Teruglezen: interview met laatste ooggetuige van Hitlers zelfmoord

Rochus Misch, de laatste ooggetuige van Adolf Hitlers zelfmoord, is op 96-jarige leeftijd na een kort ziekbed overleden. Philippe Remarque, hoofdredacteur van de Volkskrant, sprak Misch in 2003 toen hij als correspondent in Berlijn werkte. 'Als de Führerbunker open zou gaan, zouden er een miljoen mensen per jaar komen. De wanden staan nog.'

Rochus MischBeeld afp

Als het in Berlijn over de bunker gaat waar Adolf Hitler en Eva Braun zelfmoord hebben gepleegd, is het altijd oppassen geblazen. De plek in de Wilhelmstrasse, centrum-Berlijn, is besmet. Het stadsbestuur zet nog geen bordje neer om aan te geven onder welke parkeerplaats de betonresten in de grond liggen. Ook de auteur die deze septemberavond op een steenworp afstand zijn nuchtere boekje Mythos Führerbunker presenteert, is op zijn hoede. Hij zegt een paar keer hoe misdadig hij het Hitler-regime vindt. Toch wordt hem verweten dat het woord 'mythe' in de boektitel te positief klinkt.

In dit zeer correcte klimaat staat plotseling een oude man achter het spreekgestoelte. Hij wijst aan op de plattegrond van de bunker: 'Hier was mijn kamer, daarnaast zat Goebbels en aan de overkant van de gang waren de vertrekken van Hitler en Eva Braun.' In de zaal wordt het doodstil. Hoe kan het dat die man nog bestaat?

Het is Rochus Misch, nu 86 jaar, die als jonge SS-er deel uitmaakte van Hitlers naaste entourage. Hij was telefonist, koerier en bewaker. Vrolijk begint hij te vertellen over de bouw van de bunker. 'De Führer vroeg nog: zijn ze een zwembad aan het bouwen?', zegt hij bijna lachend.

Soldatenlot
De zaal lacht niet mee. Na enige tijd staat een journaliste van rond de zestig op. 'Meneer Misch, ik heb respect voor uw leeftijd en voor uw witte haar', zegt ze. 'Maar ik heb geen respect voor uw werk. U heeft voor een van de grootste massamoordenaars van de geschiedenis gewerkt.' Misch heeft zijn verweer klaar. 'Ik was een soldaat als miljoenen anderen. Het is een soldatenlot. De één heeft in een tank gezeten en geschoten, ik heb getelefoneerd.'

Enkele dagen later zit hij in zijn familiehuis in de Berlijnse buitenwijk Rudow achter een doos met foto's. Hij laat de kiekjes zien die hij zelf heeft gemaakt: Hitler, diens lijfarts Morell en de hond Blondi, Eva Braun en haar zus op de Berghof, Hitlers buitenhuis in de Beierse Alpen. 'Wij waren altijd in de buurt', zegt Misch. 'We hoorden tot de familie.'

Trots stelt hij vast dat hij de laatste ooggetuige is. Ja, Otto Günsche leeft ook nog, de adjudant van Hitler, die na de zelfmoord het lijk verbrandde. Maar hij leeft teruggetrokken in een dorpje bij Bonn en wil niet praten. 'Ik wacht er al jaren op, en zal het waarschijnlijk niet meer meemaken, dat er een keer wetenschappelijk met deze geschiedenis wordt omgegaan', zegt de 85-jarige Günsche door de telefoon. 'Ik wil niets met de pers te maken hebben. Ik zou me nooit een oordeel over de Führer aanmatigen. Daarvoor staat hij te hoog boven mij.'

Beeld ap

Bij de Führer ingewoond
Misch wil wel vertellen. Hoewel hij als ondergeschikte zelden meer dan korte zinnen met de Führer sprak, heeft hij vijf jaar lang bij hem ingewoond. Misch was wees en ging naar eigen zeggen bij de Waffen-SS omdat hij dan na vier jaar een staatsfunctie kon krijgen bij de spoorwegen. 'Ik was niet bij de Hitler-jugend, niet bij de partij, politiek interesseerde me helemaal niet.' Bij de veldtocht in Polen heeft hij naar eigen zeggen niets gemerkt van de slachtpartijen. Wel kreeg hij een schot in de borst en moest voortaan in het achterland worden ingezet.

'Dat was het gouden schot dat mij naar Hitler bracht. Mijn compagniechef kende me al twee jaar en stelde mij voor. Even later was ik in de woning van de Führer in Berlijn. Dat betekende heel wat voor een 23-jarige. Ik was bang en hoopte dat ik hem niet tegen zou komen.'

Na twaalf dagen had hij een soort sollicitatiegesprek met een adjudant. 'Op een gegeven moment maakte hij de deur open en daar stond Hitler, die had alles gehoord. Ik kreeg het ijskoud. Hij vroeg waar ik vandaan kwam en zei: ''De jongeman kan meteen deze brief naar mijn zus Paula in Wenen brengen.'' Misch is nog steeds trots op zijn eerste opdracht.

Adolf HitlerBeeld anp

Alle berichten kwamen via zijn afdeling binnen. Hij las ze soms stiekem op schoot en gaf ze dan aan Hitler, die ze inscheurde en teruggaf als hij ze gelezen had. 'Ik vond het inmiddels gewoon om hem tegen te komen. Hij was geen monster. Ik heb een prima chef gehad. Beter kan het niet. Hij was altijd heel vriendelijk en informeerde naar ons.'

Eva Braun was volgens Misch een 'heel natuurlijke, aardige vrouw'. 'Toen mijn vrouw een baby kreeg, zei ze: Herr Misch, ik heb het gehoord, ik maak iets klaar voor uw vrouw. Toen heeft ze ons een kinderwagen geschonken, volgepakt met baby-kleren.'

Van de mislukte bomaanslag op Hitler door Graaf von Stauffenberg in 1944 hoorde Misch thuis, in hetzelfde huis waar hij nu nog woont. Hij moest meteen komen. Stauffenberg wordt in het huidige Duitsland vereerd als een held, maar niet door Misch. 'Hij heeft het ergste gedaan wat er onder soldaten bestaat: kameradenmoord. Hij heeft vijf kameraden gedood. Wat hij wilde, doet er niet toe.'

Aan het einde van de oorlog verbleef Hitler uitsluitend nog in de speciale bunker met een dak van vier meter beton in de tuin van zijn Reichskanzlei. Misch ging automatisch mee en beleefde het drama dat de wereld nog steeds fascineert.

Vergiftigd
In Misch' kamer typte secretaresse Traudl Junge Hitlers politieke testament uit en maakte Magda Goebbels de kleding en haren van haar zes kinderen in orde voordat ze werden vergiftigd. Verschillende medewerkers hadden haar gesmeekt de kinderen te mogen redden. 'Maar Frau Goebbels bleef keihard. ''De tijd van het nationaal-socialisme is voorbij en ik kan het de kinderen niet aandoen hoe ze daarna worden opgevoed'', zei ze. ''Ze moeten mee sterven.'' De dokter gaf hun ''snoepwater''.

Twee foto's van Eva Braun, de vriendin van Hitler.Beeld epa

'Het was verschrikkelijk daar beneden. In de bunker heerste de stilte van een dodenkamer. Ik heb er extra hard gesproken als ik verbindingen maakte, dat had ik gevoelsmatig nodig. Iedereen fluisterde. Je dacht voortdurend over wat er van je zou worden. Ik had ook een geladen wapen klaarliggen om mezelf in noodgeval dood te schieten.'

Op 22 april 1945 kreeg Misch nog een kans om met zijn vrouw uit het door de Russen bijna veroverde Berlijn naar Beieren te vluchten, in het laatste vliegtuig. Maar zijn vrouw wilde niet, omdat hun kind veertig graden koorts had en ze haar ouders niet achter kon laten.

'Hitler gaat trouwen'
Op dezelfde dag erkende Hitler dat de oorlog verloren was en stuurde zijn medewerkers weg. Maar de technische staf, waaronder Misch, moest blijven. 'Vanaf dat moment hebben we gewacht op het schot. We wisten dat het afgelopen was. Ik zag een onbekende in de bunker en de technicus zei: ''dat is een ambtenaar van de burgerlijke stand, Hitler gaat trouwen''.'

Hitler had tegen zijn bediende Linge en adjudant Günsche gezegd dat hij verbrand wilde worden. Hij wilde in geen geval in de handen van de Russen komen. 'Ik was in mijn kamer toen ik iemand hoorde roepen: ''Linge, Linge, het is zo ver!'' Ik geloof dat het Bormann was.

'Ik liep langs toen Günsche net naar binnen ging. Ik zie daar Hitler voorover geknikt aan tafel zitten, en daarnaast op de bank lag Eva met haar knieën helemaal opgetrokken. Ze had een donkerblauwe jurk aan met witte ruches aan de kraag.' Even later zag hij hoe het lijk van Hitler naar buiten werd gedragen.

Beeld ap

'Een kameraad zei: ''Ga toch naar boven, naar de verbranding.'' Maar ik wilde niet. Ik was bang. Daar waren mensen van de Reichssicherheitsdienst en de Gestapo, misschien hadden die me als ooggetuige wel doodgeschoten.'

Over het einde is Misch verontwaardigd. 'Dat ze de Führer in een granaattrechter hebben gegooid en met benzine overgoten, is natuurlijk laag. Er lag daar zoveel hout, het was een bouwplaats. Ze hadden toch een brandstapel kunnen maken en Hitler daarop kunnen verbranden, zoals ze het in Indië doen? En niet als een hond daar in een kuil gooien. Ik zou het Günsche ook nu nog in zijn gezicht zeggen: het was heel mies om de chef zo te verbranden.'

Misch diende nog heel even onder de door hem gewaardeerde Goebbels, maakte mee hoe enkele hoge nazi-militairen zelfmoord pleegden en vluchtte zelf via een metrobuis. Maar het Rode Leger arresteerde hem en kwam er achter welke functie hij had gehad.

Gemarteld door de Sovjets
In de beruchte Lubjanka-gevangenis in Moskou werd Misch een week lang gemarteld, omdat de Sovjet-geheime dienst vreesde dat Hitler ontkomen was. 'Dat was een dubbelganger die verbrand is', riepen ze. ''Je liegt, je liegt, je liegt!'' Ik werd met de kop tegen de wand geslagen tot bloedens toe. Ik werd met de zweep bewerkt, op mijn rug, mijn voetzolen en mijn testikels. Daarvan raak je bewusteloos. Ze hebben me weggedragen en onder de douche gezet. De vrouw die het eten bracht, zei: ''Jezus heeft veel geleden, maar hij was niet in Rusland''.'

Na een paar dagen schreef hij een verzoek aan de chef van de geheime dienst, Beria, om als soldaat te worden doodgeschoten. De martelingen hielden op, maar Misch bouwde met andere krijgsgevangenen nog acht jaar lang gebouwen in Sovjet-steden.

Nazi parafernalia op een tentoonstellingBeeld epa

In 1954, na terugkeer in Duitsland, nam Misch een verfzaak in West-Berlijn over. Tot zijn pensioen leidde hij een rustig bestaan. Pas toen werd zijn verhaal ontdekt door buitenlandse journalisten. In Duitsland komt hij zelden aan het woord, wat zeker te maken heeft met zijn onkritische houding ten opzichte van Hitler. 'In Duitsland mag je je mond niet opendoen', klaagt Misch. 'Dan ga je naar de gevangenis, voor verspreiding van nazi-ideologie. Je moet heel voorzichtig zijn.'

Holocaust
Traudl Junge zei kort voor haar dood in 2000 dat ze zichzelf moeilijk kan vergeven dat ze voor een misdadiger heeft gewerkt. 'Dat moest ze zeggen, dat hebben ze haar gedicteerd', reageert Misch. 'Ik ken hem toch als een heel gewoon mens', zegt hij over Hitler. 'Of hij juist of onjuist heeft gehandeld, weet ik niet. Als dat van de Holocaust waar is, is het verschrikkelijk. Maar ik vraag me af: waarom hebben wij, in de nauwste kring rond Hitler, er dan nooit iets over gehoord?'

Volgens Misch zou uit de stenografische protocollen een heel ander geschiedenisbeeld naar voren komen. Zo wilde Hitler zijn leger in Stalingrad wel degelijk terugtrekken. 'Maar die documenten liggen in het Pentagon en worden niet vrijgegeven.' Dan volgt een reeks revisionistische theorieën die hij heeft gelezen, van vervalste Wannsee-protocollen tot nagebouwde gaskamers. 'Dat zeggen althans de Australiërs'.

Rochus Misch vindt het jammer dat de bunker in Berlijn niet wordt uitgegraven en voor publiek wordt opengesteld. 'Ik was vorige week in de Wolfsschanze (Hitlers oostelijke hoofdkwartier, nu in Polen, red.). Daar komen 230 duizend mensen per jaar, bussen vol. Als de Führerbunker open zou gaan, zouden er een miljoen mensen per jaar komen. De wanden staan nog. Maar dat zullen ze niet toelaten. Meteen daarnaast komt immers het monument van het jodendom.'

Misch op de plek waar zich de bunker van Hitler bevond.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden