vraag is of de opkomst hoog genoeg zal zijn voor een geldige volksraadpleging. Daarvoor moet minimaal 30 procent van de kiesgerechtigde mensen opdagen. Het nee-kamp lag de afgelopen tijd voor in de peilingen.

Maar ook als de kiesdrempel wel wordt gehaald kan het kabinet besluiten de uitslag te negeren. De verkiezingsdienst van persbureau ANPkomt woensdagavond met een voorlopige, niet-officiële uitslag. De presentatie van de officiële uitslag volgt op 12 april, in Nieuwspoort in Den Haag.

De NOS zond gisteravond een programma uit waarbij voor- en tegenstanders van het associatieverdrag met elkaar in gesprek gingen.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden