Background

Teruglezen: Margaret Thatcher, de ijzeren dame van de jaren tachtig

Onder Thatcher veranderde het Verenigd Koninkrijk onherkenbaar. Ten goede of ten kwade, dat is de vraag.

Margaret ThatcherBeeld reuters

Dit artikel stond op 5 januari 2012 in de Volkskrant naar aanleiding van de film The Iron Lady.

Eindelijk zijn ze het met elkaar eens, de ministers van Margaret Thatcher. Onderwerp van consensus, een kwart eeuw na dato, is The Iron Lady die overmorgen in première gaat. Ze vinden de film niks, ongeacht of ze hem hebben gezien.

Volgens Norman Tebbit, Thatchers trouwe luitenant, was de IJzeren Dame niet de emotionele, halfhysterische crypto-feministe die door Meryl Streep wordt geportretteerd. Michael Heseltine, Thatchers grote rivaal, hekelt de film als 'uiterst smakeloos', temeer omdat de dementie van zijn voormalige en inmiddels hoogbejaarde bazin zo'n prominente rol krijgt. Nigel Lawson, het brein van Thatchers kabinet, noemt Phyllida Lloyds film een soap-opera die een onrealistisch beeld geeft van het functioneren van Thatchers regering.

Een veelgehoorde kritiek is dat de jaren tachtig in de film zijn gereduceerd tot een aaneenschakeling van rellen en oorlogen. Dat gaat voorbij aan de fundamentele veranderingen tijdens het thatcherisme. De Franse regisseur François Truffaut zei ooit dat er twee soorten cinema bestaan: film vóór Godard en film ná Godard.

Onherkenbaar veranderd
Iets soortgelijks geldt voor Thatcher en het Verenigd Koninkrijk. In elf jaar tijd heeft ze het eiland onherkenbaar veranderd. Of het al met al beter is geworden, daar zijn de Britten ruim twee decennia na haar dramatische val nog niet over uit. Feit is wel dat Thatcher niet de harmonie heeft bereikt die ze bij haar aantreden in 1979, compleet met Bijbeltekst, in het vooruitzicht had gesteld.

Ze beëindigde op drastische wijze de naoorlogse consensus. Jarenlang had het niet zo gek veel uitgemaakt of er conservatieve Socialisten of sociale Conservatieven aan de macht waren. Als een carrouselpaard hobbelde het land mee in de vaart der volkeren. Nooit was de welvaart zo gelijkmatig verdeeld als in de jaren zeventig. De hoogste belastingschijf bedroeg dan ook 95 procent. De prijs voor deze solidariteit was economische stagnatie. Het Verenigd Koninkrijk kwam bekend te staan als de zieke man van Europa, die aan het infuus van het IMF lag. De Sex Pistols verzorgden de muzikale omlijsting bij de stakingen, die door de Britten als een natuurverschijnsel werden ervaren.

Orkaan
Het fenomeen Thatcher was de orkaan die eens in de zoveel jaar door een land waait. Net als de door haar verachte marxisten geloofde ze dat economische hervormingen de ziel van de natie konden veranderen. Onder het motto 'je maakt de armen niet rijker door de rijken armer te maken' halveerde de kruideniersdochter de belastingen voor veelverdieners. Ze brak de almacht van de vakbonden, deed de sociale woningbouw in de uitverkoop en privatiseerde vrijwel alle staatsondernemingen. Keynes belandde in de kliko, samen met het socialisme en de aristocratie. Veel subsidies werden afgeschaft, inclusief een 'rechtse subsidie' als de aftrek van de hypotheekrente. Massawerkloosheid werd een acceptabele prijs voor een lage inflatie

Voor de vrijgevochten jongens - de Bransons en de Sugars - waren de jaren tachtig een paradijs. Alles draaide om ambitie, wilskracht en optimisme. Het salarisstrookje was de maat van alle dingen. Wie op zijn 35ste nog een strippenkaart moest kopen, kon zichzelf als een maatschappelijke mislukkeling zien. Door eigen toedoen, want Thatcher geloofde als radicaal nichtje van de Verlichting, dat het individu verantwoordelijk is voor zijn eigen lot. De punkers Johnny Rotten & co hadden plaatsgemaakt voor het meer romantische Spandau Ballet: Always believe in your soul/ You've got the power to know/ You're indestructible/ Always believe in, because you are: Gold.

Zelfbewustzijn
De huisvrouw des vaderlands kreeg de economie schoksgewijs weer aan de praat en herstelde het zelfbewustzijn van de natie, maar liet een samenleving achter, of wat daarvan over was, van haves en havenots.

In hogere zin veramerikaniseerde de Britse maatschappij onder Thatcher, wat de keuze voor een Amerikaanse hoofdrolspeelster wel weer te pruimen maakt. Thatchers naam is synoniem komen te staan voor hebzucht en egoïsme. Dat is ironisch omdat ze zichzelf nimmer schuldig maakte aan zelfverrijking en attent was voor haar personeel. Uit pas geopenbaarde staatsarchieven bleek dat Thatcher erop stond dat niet de belastingbetaler maar zijzelf moest opdraaien voor de kosten - 19 pond indertijd - van een strijkplank in haar ambtswoning.

Dit artikel stond op 5 januari 2012 in de Volkskrant naar aanleiding van de film The Iron Lady.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden