Teruglezen - Beurzen opgelucht na verkiezingsuitslag

De Europese beurzen zijn na de verkiezingsuitslag opgelucht, al blijft euforie uit, burgemeester Aboutaleb van Rotterdam uit kritiek op de manier waarop leiderschap binnen de PvdA wordt bepaald en VVD-minister Edith Schippers is aangesteld als verkenner. Lees reacties en ander verkiezingsnieuws terug in ons liveblog van donderdag.

Een medewerker van de Amsterdamse effectenbeurs Euronext. Beeld anp

Er was op de Europese beurzen opluchting over de verkiezingsuitslag in Nederland. Maar het leidde op het Damrak niet tot euforie zoals in het verleden wel het geval was als extreme partijen het slechter deden dan verwacht. De oude regel dat een overwinning van de VVD goed is voor 5 procent koerswinst deed geen opgeld. Ten eerste verloor de VVD acht zetels en ten tweede is niet duidelijk of Nederland op korte termijn een stabiele nieuwe regering zal krijgen.

De graadmeter van de Amsterdamse beurs sloot donderdag niettemin op het hoogste niveau sinds december 2007: 514,53 punten. Dat was echter maar 0,6 procent hoger dan dinsdag. Daarnaast speelde mogelijk ook het rentebesluit in de VS een rol. Yellen hield zich op de vlakte of dit jaar nog drie renteverhogingen of twee renteverhogingen worden doorgevoerd. Het Damrak schoot in vergelijking tot andere financiële markten niet uit zijn slof. In Parijs, Frankfurt en Londen werden even grote winsten geboekt.

‘Vandaag reageert de markt met een zucht van verlichting. Maar ik denk niet dat de markt veel rust is gegund. De onderliggende oorzaken van de wijdverbreide ontevredenheid zullen weldra weer de kop opsteken’, zei James Athey van Aberdeen Asset Management. Florian Beier van Fanthom Consulting in Londen zei cliënten nog niet te adviseren meer in de eurozone te gaan beleggen. ‘Onze risicoscenario is verlaagd. Maar het is beter nog even de Franse verkiezingen af te wachten.’

Beeld anp

Geen stembureau kwam vijf jaar geleden zo dicht in de buurt bij de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen als het enige stembureau in Kattendijke, een lieflijk Zeeuws dorpje zonder supermarkt, horeca of school. Na een onderzoek en een bezoek aan het dorp door deze krant ging het opmerkelijke moyenne (afwijking slechts 3,9 procent ten opzichte van het landelijk gemiddelde) een eigen leven leiden.

‘De rest van Nederland kan stoppen met tellen. De uitslag in Kattendijke is bekend’, concludeerde Omroep Zeeland daarom toen woensdagavond de 379 stemmen in het dorp waren geteld. Wat blijkt? De ‘Kattendiekers’ hadden de meeste trends deze verkiezingen opnieuw in de smiezen.

Zo kwam volgens de omroep het aantal stemmen op de PvdA precies overeen met de vrije val die de partij landelijk maakte: 9 zetels. Ook werd de groei van GroenLinks (14 zetels) ragfijn voorspeld. De 34 zetels voor de VVD waren er weliswaar een te veel, ook de 21 van D66 waren aan de hoge kant. En de christelijke partijen kregen in Kattendijke meer ruggensteun dan in de rest van Nederland, hoewel dat geldt voor heel de gemeente Goes.

Ook de opmars van het Forum voor Democratie was voorzien, maar dat geldt niet voor de drie Kamerzetels waarmee Denk mag pronken. Als het aan het dorp aan de Oosterschelde had gelegen, waren dat er nul gebleven.

Kattendijke

Verslaggever Mark Misérus was in Kattendijke. Hoog en lager opgeleid zijn er vertegenwoordigd, net als ondernemers en stille werkers. 'Dit dorp is een mengeling van jong en oud, van nieuwkomers en van mensen die er generatie op generatie zijn blijven wonen.' (+)

Kattendijke. Beeld Wikimedia

Ondanks de vele initiatieven om hen naar de stembus te lokken, hebben minder jongeren gestemd dan bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen. Uit de prognose die onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS deed, blijkt dat woensdag 66 procent van de jongeren woensdag zijn stem uitbracht. Ipsos baseert zich hiervoor op een online onderzoek onder drieduizend respondenten.

In 2012 stemde volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek 70 procent van de jongeren. Daarbij geldt wel dat het CBS (18-25 jaar) andere leeftijdscategorieën aanhoudt dan Ipsos, dat de 25-jarigen in die groep buiten beschouwing laat.

Ipsos verwacht niet dat de 25-jarigen het opkomstpercentage nog opstuwen, hoewel jongeren tussen de 25 tot 34 jaar in groten getale naar de stembus kwamen: 82 procent van hen stemde woensdag, in 2012 was dat nog 67 procent. ‘In de tweede helft van dit segment mega veel groei qua aantal stemmers. Dat is te gek’, concludeerde BNN-presentator Tim Hofman op Twitter.

Onvermoeibaar trok hij de laatste weken met de Stembus 2017 langs scholen om jongeren te overtuigen van het nut om te stemmen. Zo werd er deze verkiezingen wel meer geprobeerd om jongeren naar de stembus te trekken. YouTubers plaatsen video’s met de boodschap om vooral te gaan stemmen, Facebookgebruikers kregen een herinnering om te gaan stemmen en online influencers riepen volgers op om vooral gebruik te maken van hun stemrecht.

Hofman ging het land door in de hoop zo meer jongeren naar de stembus te krijgen. Beeld Guus Dubbelman

Terwijl Europese leiders opgelucht Mark Rutte complimenteren met zijn verkiezingszege, juichen rechts-populistische partijen de zetelwinst van de PVV toe. De Oostenrijkse FPÖ noemde Wilders de echte winnaar van de verkiezingen en zag in de uitslag juist het failliet van de gevestigde partijen. ‘Winnaars zien er anders uit.

'Ook de partijleider van de Italiaanse Lega Nord vierde de zetelwinst van Wilders en de schade bij de liberalen en sociaaldemocraten. Front National sprak van een 'gedeeltelijke zij het geen ultieme overwinning'. Marine Le Pen zelf ziet de uitslag vooral als een aanmoediging voor de aanstaande Franse presidentsverkiezingen. 'Dit is het bewijs dat de algemene ideeën die wij hebben hun opmars maken in verschillende Europese landen.'

Milde paniek in Nijmegen. Vanwege een tekort aan stembiljetten in meerdere stembureaus besloot de Gelderse gemeente woensdagavond dat inwoners niet tot negen maar tot elf uur ’s avonds terecht konden op het stembureau in het stadhuis. Dit besluit werd binnen een halfuur teruggedraaid: Nijmegen zou de regels hebben overtreden met het oprekken van de deadline.

Het is toegestaan om na negen uur nog te stemmen, maar dan moet de kiezer al wel voor die tijd binnen zijn in het stemlokaal. Het stembureau op het stadhuis in Nijmegen sloot uiteindelijk om half tien.

De Kiesraad heeft begrip voor de situatie in Nijmegen. ‘Het is niet normaal dat er om 21 uur nog een grote rij voor een stembureau staat. Dit was een unieke situatie en die vroeg om een unieke oplossing’, zegt een woordvoerder.

Dat sommige stembureaus in Nijmegen stembiljetten tekort kwamen, kwam niet doordat de gemeente er te weinig had besteld. Dat lag volgens een woordvoerder aan de ‘onevenredige drukte’ op plekken als het stadhuis en het centraal station van Nijmegen. Door te schuiven met biljetten van minder populaire stembureaus, kon Nijmegen de problemen opvangen. Ook zette de gemeente het eigen kopieerapparaat aan om vijftig stembiljetten bij te drukken. ‘In onze repro hebben we gelukkig een speciale printer die dat op dat formaat kan.’

Alle stembureaus in Nijmegen waren gisteren om half tien gesloten. Beeld anp

De burgemeester van Rotterdam Ahmed Aboutaleb vindt dat de PvdA geen verkiezingen meer moet houden om een partijleider te kiezen. Dat is ‘niet zo’n goede manier’, zegt hij op de website van Centrum voor Lokaal Bestuur, de bestuurdersvereniging van zijn partij. ‘Dat je dan andere kandidaten moet afvallen. Die manier van verkiezing moet heroverwogen worden.’

Aboutaleb heeft er zelf voor gekozen om niet mee te doen in de verkiezing, maar zegt dat hij ‘altijd beschikbaar is voor overleg en dialoog’. De verkiezingsnederlaag van zijn partij komt volgens hem omdat de PvdA 'onvoldoende met de tijdgeest mee is gegaan' en 'misschien te ver is gegaan' met bezuinigen.

Burgemeester van Rotterdam Ahmed Aboutaleb. Beeld ANP

'Vanavond heeft de groene politiek gewonnen', jubelde Marianne Thieme woensdagavond. Daarmee doelde ze niet alleen op het succes van haar eigen Partij voor de Dieren (van 2 naar mogelijk 5 zetels), ook andere partijen met duurzame ambities (D66, GroenLinks, ChristenUnie) deden het goed. Samen verdubbelden ze bijna hun zetelaantal. Staan we aan de vooravond van een groene politieke revolutie? Lees hier een rondvraag langs enkele experts.

Beeld anp

Sinds gisteravond weten we dat Theo Hiddema in de Tweede Kamer komt, maar zijn 'hele drukke advocatenpraktijk' is daar niet zomaar op berekend. Het vertrek van de nummer twee van het Forum voor Democratie naar het Binnenhof laat noodgedwongen op zich wachten.

'Afbouw gaat niet van de ene op de andere dag, omdat zaken nog lopen', legt partijleider Thierry Baudet uit. 'Hij zal daar enige weken of maanden voor nodig hebben.'

Strafpleiter Hiddema is een markante verschijning, bleek ook gisteravond. Op het verkiezingsfeestje van het FvD was hij lange tijd de grote afwezige. De opbrengst (twee zetels) zei hij wat magertjes te vinden en hij had nog een strafzaak voor te bereiden. 'Bel maar als we op drie staan', zei hij aan de telefoon tegen verslaggever Dion Mebius. Even later liet Hiddema alsnog zijn gezicht op het feestje zien.

Kamerlid Theo Hiddema. Beeld anp

Geen stembureau kwam vijf jaar geleden zo dicht in de buurt bij de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen als het enige stembureau in Kattendijke, een lieflijk Zeeuws dorpje zonder supermarkt, horeca of school. Na een onderzoek en een bezoek aan het dorp door deze krant ging het opmerkelijke moyenne (afwijking slechts 3,9 procent ten opzichte van het landelijk gemiddelde) een eigen leven leiden.

‘De rest van Nederland kan stoppen met tellen. De uitslag in Kattendijke is bekend’, concludeerde Omroep Zeeland daarom toen woensdagavond de 379 stemmen in het dorp waren geteld. Wat blijkt? De ‘Kattendiekers’ hadden de meeste trends deze verkiezingen opnieuw in de smiezen.

Zo kwam het aantal stemmen op de PvdA omgerekend precies overeen met de vrije val die de partij landelijk maakte: 9 zetels. Ook werd de groei van GroenLinks (14 zetels) ragfijn voorspeld. De 34 zetels voor de VVD waren er weliswaar een te veel, ook de 21 van D66 waren aan de hoge kant. En de christelijke partijen kregen in Kattendijke meer ruggensteun dan in de rest van Nederland, hoewel dat geldt voor heel de gemeente Goes.

Ook de opmars van het Forum voor Democratie was voorzien, maar dat geldt niet voor de drie Kamerzetels waarmee Denk mag pronken. Als het aan het dorp aan de Oosterschelde had gelegen, waren dat er nul gebleven.

Een vrouw maakt een wandeling in Kattendijke. Beeld Raymond Rutting

Edith Schippers begint na het weekeinde pas aan haar taak om de mogelijkheden van een nieuw kabinet te verkennen. Dat zei de VVD'er vlak voor een gesprek met voorzitter Khadija Arib van de Tweede Kamer donderdag over de verkenning.

Schippers laat er een weekeinde overheen gaan op verzoek van de fractievoorzitters. Die willen even bijkomen na een intensieve campagne. Schippers begint maandag met het ontvangen van de fractievoorzitters. Ze brengt donderdag verslag uit aan de Tweede Kamer.

Edith Schippers is aangewezen als verkenner voor de formatie. Beeld anp
Edith Schippers is als verkenner aangewezen voor de formatie. Beeld anp

De VVD is met 33 zetels als grootste partij uit de verkiezingen gekomen, maar zo groot is dat niet. Zie hier een grafiek waarin je kunt zien hoe groot te grootste partij door de jaren heen was.

De PvdA-fractievoorzitter in Enschede heeft een motie ingediend om te stemmen over de positie van PvdA-partijvoorzitter Hans Spekman. Omdat de benodigde steunbetuigingen binnen zijn, moet er zaterdag over worden gestemd tijdens de landelijke PvdA-ledenraad in Utrecht.

PvdA-fractievoorzitter Laurens van der Velde noemt de (voorlopige) verkiezingsuitslag een ‘pijnlijke’. Hij zegt over zijn motie: ‘Een dergelijke uitslag vraagt om reflectie. Hoe zorgen we weer dat onze sociaaldemocratische idealen leiden tot een betere wereld? Daar hoort ook de vraag bij hoe en met wie we dat doen.'

Spekman zei donderdag dat hij zal opstappen als de leden daarom vragen. Van der Velde kwam daarop in actie en stelde als PvdA-lid de motie op. Daarin vraagt hij het vertrouwen op te zeggen in de partijvoorzitter.

Spekman is niet bang om een splinterpartij te worden, zegt hij in dit interview (+) met de Volkskrant. En mochten de leden hem na de verkiezingen de deur wijzen, het zij zo. 'Ik sta er volledig achter wanneer ze vinden dat dat beter is.'

Hans Spekman. Beeld anp

Edith Schippers is aangewezen als de verkenner voor de formatie. Dat maakte Kamervoorzitter Khadiija Arib zojuist bekend nadat ze met alle gekozen lijsttrekkers heeft gesproken over hun wensen. 'Zij kan rekenenen op een groot draagvlak: iedereen is het hier over eens en ze gaat zo snel mogelijk beginnen.'

Schippers, op dit moment demissionair minister voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport, kan verkenner zijn omdat ze niet op de lijst van de VVD stond. Ze is de tweede verkenner sinds de koning geen rol meer in formatie speelt. Oud-minister Henk Kamp was de eerste in 2012.

Als verkenner gaat zij onderzoeken welke regeringscombinaties mogelijk zijn - wat met de uitslag van deze verkiezingen een flinke opgave is. Alle fractievoorzitters komen bij haar langs en zullen advies geven. Na afloop van de verkenning stuurt Schippers een verslag naar de Kamer. Daarin kan zij al een of meerdere informateurs noemen. Het is de bedoeling dat de Kamer op 23 maart 's middags over haar verslag een debat houdt.

Edith Schippers. Beeld anp

Of ze nu gewonnen of verloren hebben, alle lijsttrekkers spraken gisteren vol lof over de hoge opkomst. Inderdaad, het percentage was deze verkiezingen weer boven de 80 procent – de laatste keer was in 2006 en voor de keer dáárvoor moeten we helemaal terug naar 1989.

Het enthousiasme van de burger voor parlementsverkiezingen steekt wel schril af tegen de opkomst bij andere stemgelegenheden. Veel kiezers bleven de afgelopen jaren thuis bij de Provinciale staten (opkomst 47,5 procent), Gemeenteraad (54 procent), Europees Parlement (37,3 procent), Waterschappen (44 procent) en het Oekraïnereferendum (32,2 procent) - al bleef toen een deel van de ja-stemmers 'strategisch' thuis.

De presentatoren van het Deense TV2 News hebben de uitzending na onze verkiezingen in het Nederlands gepresenteerd. 'Omdat jullie taal klinkt zo leuk'.

Met de start van de formatie, begint ook de radiostilte. Rutte zegt zojuist al tegen verslaggevers dat hij niets wil zeggen over met welke partijen hij denkt een kabinet te kunnen beginnen. 'We krijgen de komende weken, maanden weer de toestand dat ik, zoals u gewend bent van mij, in de formatiefase weinig vertel.' En: 'Alles wat ik daar over zeg, gaat de kansen op het vormen van een kabinet verkleinen.'

Alle partijleiders komen op dit moment op uitnodiging van Kamervoorzitter Arib bijeen in de Rooksalon, de statige zaal grenzend aan de oude Tweede Kamer. Sinds 2012 is de kabinetsformatie geheel een aangelegenheid van het parlement en heeft de koning daar geen rol meer in. In plaats van de koning gaat een verkenner de komende dagen de mogelijkheden inventariseren.

Het ligt voor de hand dat de VVD als grootste partij een verkenner voordraagt. Vier jaar geleden was dat Henk Kamp. Als het aan Arib ligt, wordt dat dit keer een vrouw. De verkenner gaat de komende dagen afzonderlijk spreken met alle partijen. Daar heeft hij of zij een kleine week de tijd voor.

Volgende week woensdag wordt de nieuwe Kamer geïnstalleerd en vindt het debat over de verkiezingsuitslag plaats. Waarschijnlijk zal dan ook het rapport van de verkenner aan bod komen. Daarna kan een informateur met de voormannen van enkele partijen om tafel en kan het grote formeren beginnen.

Lees hier hoe na de verkiezingen een kabinet wordt gevormd.

De Voorzitter van de Tweede Kamer, Khadija Arib, ontvangt in de Rooksalon de volgens de voorlopige uitslag gekozen lijsttrekkers voor een gesprek over de inrichting van de kabinetsformatie. Beeld anp
Khadija Arib. Beeld anp

Zeker zeventig zittende leden zullen niet terugkeren in de nieuwe Tweede Kamer en het aantal vrouwelijke leden loopt terug naar circa vijftig – al kan dit dankzij voorkeurstemmen nog iets wijzigen. Hiermee is het een ‘mannelijke’ en onervaren Kamer, meldt het Montesquieu Instituut in Den Haag.

Met een zestigtal nieuwkomers wordt het record uit 2002 benaderd. Onder hen bevinden zich wel veel mensen met ervaring in de Haagse politiek, onder wie Sophie Hermans bij de VVD, de voormalige persoonlijk medewerker van Mark Rutte.

In de nieuwe Kamer komen slechts vijf oud-ministers, van wie Mark Rutte (en Jeanine Hennis) ongetwijfeld weer naar het kabinet zal vertrekken.

De fractie van de VVD is bijeengekomen voor de eerste fractievergadering na de verkiezingen. Op het moment dat Mark Rutte binnenloopt, wordt hij als een held onthaald.

Bij de VVD was er geen taart om de overwinning te vieren, maar er waren wel soesjes. Bij GroenLinks, 50Plus en de ChristenUnie stond wel gebak klaar, de Partij voor de Dieren en D66 hadden ook champagne in huis gehaald en bij de PVV waren er slingers opgehangen.

Beeld anp

De klap van de nederlaag komt bij de PvdA hard aan, in het bijzonder bij Lilianne Ploumen, die op plek tien van de lijst staat en net buiten de boot dreigt te vallen. 'Je wordt wel eens vrolijker wakker', zegt de minister met gevoel voor understatement op L1 radio.

Ploumen maakte zich begin dit jaar geliefd door in te gaan tegen de abortusbeperkingen van de Amerikaanse president Donald Trump. Ze lanceerde het project She Decides om geld op te halen voor gezinsplanning in ontwikkelingslanden, projecten waarvoor de VS hun financiering hadden teruggeschroefd.

Wellicht heeft dat haar genoeg voorkeurstemmen opgeleverd om toch in de Kamer blijven. Bij de vorige verkiezingen waren 15.708 stemmen nodig om je zetel op eigen kracht te behalen. Maandag, als de Kiesraad de definitieve verkiezingsuitslag presenteert, krijgt ze uitsluitsel. Met een lange formatie in het vooruitzicht kan ze nog even blijven zitten op haar plek. 'Zolang de onderhandelingen lopen ben ik in ieder geval nog aan het werk als demissionair-minister.'

PvdA'er Lilianne Ploumen. Beeld belga

Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, felicteert premier Mark Rutte op Twitter met de verkiezingsoverwinning van de VVD. 'Laten we samen bouwen aan een sterk Europa!', schrijft een opgetogen Juncker. Nederland heeft gestemd voor de Europesse waarden, meent Juncker: 'Vrije en tolerante samenlevingen in een welvarend Europa.'

Gisteravond haalde Brussel opgelucht adem, de grote opmars van het nationalistische populisme zette zich niet voort in Nederland. De PVV van Geert Wilders groeide wel enkele zetels, maar werd nauwelijks groter dan D66 en het CDA. En nog belangrijker voor de EU:VVD-leider Rutte, met inmiddels ruimschootse Europese ervaring, blijft de grootste. 'Het resultaat van deze verkiezingen is een inspiratie voor velen', schrijft Juncker. Hij spreekt daarmee de hoop uit dat bij aanstaande verkiezingen in Frankrijk en Duitsland de gematigde, pro-Europese krachten ook de populistische partijen voor zullen blijven.

Juncker en Rutte. Beeld anp

GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver legt zich bij de kabinetsformatie niet zomaar neer bij 'de rechtse combinaties waarover nu veel gesproken wordt'. Hij ziet nog steeds mogelijkheden voor 'groene en linkse combinaties', zo zei hij kort voor de vergadering met de nieuwe, veel grotere GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer.

De partij kwam als grootste winnaar uit de bus met een groei van vier naar veertien zetels.

'Oeps! We hingen spontaan een briefje op de deur en maakten toen ook een fotootje voor Facebook. Dat liep een beetje uit de hand...'

Dat schrijft de Weggeefwinkel in Utrecht op Facebook, een dag nadat een post viral is gegaan. Het gaat om een briefje dat de winkel ophing met het verzoek aan PVV-stemmers om niet binnen te komen, maar terug naar huis te gaan ‘om zich te schamen voor hun stemgedrag’. Het bericht werd meer dan 160 keer gedeeld en kreeg ruim 800 likes. Maar er was ook kritiek: de winkel zou klanten uitsluiten.

In een excuusbrief schrijft de winkeleigenaresse vandaag dat ‘iedereen voor de Weggeefwinkel gelijkwaardig is’. ‘Mensen verdrietig of boos maken was niet ons doel.’

CDA-leider Sybrand Buma reageert opgetogen op de verkiezingsuitkomst, die hoogstwaarschijnlijk betekent dat de partij mag regeren. 'Ik voel dat er een verantwoordelijkheid voor ons is. De kans is groot dat zoiets regeren is.'

Buma wil niet de 'stopverf' van een nieuwe regering zijn. Hij wil zijn idealen verwezenlijken, zo zegt hij, en belooft het vertrouwen van de kiezer niet te zullen beschamen.

Buma neemt bloemen in ontvangst na de positieve verkiezingsuitslag voor het CDA. Beeld anp

De verkiezingen hebben in Nederland niets veranderd volgens de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Cavusoglu. 'Kijk naar al die partijen en je ziet dat er geen verschil is tussen sociaaldemocraten of de fascist Wilders. Ze hebben allemaal dezelfde mentaliteit', zei Cavusoglu vandaag volgens de krant Hürriyet.

Nederland en Turkije hebben slaande ruzie over mislukte pogingen van Turkse ministers, onder wie Cavusoglu zelf, om in het afgelopen weekeinde in ons land campagne te voeren voor een referendum in Turkije. De regering in Ankara beschuldigde Nederland van facisme en nazisme.

De Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Mevlut Cavusoglu. Beeld ap

Secretaris Thomas Bruning van journalistenvakbond NVJ heeft kritiek geuit op politieke nieuwkomer Denk vanwege het wegsturen van journalisten tijdens de verkiezingsbijeenkomst van woensdagavond. Hiermee bewijst de partij 'de democratie een slechte dienst', stelt Bruning.

'Het is niet de eerste maal dat Denk dit doet', zegt Bruning. 'Het is zeer teleurstellend gedrag en het is een zeer slecht voorbeeld voor een partij die serieus wil deelnemen aan de democratie.'

Kiezers hebben woensdag laten zien dat ze boos zijn op de PvdA. 'Het was een ongekende dreun', zegt lijsttrekker Asscher. 'Iedereen was gister 'dizzy' van de klap'. Het ligt volgens hem voor de hand dat de partij in de oppositie belandt.

Of een of meer kopstukken van de partij het veld zullen moeten ruimen, kon Asscher nog niet zeggen. 'Dat weet ik niet. Ik denk dat we iedereen nodig hebben. De komende weken moeten we hier met de leden en kiezers over praten.'

PvdA-leider Lodewijk Asscher zegt dat het voor de hand ligt dat zijn partij in de oppositie belandt. Beeld anp

Wie de de verkiezingsuitslag naast de laatste peiling legt, ziet zeker verschillen. Het gat tussen de VVD en de rest is groter dan de eindpeilingen deden vermoeden. Maar tegelijkertijd: de onderzoeksbureaus wezen de grote trends behoorlijk goed aan en dat is in de huidige tijd misschien wel knapper dan ooit. Zo worstelen opiniepeilers collectief met het probleem dat steeds minder mensen bereid zijn hun vragenlijsten in te vullen.

Vergeleken met de tijd van de verzuiling zijn kiezers bovendien steeds minder trouw aan één partij. Ook maken ze hun definitieve keuze op een later moment.

Ook D66-leider Alexander Pechtold heeft gereageerd op de komende formatie. 'Ik ben redelijk goed in rekenen, maar het zijn ingewikkelde sommen', zegt hij. Wel ziet Pechtold nu al meerdere mogelijkheden dan een groot blok van VVD, CDA en D66, aangevuld met een andere partij. Hij heeft het over meer dan 'twee smaken', zonder dit te specificeren.

Ook Pechtold is van mening dat de VVD als grootste partij de leiding mag nemen in de formatie.

De VVD moet bij de kabinetsformatie het voortouw krijgen. Dat vinden zowel SP-leider Emile Roemer als ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers. 'Dit is de harde realiteit', zegt Roemer hierover. Zijn partij verloor tijdens de verkiezingen een zetel.

Segers vindt dat Rutte eerst met GroenLinks moet praten voordat de ChristenUnie aan de beurt is. 'Die partij heeft veertien zetels en flink gewonnen. Wij zijn voorlopig niet aan zet.'

Volgens de laatste ANP-prognose komen VVD, CDA en D66 vijf zetels tekort voor een meerderheid in de nieuwe Tweede Kamer. De ChristenUnie zou die kunnen leveren, want die partij heeft vijf zetels gehaald.

Fractievoorzitter Emile Roemer tijdens de verkiezingsavond van de SP in Theater aan het Spui. Beeld anp
Mark Rutte denkt dat de formatie met deze uitslag nog wel even op zich laat wachten. Beeld epa

Met een verlies van 29 zetels, waarop de PvdA afkoerst, overtreft de partij zijn eigen onbeminde record. Ruimschoots. In 2002 rekende de kiezer af met Paars II; het kostte de sociaaldemocraten destijds 22 zetels.

Regeringspartijen lijden vaak verliezen na een kabinetsperiode. Vooral voor de tweede, kleinere partij van de coalitie is de pil dan bitter, zoals ook nu voor de PvdA. Het grootste coalitieverlies blijft op naam van Paars II (41 zetels), maar relatief is de uitslag van gisteravond de grootste afstraffing van een kabinet ooit: bijna 50 procent.

Partijprominent Rob Oudkerk heeft vanochtend voor de microfoon van Radio Noord gepleit voor opheffing van de PvdA. 'Ik denk dat de PvdA zich over zijn existentie moet gaan buigen: waartoe zijn wij nog op aarde?'

Hij noemt de nederlaag van de sociaal-democraten 'historisch, maar totaal niet onverwacht'. 'De SDAP is vroeger ook opgeheven en daar kwam de PvdA uit voort. Misschien komt er een nieuwe sociaaldemocratische beweging, die mensen aan zich weet te binden.'

Oudkerk denkt dat de integratie het punt is waarop het is misgelopen voor zijn partij. 'Die problematiek hebben we niet alleen terzijde geschoven, maar de mensen die daar last van hebben, hebben we niet aan ons weten te binden.'

Inmiddels is 98 procent van de stemmen geteld. Dit maakt geen verschil met de laatste uitslag: de VVD komt nog altijd uit op 33 zetels, PVV op 20, CDA op 19, D66 op 19, GroenLinks op 14 en de PvdA op 9.

De laatste stemmen worden nu nog geteld. Het gaat om de briefstemmers, de stemmers in Caribisch Nederland en enkele kleine gemeenten.

Jesse Klaver van GroenLInks reageert op de verkiezingswinst van zijn partij. Beeld epa

De Duitse politiek heeft donderdag met instemming gereageerd op de uitkomst van de verkiezingen in Nederland. Bondskanselier Merkel heeft woensdagavond laat premier Rutte gebeld om hem te feliciteren.

De boodschap van Merkel aan haar collega was eenduidig: ze hoopt de goede samenwerking als buren, vrienden en Europeanen voort te zetten. De kabinetschef van Merkel twitterde: Nederland oh Nederland, jij bent een kampioen! Gefeliciteerd met dit geweldige resultaat! Het ministerie van Buitenlandse Zaken in Berlijn gaf als commentaar dat de Nederlandse kiezers 'nee' hebben gezegd tegen de anti-Europese populisten.

De Duitse kiezers gaan op 24 september naar de stembus voor parlementsverkiezingen.

Het is de vraag of Hans Spekman, de campagneleider van de PvdA, zichzelf politiek staande kan houden nu zijn partij een dramatische nederlaag heeft geleden tijdens de verkiezingen. 'Ik stap op als de leden dat willen', zei hij vanmorgen tegen de pers.

Gisteren voorspelden de leden van het verkiezingsforum van NPO Radio 1 dat Spekman vandaag gaat aftreden.

Spekman legt zaterdag verantwoording af aan zijn achterban op een bijeenkomst van de ledenraad van zijn partij in Utrecht.

PvdA-voorman Lodewijk Asscher denkt dat de ledenraad zaterdag niet druk zal zijn met een oordeel over de partijvoorzitter en partijleider, maar vooral 'gewoon de wonden zal likken en bespreken wat er gebeurd is'.

Asscher wil verder niet speculeren over het oordeel van de leden: 'Ik ga door'.

Hans Spekman reageert op de nederlaag van zijn partij. Beeld anp

Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie is 'blij verrast' met de verkiezingsuitslag in Nederland. Hij ziet de overwinning van de VVD en de zetelwinst voor CDA, D66 en GroenLinks als 'een stem vóór Europa en een stem tegen extremisme'. Dat liet zijn woordvoerder vanmorgen weten.

De Commissie was allerminst gerust op de uitslag. Ze vreesde dat de PVV de grootste partij zou worden wat de toon zou zetten voor de Franse presidentsverkiezingen volgende maand.

De PVV heeft de meeste stemmen gekregen in Emmen. De partij van Geert Wilders kreeg 18,6 procent van de stemmen. Met de steun van 15,3 procent kiezers eindigde de SP op de tweede stek. De VVD werd derde met een score van 14,8 procent.

In de meeste andere gemeenten in Drenthe werd de VVD het grootst, onder meer in Assen. Daar stemde 16,5 procent voor de partij van premier Mark Rutte.

'Door regeringsdeelname was het wantrouwen zó groot, daar was niet tegenop te knokken.' Met deze woorden heeft PvdA-voorzitter Hans Spekman gereageerd op de enorme nederlaag van zijn partij, die van 38 zetels in 2012 naar 9 zetels wegzakte. Dit is de grootste verkiezingsnederlaag voor een partij in de politieke geschiedenis.

Een verbolgen Hans Spekman tijdens de verkiezingsavond van de PvdA in de Westerunie. Beeld anp

Sinds 2012 regelt de Tweede Kamer de formatie zelf. Niet langer bepaalt de koning wie bemiddelt tussen de partijen. Die rol is nu voor de Tweede Kamervoorzitter. De nieuwe procedure is pas eenmaal toegepast en daarom nog niet uitgekristalliseerd.

Lees hier wat er komende dagen staat te gebeuren.

In het stadhuis van Den Haag worden na het sluiten van de stembureaus de stemmen geteld. Beeld anp

VoorNederland, de partij van voormalig Powned-verslaggever Jan Roos, heeft niet die ene zetel behaald waarop het had gehoopt. Gisteravond sprak Roos nog de hoop uit dat de exitpolls het mis hadden en dat hij wakker zou worden met zonnig nieuws voor zijn partij. Maar vanochtend laat hij op Twitter weten dat hij 'een flinke kater heeft' nu hij 'na maanden campagne met lege handen blijft staan'.

Omdat alle stemmen deze keer met de hand worden geteld (nadat bekend werd dat stemcomputers makkelijk zijn te hacken), zal de officiële uitslag een dag langer op laten wachten dan voorgaande jaren. Naar verwachting maakt de Kiesraad volgende week donderdag de officiële uitslag bekend. Die bevat altijd verrassingen, bijvoorbeeld kandidaten die met voorkeursstemmen in de Kamer komen.

Op vrijdag 24 maart vergadert de nieuwe Kamer voor het eerst, onder leiding van een tijdelijke Kamervoorzitter. Die beëdigt de leden. De profielschets voor de nieuwe Kamervoorzitter wordt definitief vastgesteld. Waarschijnlijk heeft dan het debat over de verkiezingsuitslag plaats, op basis van het eindrapport van de verkenner. Het debat kan eindigen in het per motie en stemming aanwijzen van informateurs. De Kamer moet ook beslissen of en hoe de koning wordt geïnformeerd.

Wie kan met wie? Stel hier op basis van de verkiezingsuitslag je eigen meerderheidscoalitie samen en bekijk welke partijen eigenlijk inhoudelijk door één deur kunnen - of juist niet.

Denk lukt het als nieuwe partij om in een keer drie zetels te veroveren. Naast Kuzu en Özturk komt ook Farid Azarkan de Kamer in. De partij deed het met name goed in de grote steden, waar de partij steeds tussen de 5 en 6 procent van de stemmen haalde. Daarmee is de partij zowel in Den Haag en Rotterdam groter dan de PvdA, de partij waarvan Kuzu en Özturk zich in 2014 afsplitsten. Alleen in Utrecht en Amsterdam blijft de PvdA Denk nog nipt voor.

Lees hier zeven andere opmerkelijke feitjes van de verkiezingen.

Kuzu spreekt zijn aanhang toe in het partijkantoor van Denk in Rotterdam. Beeld anp

De fracties komen vandaag rond 11 uur in de ochtend bijeen om de verkiezingsuitslag te bespreken. Later op de dag zullen de fractievoorzitters langsgaan bij de Kamervoorzitter. Mogelijk wordt er dan al een verkenner aangewezen.

De verkenner voert vervolgens gesprekken met de fractievoorzitters om te onderzoeken welke combinaties mogelijk zijn voor het vormen van een coalitie.

Bekijk via deze tool de uitslagen per gemeente. De gemeenten Urk en Amersfoort springen eruit als meest afwijkend en meest doorsnee. In Urk heeft maar liefst 56,1 procent op de SGP gestemd. Daarna volgen het CDA (14,2) en de ChristenUnie (11,6).

In Amersfoort eindigt de VVD bovenaan (met 21,2 procent van de stemmen), gevolgd door D66 (15,3), GroenLinks (12) en het CDA (9,8).

Premier Mark Rutte waarschuwt dat de vorming van een nieuwe regering nog wel even op zich kan laten wachten. 'Het gaat wel even duren denk ik', zei hij vanochtend tegen Edwin Evers op Radio 538. 'Het kan best wel eens een complexe formatie zijn. Dan zul je voor een aantal weken partijen bij elkaar zien zitten.'

Rutte, wiens VVD weliswaar verliest maar toch ruimschoots de grootste partij blijft, maakt aanspraak op het voortouw in de kabinetsformatie. 'Maar dat moet de rest ons ook gunnen, dus dat gaan we ook weer zien.'

Lees ook

Ondanks een historische afstraffing van zijn tweede kabinet, mag VVD-leider Mark Rutte waarschijnlijk door als minister-president.

Rutte verlaat Nieuwspoort na de uitzending van Nieuwsuur, gisteravond. Beeld anp

Zondag 8 januari trakteerde schrijver en Volkskrantcolumnist Arnon Grunberg duizend lezers van de Volkskrant op wijn en wodka. De reden: hij had een weddenschap verloren. Niet Clinton, maar Trump won de Amerikaanse presidentsverkiezingen.

Grunberg beloofde wederom zijn lezers te zullen trakteren op een alcoholische versnapering als Wilders de Nederlandse verkiezingen zou winnen. Hij kan opgelucht ademhalen: niet Wilders, maar Rutte's VVD heeft gewonnen.

'Ik verwachtte dat ik niet nog een keer zou moeten trakteren, maar Trump heeft me geleerd eigen verwachtingen met iets meer scepsis te beschouwen', schrijft Grunberg vandaag in z'n Voetnoot in de Volkskrant. 'Hopelijk zal de saaiheid snel terugkeren in de Nederlandse politiek. Saaie democratie is namelijk doorgaans goede democratie.'

Beeld afp

Op en rond het Binnenhof is het rekenen onmiddellijk begonnen: wie kan met wie regeren? De VVD is als grootste partij als eerste aan zet en zal een verkenner aanwijzen om de informatie-onderhandelingen voor te bereiden.

Rutte maakt er geen geheim van dat hij het liefst met CDA en D66 regeert, partijen die programmatisch tamelijk dicht bij de VVD liggen. Partijen bovendien die allebei zetels wonnen en graag willen regeren.

Lees hier meer over de formatie.

Nieuwkomer Denk is in Rotterdam en Den Haag groter geworden dan de PvdA. In thuisbasis Rotterdam is de partij van oud-PvdA'ers Tunahan Kuzu en Selcuk Öztürk de zesde partij met ruim 8 procent van de stemmen, tegenover 6,5 voor de PvdA. In Den Haag behaalde Denk 7 procent van de stemmen en is daarmee de vijfde partij. De PvdA volgt met 6,5 procent.

De afwezigheidscampagne van Geert Wilders heeft zijn PVV in de prognose van de einduitslag 20 zetels opgeleverd. Dat zijn er weliswaar vijf meer dan hij er nu heeft in de Kamer, maar veel minder dan de 35 die hij maandenlang in de peilingen kreeg toebedeeld. De voorspelde tweestrijd met de VVD, waarvan Wilders zich in 2004 afsplitste, is in een klinkklare nederlaag geëindigd.

Op Twitter toont Wilders zich desondanks optimistisch:

De Franse president François Hollande heeft premier Mark Rutte donderdag gefeliciteerd met de Nederlandse verkiezingsuitslag, die zo goed als vaststaat. Hollande spreekt van een 'duidelijke overwinning op het extremisme'.

Eerder liet de Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Marc Ayrault al weten blij te zijn met uitslag van de Nederlandse verkiezingen. Hij feliciteert de Nederlanders 'met het stuiten van de opmars van extreemrechts' en zegt te willen werken aan 'een sterker Europa'.

De Franse president Francois Hollande. Beeld ap

Bij de VVD was het tot in de late uurtjes feest in het WTC in Den Haag. Verslaggever Ariejan Korteweg tekende op dat de eerste exitpoll met gepaste blijdschap werd begroet. Gepast, omdat coalitiepartner PvdA de grootste verkiezingsnederlaag uit de Nederlandse politieke geschiedenis moest incasseren. De partij komt volgens de huidige prognose uit op 9 zetels, een verlies van 29 zetels.

Eric Wiebes, staatssecretaris van Financiën, verwoordde deze nederlaag als volgt: 'Hier word ik heel boos van. Dit is een malus op het nemen van verantwoordelijkheid. We hebben een magistrale regeringsploeg. Dit verdienen ze niet.'

Een partij die optimisme tot motto heeft verheven hoort een verlies met gejuich te begroeten. Dus wordt er gejoeld in het WTC, als voor de VVD een verlies van tien zetels wordt voorspeld. 'Fantastisch resultaat', zegt vice-fractievoorzitter Tamara van Ark. 'Dit is waar we op hoopten.'

Ook voor Jan Anthonie Bruijn, senator en opsteller van het verkiezingsprogramma, is de grootste worden het enige wat telt. 'Dan krijgt Rutte het initiatief in de onderhandelingen. Dat kan hij ongelooflijk goed.'

Een week geleden nog zag het er voor VVD heel anders uit. De PVV was in sommige peilingen de grootste, CDA en D66 leken steeds dichterbij te komen. Het was de ruzie met Turkije die uiteindelijk teweegbracht waar de VVD zelf niet in slaagde: focus geven aan een campagne die alle kanten op ging.

Lees hier het verslag van verslaggever Ariejan Korteweg die bij het VVD-feestje aanwezig was.

Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Voor wie de verkiezingsnacht heeft overgeslagen en net wakker wordt hebben we hier een handig overzicht gemaakt van wat we tot nu toe weten over de verkiezingsuitslag.

Heeft u de feiten op een rijtje en bent u benieuwd naar mogelijke coalities? Lees hier wat u kunt verwachten.

In Europa heerst opluchting, maar in Nederland ziet het toneel er minder geruststellend uit. Het regeringsbeleid is keihard afgestraft en het land is rechtser geworden, schrijft Martin Sommer. Lees hier zijn analyse van de verkiezingsuitslag.

Het grootste deel van de uitslagen is binnen. Bekijk hier de totale uitslag ten opzichte van 2012, de uitslagen per gemeente en welke coalities mogelijk zijn met wat we tot nu toe weten.

Na stemmen komt formeren maar dat zal nog niet makkelijk worden, schrijft de politieke redactie. 'Op en rond het Binnenhof is het rekenen onmiddellijk begonnen: wie kan met wie regeren? De VVD is als grootste partij als eerste aan zet en zal een verkenner aanwijzen om de informatie-onderhandelingen voor te bereiden. Rutte maakt er geen geheim van dat hij liefst met CDA en D66 regeert, partijen die programmatisch tamelijk dichtbij de VVD liggen. Partijen bovendien die allebei zetels wonnen en graag willen regeren.'

De definitieve uitslag van de verkiezingen laat op zich wachten. Verscheidene gemeenten, waaronder Amsterdam, Den Haag en Utrecht, zeggen donderdag of vrijdag met een uitkomst te komen. Dat meldt het ANP. Tientallen andere gemeenten hadden donderdagochtend rond 4 uur nog geen einduitslag aangeleverd.

De officiële uitslag wordt gewoonlijk pas op maandag door de Kiesraad vastgesteld. Vandaar dat er tot die tijd gesproken wordt over prognoses. Het grote aantal partijen dat meedeed aan de verkiezingen, levert momenteel acht restzetels op. Een klein aantal restzetels kan nog verspringen van de ene naar de andere partij. Daardoor is een definitieve prognose niet mogelijk totdat vrijwel alle gemeenten hun uitslag hebben doorgegeven, zo meldt het ANP.

Stembiljetten worden gesorteerd en geteld. Beeld anp

De PVV lijkt toch de tweede partij in de Tweede Kamer te worden. Volgens een voorlopige prognose van het ANP na het tellen van 93,3 procent van de stemmen komt de partij van Geert Wilders uit op twintig zetels.

Hierachter volgen direct D66 en het CDA. Zij krijgen elk negentien zetels. De SP en GroenLinks komen beide uit op veertien zetels. De VVD komt uit op 33. Coalitiepartner PvdA blijft op negen steken, een historisch dieptepunt voor de sociaaldemocraten.

De ChristenUnie blijft op vijf zetels, net zoveel als de Partij voor de Dieren (een winst van drie). 50PLUS zit op vier zetels, de SGP en DENK op drie en nieuweling Forum voor Democratie twee.

Zetelprognose ANP

VVD: 33
PVV: 20
CDA: 19
D66: 19
GroenLinks: 14
SP: 14
PvdA: 9
ChristenUnie: 5
Partij voor de Dieren: 5
50PLUS: 4
SGP: 3
DENK: 3
Forum voor Democratie: 2

Om een regering te vormen met een meerderheid in de Tweede Kamer zullen er volgens de voorlopige verkiezingsresultaten minimaal vier partijen nodig zijn. Het zou voor het eerst in 40 jaar zijn dat de regering zoveel partijen telt.

Volgens de voorlopige uitslag zijn de drie grootste partijen in Nederland samen goed voor ongeveer 70 zetels. En hoewel er de komende uren nog wel enkele zetels kunnen verschuiven, lijkt een meerderheid van 76 zetels buiten bereik.

De laatste keer dat er meer dan drie partijen in een coalitie stapten, was na de verkiezingen van 1972. Na een half jaar formeren ontstond toen de regering-Den Uyl (1973-77), die zelfs vijf partijen telde: PvdA (43 zetels), Katholieke Volkspartij (27), Antirevolutionaire Partij (14), Politieke Partij Radikalen (7) en D66 (6).

Ook in Caribisch Nederland zijn de stemlokalen woensdagnacht gesloten. Het was de laatste plek waar nog kon worden gestemd. Door het tijdsverschil sloten de stemlokalen daar 5 uur nadat in Nederland de laatste kiezers hun stemmen mochten uitbrengen.

De zogenoemde BES-eilanden hebben sinds 2010 de status van bijzondere gemeente van Nederland. Ook in 2012 mochten de eilandbewoners meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen. Ongeveer 13.000 mensen zijn kiesgerechtigd.

De PVV van Geert Wilders, het CDA van Sybrand Buma en D66 van Alexander Pechtold zijn in een nek-aan-nekrace verwikkeld om plek twee.
Ze staan alle drie op negentien zetels, blijkt uit een aangepaste voorlopige prognose van de einduitslag door de Verkiezingsdienst van het ANP. Rond 2 uur in de nacht van woensdag op donderdag was 54,8 procent van de stemmen geteld.

De PVV is de grootste partij geworden in Maastricht. De partij van Geert Wilders kreeg 18,3 procent van de stemgerechtigde kiezers achter zich. Dat was bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2012 nog 14,5 procent. De VVD zakte wat terug en heeft 15,7 procent, gevolgd door D66 met 14,8 procent. SP, GroenLinks en CDA hebben respectievelijk 11,3 procent, 10,9 procent en 10,5 procent. De PvdA kelderde in Maastricht, van 27,7 procent in 2012 tot 5,3 procent. De opkomst was 76,9 procent.

De euro kreeg donderdagochtend vroeg een duwtje in de rug door de eerste Nederlandse exitpolls. De Europese munt steeg ten opzichte van de dollar naar de hoogste koers sinds 7 februari. ‘De stijging van de euro was een reactie op de Nederlandse exitpolls’, aldus financieel specialist Masafumi Yamamoto donderdag bij het openen van de Aziatische beurzen tegen persbureau Reuters.

In Rotterdam en Den Haag volgen de uitslagen hetzelfde patroon: klein verlies voor de VVD, grote nederlaag voor de PvdA en winst voor GroenLinks, D66 en PVV. In beide steden werd de VVD de grootste partij, gevolgd door de partij van Geert Wilders. Ook opvallend is het succes van Denk: 8,1 procent van de stemmen in Rotterdam, 7,1 procent in Den Haag.

‘Had het mooier gekund, jazeker, maar met vier of misschien zelfs vijf zetels extra zijn wij een van de winnaars van deze verkiezingen’, zegt Geert Wilders. ‘We zijn niet de grootste, maar we zijn zeer strijdbaar.’

De PVV houdt geen verkiezingsavond en tot nu toe had Wilders alleen via Twitter van zich laten horen. Om kwart over één ’s nachts kwam hij toch het trapje in het Kamergebouw af waarachter de kamers van zijn partij zich bevinden, en stond hij de pers te woord.

‘Het is een resultaat om trots op te zijn. De patriottische lente gaat door, die is pas net begonnen.’ Wilders geeft aan graag te willen regeren. ‘We zijn beschikbaar als men wil, en ander gaan we keihard de arena in en voeren we met 19 of misschien wel 20 mensen stevige oppositie tegen het kabinet.’

Wilders staat pers te woord. Beeld anp

Met 28,5 procent van de stemmen geteld presenteert persbureau ANP een voorlopige prognose van de uitslag. Verschuivingen? Jazeker, maar nooit meer dan een zetel erbij of eraf. Voor de volledigheid: op de definitieve uitslag moeten we nog even wachten, er kunnen nog zetels verschuiven.

VVD: 32
PvdA: 10
PVV: 19
CDA: 20
D66: 18
SP: 14
ChristenUnie: 6
GroenLinks: 14
SGP: 3
PvdD: 5
50Plus: 4
Denk: 3
Forum voor Democratie: 2

Sybrand Buma. Beeld anp

Theo Hiddema is terecht. De nummer twee op de lijst van Forum voor Democratie kwam eerder op de verkiezingsavond niet opdagen bij het feestje van zijn partij omdat hij twee zetels ‘te minnetjes’ vond, maar komt tegen twaalven toch binnenwandelen. ‘Maar ik weet niet of we nog drie zetels gaan pakken. Ik heb geen glazen bol, hè?’

Te midden van het feestgedruis kijkt hij naar de uitzending van de NOS, waar de meeste lijsttrekkers napraten over de uitslag. ‘Het lijkt wel een gospelkoor, met al die blauwe pakken’, zegt Hiddema.. ‘Ze zijn de coalitie al aan het inrichten, terwijl de uitslag nog lang niet bekend is. Bespottelijk.’

De strafpleiter bracht de avond thuis door omdat hij nog een strafzaak voor morgen moest voorbereiden. ‘Dat zit nu allemaal in mijn kop’, zegt hij. Zijn blik glijdt naar het wijnglas in zijn hand. ‘En nu moet ik er nog voor zorgen dat het in mijn kop blijft.’

Op de verkiezingsavond van het CDA is ondertussen het Wilhelmus staand gezongen. Lijsttrekker Buma pleitte begin maart in een interview met de Telegraaf voor een herstel van traditionele normen en waarden en zei dat kinderen weer ‘staand’ in de klas het volkslied uit hun hoofd moeten leren. ‘Als je het Wilhelmus zingt, ga je staan. Zo ben ik opgevoed. We willen dat er respect is voor het Wilhelmus.’

‘Wat er ook gebeurt, vanavond is het startschot van een nieuwe manier van politiek bedrijven’, zegt Sylvana Simons, lijsttrekker van de partij Artikel 1 tegen verslaggeefster Lyanne Levy. Zoals de zaken er nu voor staan komt de partij niet in de Kamer. ‘Wat veel belangrijker is, is wat hier vanavond gebeurt. We vieren hier de diversiteit, de interseksualiteit.'

Had u achteraf iets anders willen aanpakken?
'Nee. Zonder de omweg van Denk was Artikel 1 er nooit geweest. Ik heb bij Denk vooral gezien hoe het niet moet. Ik ben trots op wat we in korte tijd voor elkaar hebben gekregen. Meer tijd om campagne te voeren en om leden en fondsen te werven zou fantastisch zijn, maar ik ben heel tevreden met de manier waarop we campagne hebben gevoerd. We zijn weggebleven van het lelijk campagne voeren. We hebben het niet op de man, maar op de inhoud gespeeld. Ik geloof in een nieuwe politiek van gelijkwaardigheid en respect.'

Wat mist de Tweede Kamer nu Artikel 1 niet vertegenwoordigd is?
'De kamer mist een partij die het eerste artikel van onze grondwet in ere herstelt. De politiek zou een partij missen die gelijkwaardigheid en onze grondwet met hand en tand verdedigd. Ik denk dat het nodig is. Onze lijst is diverser en progressiever dan elke andere lijst. We willen niet een gespreksonderwerp zijn, we willen gesprekspartner zijn.'

Wat gaat u morgen doen?
'Ik ga eerst uitslapen. Daarna gaan we nieuwe plannen maken. Aan het einde van deze week weten we wel waar we staan. We gaan hoe dan ook door. Wij leven in dankbaarheid voor wat er wel is. Het is het begin van een revolutie. De Tweede Kamer komt wel goed. Dat komt nog.'

Simons (links) met Artikel1 in Amsterdams café. Beeld anp

Iets voor twaalven stapt lijsttrekker Tunahan Kuzu het podium op. Aan de wand hangt de leuze van de campagne: ‘Op 15 maart gaan wij geschiedenis schrijven’. Die ondertekent hij met een grote grijns. Kuzu herinnert de zaal aan de dag dat hij en mede-Denker Selcuk Özturk uit de PvdA stapte, zo’n tweeënhalf jaar geleden. Kuzu: ‘We zijn begonnen in een cv-ruimte en kijk waar we nu zijn. Drie zetels.’

Voor het eerst in de geschiedenis van Europa, zegt hij, komt er een partij in het parlement die bestaat uit ‘leden die wortels hebben in alle delen van de wereld en verenigd zijn in hetzelfde ideaal: strijden voor een eerlijker, rechtvaardiger, inclusieve samenleving’. Kuzu: ‘Wij hebben Nederland aan het denken gezet.’

Campagneleider Farid Azarkan, de opvolger van de naar Artikel 1 overgestapte Ian van de Kooye, zegt dat ze maanden lang gevochten hebben en onvermoeibaar de straat op zijn gegaan. ‘Wij hebben laten zien dat we mensen kunnen inspireren.’ Zij gaan verder met het bouwen aan een beweging, beloven ze, ‘die opkomt voor een Nederland waarin eerlijke kansen zijn voor iedereen’.

(De pers was niet welkom bij Denk. Verslaggever Janny Groen volgde via Facebook Live de avond van Denk.)

Bij GroenLinks in de Melkweg gaat het dak eraf als de komst van Klaver wordt aangekondigd, zegt verslaggever Gijs Herderscheê. Hij loopt, met zijn echtgenote aan de hand, door een juichende zaal.

‘Dit’, Jesse Klaver, ‘is een overwinning om trots op te zijn. We hebben meer zetels gewonnen dan we ooit in de Kamer hadden. Maar we zijn pas net begonnen. You ain’t seen nothing yet. De verkiezingen zijn niet het eindpunt maar het begin van verandering. We blijven meet ups organiseren, we blijven in gesprek gaan, we blijven langs de deuren gaan. Op naar de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar. Dan gaan we het land veranderen.’

De zaal joelt en klapt en schreeuwt. De stemming is uitzinnig bij GroenLinks. Gefloten wordt er als hij eerst Mark Rutte feliciteert en daarna de PVV. ‘Nee, nee, geen geboe. Tijdens de campagne vechten we elkaar de tent uit, daarna gaan we in gesprek.’ En de zaal gehoorzaamt. Klaver spreekt van bewondering voor ‘het doorzettingsvermogen’ van PvdA-leider Lodewijk Asscher.

Een nieuwe tussenstand. Op dit moment zijn een kleine 10 procent van de stemmen geteld. Mét een paar opvallende verschuivingen. Maar, moet gezegd, de uitslagen van kleine gemeenten zijn hier oververtegenwoordigd (die zijn immers sneller klaar met tellen). Het opvallendste verschil ten opzichte van de exitpoll: het CDA van 19 naar 25).

VVD: 33
PvdA: 9
PVV: 18
CDA: 25
D66: 18
SP: 13
CU: 6
GroenLinks: 13
SGP: 3
PvdD: 5
50Plus: 4
FvD: 2
Denk: 1

Ook in Groningen, van oudsher een PvdA-bolwerk, is het verlies van de sociaaldemocraten groot. D66 en GroenLinks zijn ook hier de grote winnaars.

Inmiddels is bij de PvdA-bijeenkomst de grote leegloop begonnen. De Jonge Socialisten dansen nog wel en elders in de zaal wordt her en der een traantje weggepinkt, maar verder hebben de meeste kopstukken besloten om de einduitslag niet meer af te wachten. Lodewijk Asscher is vertrokken zonder de pers te woord te staan. Hij zal maar een paar dagen respijt krijgen. Zaterdag vindt er al weer een ledenraad plaats in Utrecht. Agenda: een terugblik op deze traumatische verkiezingen voor de PvdA.

Asscher verlaat de PvdA-bijeenkomst. Beeld anp
Lodewijk Asscher. Beeld anp

De uitslag van Amsterdam is binnen. Duidelijker krijg je klap voor de PvdA niet te zien: van ruim de grootste partij in 2012 naar een schim van zichzelf. De sociaaldemocraten leveren 27,4 procentpunt in en blijven steken op 8,4 procent van de Amsterdamse stemmen. Dat is nog geen procentpunt meer dan Denk (7,5 procent).

De grote winnaar in de hoofdstad was GroenLinks: van 5,4 naar 19,3 procent. Nummer twee: D66. Nummer drie: VVD.

Verslagenheid bij Bos en Asscher. Beeld anp

De hele zaal scandeert ‘Kuzu, Kuzu’, als de lijsttrekker van Denk het podium betreedt. ‘Ik heb heel vaak gezegd: op 15 maart gaat er wat bijzonders gebeuren. Eendracht maakt macht en diversiteit is een kracht. Jullie hebben iedereen die vragen heeft over Denk een antwoord gegeven. Een antwoord dat de groeiende tendens van discriminatie en xenofobie een halt moet worden toegeroepen. Nederland is van ons allemaal!’

Er waren geen verslaggevers van kranten aanwezig bij de verkiezingsavond van Denk: die zijn er niet welkom. Dat Denk zelf het politieke debat met gestrekt been ingaat, deert de verongelijkte achterban kennelijk niet. De compromisloze houding is beloond, met waarschijnlijk drie zetels. In korte tijd op eigen kracht binnengehaald. Denk heeft inderdaad een beetje geschiedenis geschreven, concludeert verslaggever Janny Groen in haar artikel dat u hier kunt lezen.

Selcuk Öztürk spreekt de aanwezigen toe in het partijkantoor van Denk. Beeld anp

Een tussenstand uit de twee grootste steden. De PVV is voorlopig de grootste in Rotterdam, nadat 56 procent van de stemmen in de stad is geteld. Daarbij moet wel worden aangetekend dat de uitslagen van de grootste stembureaus nog bekendgemaakt moeten worden. In Amsterdam is Denk net zo groot geworden als de PvdA. GroenLinks is bij de tussentijdse telling in de hoofdstad de grootste partij geworden.

‘Lieve mensen we zijn verdubbeld!’ Even na half elf betreedt Henk Krol dansend de zaal van Hotel Gooiland, waar 50Plus de verkiezingsavond doorbrengt.

‘Eén ding is heel duidelijk geworden vanavond’, zegt hij tegen de zaal. ‘50Plus is niet meer weg te denken. Even om het geheugen op te frissen. Weet u nog dat deze partij in 2011 werd opgericht. In 2012 kwamen we met twee zetels in de Tweede Kamer. En zie waar we nu staan, een verdubbeling, niemand kan meer om 50Plus heen. En ja we hebben ook wat tegenwind gehad, maar zelfs dat heeft ons niet omver kunnen blazen.’

‘En het blijft hier niet bij. Vanaf nu kan onze partij zich voorbereiden op een nieuwe uitdaging. We gaan meedoen aan heel veel gemeenteraadsverkiezingen. En als je ziet hoe veel partijen er nu nodig zijn voor een coalitie, durf ik ook wel een voorspelling te doen: het kan wel eens zijn dat we hier snel opnieuw staan. En dan maken we dubbel zo veel feest.’

Buma komt in een felblauw pak op in de Remise in Den Haag en gaat op een klein podium in het midden van de zaal staan om zijn partij toe te spreken. De menigte scandeert zijn naam, maar dat duurt maar even. Het enthousiasme van de CDA-leider is enorm, vertelt verslaggever Robert Giebels.

‘Vier jaar geleden heb ik gezegd dat we gaan bouwen, en niemand kon geloven dat het resultaat zo mooi zou zijn’, zegt Buma. ‘Morgen volgt er een grote opgave: we moeten de Nederlanders antwoord geven op de zorgen die ze hebben. De kiezer heeft ons vertrouwen gegeven en dat moeten we beantwoorden.’

Geen moeite mee dat zijn partij het op één na slechtste resultaat heeft geboekt? ‘Nee, dit zijn totaal andere tijden. Je begint bij nul en dan is dit resultaat iets waar ik trots op ben.’ En nu? ‘Ik hou vast aan wat ik tijdens de campagne heb gezegd: ik ga niet voorkeuren uitspreken voor partijen waarmee ik in zee ga. Het enige kabinet waar ik aan wil bij dragen is een kabinet waarin de CDA-punten herkenbaar terugkomen.’

Het is de bedoeling dat het confettikanon na de speech voor een regen van kleur zorgt, maar, merkt Giebels op, het ding is stuk en er komen maar tien snippers uit.

Gejuich klinkt in de Pulchri Studio aan de Lange Voorhout in Den Haag, waar de Partij voor de Dieren zijn verkiezingsavond beleeft. Volgens de exitpolls zou de bijna vijftien jaar oude partij zijn invloed in het parlement meer dan verdubbelen, van twee naar vijf zetels.

'Wij zijn het groene anker in de Kamer dat de andere partijen bij de les houdt', zegt lijsttrekker Marianne Thieme. 'Vanavond heeft de groene politiek gewonnen. Wij horen overal dat mensen ons planeetbrede programma hebben ontdekt. We hebben daarvoor heel hard campagne gevoerd.'

Femke Merel Arissen, nummer vijf op de kandidatenlijst, praat met een brok in de keel. Voor haar is het een extra spannende avond, omdat zij in de Kamer komt als de definitieve uitslag hetzelfde beeld laat zien. 'De kiezer beloont onze partij voor ons harde werken', zegt ze.

Lees hier de reportage: 'Groene politiek heeft gewonnen.' (+)

De stemming bij de VVD in het WTC in Den Haag wordt meer uitgelaten naarmate de uitslag zekerder wordt. 'Weer de grootste, daar gaat het om', zegt Jan Anthonie Bruijn, opsteller van het verkiezingsprogramma. De tien zetels verlies worden daarbij graag voor lief genomen. Er klinkt een mager applausje voor de toespraak van Lodewijk Asscher, hier via beeldschermen te zien.

Verslaggever Ariejan Korteweg heeft veel VVD'ers gevraagd met wie ze straks willen samenwerken. CDA en D66 worden als zekere partners beschouwd. En dan? GroenLinks of ChristenUnie? Ik vind ze allebei erg links, zegt staatssecretaris Sander Dekker.

Beeld ap

De CDA'ers, verzameld in De Remise, een voormalige tramremise in Den Haag, reageerden met een korte juichkreet op de 19 zetels van de exitpoll. Kort, want wat moeten ze ervan denken dat twee andere partijen evenveel zetels hebben als het CDA?

'Ze hadden toch gehoopt dat er meer in had gezeten', zegt verslaggever Robert Giebels. 'Eén zetel erbij, en ze waren in elk geval tweede geworden.' De partij gaat van 13 naar 19 zetels, en dat is winst, maar tegelijkertijd is het de op één na slechtste uitslag die de partij ooit gehaald heeft. 'Er zijn vel ballonnen, het is heel druk, maar de sfeer is eerder afwachtend dan uitgelaten', zegt Giebels.

Lees hier zijn reportage.

Opmerkelijk. De nummer twee van Forum voor Democratie, Theo Hiddema, is (nog) niet aanwezig op de verkiezingsavond van zijn partij. Hiddema, in het dagelijks leven advocaat, is ontevreden met de twee Kamerzetels die de partij volgens de exitpoll heeft gewonnen.

Terwijl partijleider Thierry Baudet uitgelaten zijn gevolg een half uur toespreekt, zit Hiddema nog thuis, 'om een strafzaak voor morgen voor te bereiden'. 'Staan we nog steeds op twee zetels?', vraagt Hiddema telefonisch. 'Dat vind ik te minnetjes. Bel me maar als we op drie staan.'

Verslaggever Dion Mebius woont de verkiezingsavond van het Forum bij. Lees hier zijn reportage. (+)

De zwevende kiezer gaf de doorslag. De Volkskrant volgde tijdens de campagne meerdere van hen in hun overwegingen en vertwijfelingen.

De Piratenpartij hoopte voor het eerst in haar zevenjarig bestaan op een zetel in de Tweede Kamer, maar die kans lijkt vrijwel verkeken. In de exitpolls blijft de partij op nul zetels steken. Lijsttrekker Ancilla van de Leest blijft tot het einde toe hoopvol. 'Pas als we in Groningen verloren hebben, ga ik huilen', zegt ze tegen verslaggever Nienke Zoetbrood.

Van de Leest, voormalig model en activiste, strijdt met de Piratenpartij voor privacy en een transparantere overheid. Ze begint de avond begon strijdlustig, ten midden van een divers publiek getooid met ooglapjes en sabels. Naarmate de exitpolls binnenkomen, trekt ze zich terug met de rest van het team. 'Onze stemmers zijn privacybewust en zullen niet snel aan anderen vertellen wat ze gestemd hebben, dus ook niet aan een exit poll', verklaart Van de Leest de tegenvallende resultaten.

GroenLinks en D66 zijn veruit de populairste partijen onder jonge kiezers (18-24 jaar), zo suggereert de exitpoll. Van de jongeren stemde 24 procent op de partij van Jesse Klaver en 23 procent op die van Alexander Pechtold. De progressieven dus. Juist de PVV scoort relatief slecht onder deze kiezersgroep: 3 procent koos voor de partij van Geert Wilders. En - het zal niet verbazen - ook 50Plus is ongeliefd bij de jonge kiezer (afgerond 0 procent).

Asscher blijft aan als lijsttrekker, ook al spreekt hij van 'een teleurstellende, traumatische avond'. De PvdA-leider wil de komende jaren blijven strijden voor de idealen van de partij. 'Mijn geloof in de sociaaldemocratie is ongebroken. Het blijft de moeite waard om daar voor te vechten. Juist als het tegenzit, hebben wij een verhaal om trots op te zijn. De sociaaldemocratie zal terugkeren en het bouwen begint vandaag.'

Asscher kreeg een langdurig applaus uit de zaal, vertelt verslaggever Frank Hendrickx. Tegelijkertijd was er eerder op de avond al meteen kritiek te horen op zijn campagne. Volgens meerdere PvdA'ers ontbrak de passie en het vuur. Pas bij het slotdebat zou Asscher echt vechtlust hebben laten zien.

Zijn voorganger Job Cohen stak Asscher een hart onder de riem. 'De PvdA moet even heel goed gaan nadenken: herbronnen en zich bezinnen op de plek van sociaaldemocratie in deze tijd. Laat Lodewijk Asscher de tijd nemen en die taak op zich nemen. Ik denk dat hij dat goed kan.'

Lees hier de analyse van Hendrickx over het fiasco bij de PvdA. (+)

Asscher verlaat het podium na zijn toespraak. Beeld anp

'Voor de VVD is dit een pracht van een uitslag', zegt Hans Wiegel, erelid van de partij. 'Rutte heeft de premierbonus gekregen, waaraan meneer Erdogan ook nog een handje heeft meegeholpen. Verder valt op dat Jesse Klaver, een zeer inspirerende lijsttrekker, erg goed gescoord heeft en dat een goede vriend van mij, Thierry Baudet, ook in de Kamer komt.

'De kern van het kabinet wordt natuurlijk VVD, CDA en D66, en dan moeten ze maar eens kijken welke andere partijen nodig en bereid zijn. Het is belangrijk dat je zowel in de Tweede als de Eerste Kamer een meerderheid krijgt. Ik zou zeggen: neem er de tijd voor. In België hebben ze er ook anderhalf jaar over gedaan. Denk er rustig over na - niet haastje-repje iets in elkaar flansen.'

Intussen is Thierry Baudet gearriveerd bij de aanhang van het Forum voor Democratie in Amsterdam. 'Dit is een doorbraak', zegt een uitzinnige Baudet in zijn speech, het begin van het einde van het partijkartel. De politiek gaat onze hete adem in de komende jaren voelen. Er is een enorme kracht tegen ons georganiseerd, vanuit de media en de gevestigde partijen. Maar wij zijn Forum voor Democratie. Wij roeien tegen de stroom in.'

'Zijn wij de enige die dit zien? De open grenzen, het geld wegsmijten in Brussel? Zijn wij de enige die dit gade slaan en er zo over denken? Dat is het gevoel dat veel mensen hebben en dat ik ook had. Je leest overal in de media dat het goed gaat, en op de universiteiten wordt onderwezen dat alle andere culturen goed zijn, maar wij zien hele andere dingen gebeuren. Wat we vandaag hebben laten zien aan Nederland en aan de wereld: wij zijn niet alleen. Wij zijn met heel veel mensen.'

Opnieuw is Emile Roemer er niet in geslaagd zijn partij aan meer zetels in de Kamer te helpen. Op het (ingecalculeerde) megaverlies in 2010 – van 25 naar 15 – volgde twee jaar later de stabilisatie. Vijf jaar later mag de SP zich wederom de consistente middenmoter van de politieke eredivisie noemen: een partij zonder grote nederlagen, maar ook een die snakt naar een klinkende overwinning.

Verslaggever Mark Misérus is aanwezig. 'Het kan er ook eentje meer worden', probeerde Tweede Kamerlid Ronald van Raak nog toen de exitpolls bekend werden, maar bij partijgenoot Renske Leijten was de teleurstelling van haar gezicht te scheppen. 'We waren in vorm', sipte ze. Het was kennelijk niet genoeg om, ondanks de opzienbarende val van de PvdA, de macht op links te grijpen.

'Hier staat een trotse partijvoorzitter', sprak Ron Meijer onder een hemel van opblaasbare tomaten. Hij kon weinig anders, om de sfeer in de zaal niet meteen te laten bekoelen. Natuurlijk had hij liever gewonnen, bekende hij dan toch. 'Maar onze missie is groter dan deze verkiezingen.'

De SP-bijeenkomst in Den Haag. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

In Amsterdam verkeert de PvdA in shock sinds de exitpoll bekend is geworden, ziet verslaggever Frank Hendrickx. Negen zetels zijn er waarschijnlijk nog maar over. Een nog slechter resultaat dan gedacht. 'Het voelt onrechtvaardig', zei minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem. Een enkeling moest huilen. Medewerkers likten al hun wonden. 'Iedereen vliegt eruit.'

Aan regeren hoeft voorlopig niet meer gedacht te worden, aldus Dijsselbloem. 'Ons past bescheidenheid. Andere partijen krijgen nu het voortouw. En er moet ook wat te regeren zijn. Met negen zetels en zo'n sterk rechts blok valt er voor de PvdA weinig te regeren.'

Ministers Koenders (links) en Dijsselbloem (rechts) volgen de verkiezingsavond. Beeld anp

Pechtold voerde een consequente verkiezingscampagne: met zijn boodschap over nuance en verbinden verwachtte hij meer te bieden dan de aanjagers van angst, zoals PVV-leider Geert Wilders. Ook zijn resolute afwijzing van de manier waarop VVD-premier Mark Rutte sprak over Nederlanders met een migrantenachtergrond – 'pleur op' – was een terugkerend verhaal.

Het is de reden dat D66 zoveel winst heeft geboekt, denken D66-leden Debora (29), Jörgen (28) en Peter Paul (32). 'We hebben een optimistisch verhaal verteld. We zijn de tegenhanger van het pessimisme', zegt Debora. 'Een duidelijk verhaal over gelijke kansen', hoorde Peter Paul tijdens de campagne. Het 'meewerken met het kabinet' betaalt zich nu ook uit, denkt Jörgen.

Verslaggever Natalie Righton is vanavond bij D66. Lees hier haar verslag. (+)

D66-leden Debora (29), Jörgen (28) en Peter Paul (32). Beeld .

De PVV houdt geen verkiezingsavond, maar reageert, zoals we van Wilders gewend zijn, via Twitter op de exit polls. 'PVV-stemmers bedankt! We hebben zetels gewonnen! Eerste winst is binnen! En Rutte is nog lang niet van mij af!!'.

Volgens de polls heeft de partij er vier zetels bijgekregen, maar de overwinning is bitterzoet omdat de peilingen lange tijd hebben voorspeld dat de PVV de grootste zou kunnen worden, of in elk geval veel meer zetels in de wacht zou slepen. Vergeleken daarbij steekt de 19 zetels die de partij nu lijkt te hebben gewonnen, en die haar op gelijke tred zet met D66 en CDA, schril af.

Een zetel of vier voor 50Plus - is dat nou winst of verlies? Nog voor de eerste exitpolls op woensdagavond zegt Simon Geleijnse, de nummer 6 op de lijst van 50Plus, er dit over tegen verslaggever Rik Kuiper: 'Vier is bier, vijf is champagne, zes is de fles.'

Want ja, de partij komt van twee zetels, waarvan er door ruzie in de fractie uiteindelijk nog maar één overbleef. Dus ze komen sowieso sterker terug.
Toch zijn er ook sippe blikken in Hotel Gooiland in Hilversum, als blijkt dat de partij vermoedelijk op vier zetels uitkomt.

'Vier zetels is slecht', zegt Martin van Rooijen, nummer drie op de lijst tegen een partijgenoot. 'Toch een verdubbeling', zegt partijvoorzitter Jan Nagel vlak voordat hij het podium in Hilversum zal betreden. 'De SP heeft er vijf verkiezingen over gedaan om twee zetels te halen, de Partij voor de Dieren heeft drie verkiezingen op twee gestaan.'

Lees hier de volledige reportage van Kuiper. (+)

Beeld anp

Het stelt weinig voor maar de eerste officiële uitslag is binnen. Schiermonnikoog gaat er dit jaar met de eer vandoor. Ook op het Waddeneiland fors verlies voor de PvdA en dikke winst voor GroenLinks. De opkomst is hoger dan 100 procent – dat is te danken aan vakantiegangers.

De strijd om het melden van de eerste uitslag speelt zich traditioneel af tussen Schiermonnikoog, het Gelderse Rozendaal en Vlieland.

De gemeente Nijmegen was niet berekend op zo'n hoge opkomst (inmiddels op 82 procent). Door een tekort aan stembiljetten is er behoorlijke vertraging. Dus blijven de stemlokalen langer over, tot 11 uur maar liefst, zo laat de gemeente weten.

Drukte bij het stemlokaal op het station van Nijmegen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nog een aantal kleintjes mogen hopen op een Kamerzetel. De Piratenpartij, bijvoorbeeld. Lijsttrekker Ancilla van de Leest gaat hoopvol de verkiezingsavond in. In de exitpoll blijft de partij op nul zetels staan, in de peilingen zweefde de partij tussen de nul en één zetel.

'We hebben geleerd dat peilingen er vaak naast zitten', zegt Van de Leest in café Millers in Den Haag tegen verslaggever Nienke Zoetbrood. 'Dit is de tijd van de anti-stem tegen de gevestigde politiek dus de Piratenpartij heeft goede kansen.'

De eerste exitpoll wordt met gejuich ontvangen in De Melkweg waar GroenLinks verkiezingsavond houdt. De poll voorspelt verviervoudiging van het aantal zetels in de Tweede Kamer, van vier naar 16. Zo groot was GroenLinks nog niet eerder. De poptempel in het hart van Amsterdam is vol. De partij verwacht tweeduizend vrijwilligers in De Melkweg, de plek waar de campagne formeel begon met de presentatie van het verkiezingsprogramma.

GroenLinks in de Melkweg. Beeld Gijs Herderscheê

Volgens de eerste exitpoll is D66 een van de winnaars van deze verkiezingen. 'Als de uitslag in de buurt van deze exitpoll blijft, gaat het dak er hier af', zegt Sjoerd Sjoerdsma, campagneleider van D66 tegen verslaggever Natalie Righton. Zijn partij mag volgens de eerste exitpoll rekenen op 19 zetels en volgens Sjoerdsma is dat 'een duidelijk signaal dat naar iedereen die dacht dat de populistische partijen zouden winnen. Dat blijkt niet het geval.'

De Tweede Kamer krijgt er twee nieuwe partijen bij, zoveel is inmiddels wel zeker. Volgens de eerste exitpoll kan Denk rekenen op drie zetels en het Forum voor Democratie op twee.

Voor de verkiezingsavond van het Forum voor Democratie staan inmiddels 300 leden in Level Eleven, de ronde toren naast Amsterdam Centraal. Volgens student Sven Gommans (19) uit Groningen gaat de partij vier zetels pakken, vertelt hij verslaggever Dion Mebius. Maar ook als dat niet gebeurt, vindt hij dat ze door moeten pakken.

'De teleurstelling is dan groot, maar het is niet het einde. We doen niet mee voor één verkiezinkje. We doen net zo lang mee tot de stem van het volk doordringt tot op het Binnenhof.'

De mensen hier zijn nog niet vergeten dat Baudet niet bij het afsluitende debat mocht zijn. Yernaz Ramautarsing, nummer negen op de lijst: 'Er zijn vanavond waarschijnlijk mensen van de NOS in de zaal, dus scheldt niet te hard op ze.'

Forum voor Democratie volgt de verkiezingsavond. Beeld anp

De opkomstcijfers dan. Die bedragen, volgens de voorlopige prognose, 81 procent. Dat is fors hoger dan de 74,6 procent van 2012 en 75,3 procent van 2010.

De eerst exitpoll is binnen. Dit zijn de cijfers:

VVD: 31
PvdA: 9
PVV: 19
CDA: 19
D66: 19
SP: 14
GroenLinks: 16
SGP: 3
PvdD: 5
ChristenUnie: 6
50Plus: 4
Denk: 3
Forum voor Democratie: 2

Zou dit de definitieve uitslag zijn, dan zou de PvdA het grootste verlies ooit hebben geleden: maar liefst 29 zetels. Grote winnaar zou GroenLinks van Jesse Klaver zijn, met een winst van 12 zetels.

De hoge opkomst heeft ook gevolgen voor de sluitingstijd van sommige stemlokalen. In Den Haag en Rotterdam, waar het nu nog erg druk is, blijven stembureaus langer open als dat nodig is. Iedereen die om 21.00 uur in de rij staat, krijgt de gelegenheid zijn stem uit te brengen.

Kiezers in Rotterdam kunnen beter het stembureau op het centraal station mijden. In Den Haag is ook enige vertraging ontstaan door een tekort aan stembiljetten. Die worden nu door tien teams alsnog afgeleverd.

Alle verkiezingen hebben hun winnaars en verliezers. De grootste klappen vallen meestal in de hoek van de regeringspartijen. In 2002, bijvoorbeeld, kon de Paarse coalitie maar liefst 41 zetels afschrijven: PvdA verloor 22 (een record), VVD 14 en D66 7. We zetten de negen grootste verliezen uit de parlementair geschiedenis op een rijtje.

Omstreeks de klok van acht, een uur voordat de stembureaus sluiten, was de opkomst gelijk aan de totale opkomst bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen (2012). 74 procent van de stemgerechtigden had om 19.45 uur zijn of haar stem uitgebracht. Vooral de hoge opkomst in Den Haag valt op: ruim 10 procentpunt meer dan vier jaar geleden. Mogelijk komt het percentage boven de 80 procent uit – dat was voor het laatst in 2006 (en de laatste keer dáárvoor was in 1989).

De Volkskrant volgde een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland? Enrico Tempert uit Nijverdaal zweefde de afgelopen tijd tussen PVV en D66. Hoe hij tot zijn uiteindelijke keuze is gekomen licht hij in deze video toe.

De zaal waar de SP deze verkiezingsavond bijeenkomt, loopt langzaam vol. Onze verslaggever Mark Misérus heeft met een paar mensen gesproken en ‘natuurlijk hebben ze een goed gevoel over de uitslag’.

Een hoge opkomst is traditioneel gunstig voor de SP. Daarnaast is er de hoop dat minder mensen strategisch gaan stemmen dan in 2012 gebeurde, toen de PvdA er met een groot aantal SP-zetels vandoor ging.

Beeld Mark Misérus

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen voor de Volkskrant vandaag door het land langs de stembussen met de 'extreemste' uitslagen van 2012. Hoe is de sfeer, wat is het verhaal achter de locatie? En wat stemt men nu?

Stembureau 6, Hellendoorn
Lokale voetbalkantine (2012 CDA)

Het is spannend hier: nog slechts 80 stembiljetten, met nog 150 stemgerechtigden in de omgeving. Daarom laat de voorzitter extra stembiljetten bezorgen. Ook hier een hoge opkomst dus. De trainingsopkomst bij de plaatselijke voetbalclub is trouwens ook hoger dan normaal, onderzoek zal moeten uitwijzen of er een verband is.

In Marle geen zondagvoetbal trouwens: procentueel werd hier op het platte land vijf jaar geleden het meest Christen Democratisch Appèl gestemd van heel Nederland: ruim 48 procent van de 477 stemmen. En dan te bedenken dat CDA landelijk erg slecht scoorde toen, met slechts dertien zetels.

Lees hier de rest van het verslag vanuit de voetbalkantine in Hellendoorn.


Beeld Renate Beense

Wat krijg je als nieuwkomer mee van de Tweede Kamerverkiezingen in Nederland? Mohannad El Jechi (39), de Syrisch-Palestijnse vluchteling die door de Volkskrant wordt gevolgd bij zijn eerste stappen in Nederland, nam woensdag in elk geval even een kijkje bij het stembureau.

Het was kijken, kijken, niet stemmen. Toch vond hij het prachtig om de kiezers in en uit te zien lopen. 'Het is de eerste keer dat ik met eigen ogen een vrije verkiezing zie. In het Midden-Oosten hoor je alleen op televisie dat zoiets bestaat. Wij hadden wel verkiezingen, maar iedereen wist van tevoren de uitkomst al.'

Mohannad zegt nog te weinig te weten over Nederland om te kunnen zeggen op wie hij zelf zou stemmen, had het gemogen. 'Maar die ene jonge gast, die opkomt voor de natuur, dat lijkt mij op het eerste gezicht wel een goeie.' Jesse Klaver? 'Ja die bedoel ik! Hij is nog jong en fit. En ik vind het milieu belangrijk, net als hij.'

Scroll door alle afleveringen van het leven van Mohannad in Nederland.

Mohannad en zijn zoon in Nijmegen. De Volkskrant volgt hem sinds zijn aankomst als asielzoeker. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is vandaag al vaak gezegd: de opkomst is hoog. Om 17:45 uur had een meerderheid van de stemgerechtigden zijn stem uitgebracht: 55 procent. Dat is toch 7 procentpunt meer dan op hetzelfde tijdstip in 2012 en 2010.

Tot 1970 kende Nederland een opkomstpercentage van zo'n 94 procent. Niet vreemd, aangezien er een opkomstplicht gold. In 1971, een jaar nadat de stemplicht was geschrapt, viel de opkomst een stuk lager uit: 79 procent.

De Volkskrant volgde een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland? Jephthah Leito uit Amstelveen zweefde tussen de christelijke partijen en de PVV. Hij vond uiteindelijk een middenweg in het CDA.

De internationale belangstelling voor de verkiezingen is groot; het Binnenhof wordt vandaag bevolkt door journalisten van over de hele wereld. Een van de hotspots is de rij voor het stemlokaal op het Binnenhof. Wachtende stemmers worden continu aangesproken door onder meer Duitse, Oostenrijkse, Koerdische en Zuid-Koreaanse verslaggevers.

Ze willen graag lijsttrekkers voor de camera krijgen, vertellen ze onze verslaggever Sammie Peters, maar het blijkt moeilijk om deze te spreken. Volgens een journalist van de Poolse zender Polstat TV moet je het vooral hebben van toevallige ontmoetingen op straat. Veel media hopen vanavond bij het feestje van Wilders te mogen zijn, 'maar daar hebben we nog steeds niks over gehoord', aldus de Oostenrijkse journaliste Stefanie Fucks van Servus TV.

Lees hier het verslag van Peters over de internationale pers op het Binnenhof.

Mark Rutte brengt onder grote belangstelling van de binnen- en buitenlandse pers zijn stem uit. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Als vanavond om 21.00 uur de stembussen sluiten presenteert de NOS een eerste exitpoll: een peiling van Ipsos uitgevoerd bij de uitgang van een aantal stembureaus. Het onderzoeksbureau heeft door het hele land kiezers na het stemmen gevraagd wat ze hebben gestemd. Zo'n exitpoll is doorgaans een redelijke benadering van de definitieve uitslag, maar kan er prima nog enkele zetels naastzitten. (Denk aan Brexit: de exitpoll voorspelde 52 procent voor remain, het werd 52 procent voor leave.)

Een vraag voor triviant: wie heeft de exitpoll uitgevonden? (Tip: het is een Nederlandse vinding). Lees het hier.

De Volkskrant volgde een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland?

Zwevende kiezer Marco Scheeringa, voormalig PVV'er, wist zeker dat hij CDA zou stemmen. Maar in het stemhokje gebeurde er iets anders. 'Ik was honderd procent overtuigd van Buma, tot ik vanmorgen opeens hoorde wat Erdogan nu weer over Nederland had gezegd. Zijn opmerkingen over ons land als nazi-overblijfsel en bananenrepubliek zaten me al dwars, maar wat hij uitkraamde over Srebrenica sloeg alles.

'Zelf ben ik beroepsmilitair geweest dus misschien kwam het daarom zo hard aan. Die jongens die daar destijds zaten hebben hun best gedaan en nooit gewild wat daar is gebeurd. En dan begint Erdogan ineens over zoiets gevoeligs? Die man weet niet waar hij het over heeft! Ik was zo kwaad. Ergens kan ik begrijpen dat Erdogan boos is over het weigeren van de Turkse minister, maar dit ging echt te ver.

'Dat wij in Nederland Turkse mensen hebben die zich zo met Erdogan verbonden voelen vind ik eng. Daarom besloot ik in het stemhokje toch de PVV te steunen.'

In onderstaande video vertelt Scheering waarom hij van plan was op het CDA te stemmen.

Marco Scheeringa Beeld Jiri Buller

Echt geen idee wat u moet stemmen? De blancostem is ook nog een optie.

17.004 Kiezers stemden blanco bij de vorige verkiezingen. Een blanco stem, die wordt uitgebracht door simpelweg geen enkel vakje op het biljet in te kleuren, wordt vaak uitgebracht als proteststem tegen het politieke bestel. 20.984 mensen stemden ongeldig, bijvoorbeeld door teveel vakjes in te kleuren.

Vaak wordt gezegd dat een blanco stem een geldige stem is die meeweegt in de verkiezingsuitslag, maar dit is onwaar. De stem telt alleen mee voor het totale opkomstcijfer. Bij een referendum kan blanco stemmen wél effect hebben, omdat een opkomstpercentage moet worden gehaald.

Beeld anp

Een rustige dag is het vandaag voor geen van de lijsttrekkers. Niemand weet of hij vanavond juichend op de schouders wordt gehesen of teleurgesteld voor de camera moet uitleggen wat er toch mis gegaan. Bijna iedereen moet noodgedwongen twee verschillende speeches voorbereiden.

Met twee uitzonderingen wellicht: dat GroenLinks z'n vier Kamerzetels op z'n minst verdrievoudigt is geen gewaagde voorspelling. Dat er bij de PvdA de helft vanaf gaat evenmin. Zij lijken de uitschieters te worden van een campagne die weinig aanwijsbare beslissende momenten kende.

In onze politieke nieuwsbrief analyseren onze verslaggevers nog één keer de afgelopen campagneweken. Lees het hier.

Beeld anp

Lijsttrekkers werpen elkaar nogal wat voor de voeten bij een verkiezingsdebat. Dinsdagavond probeerden Geert Wilders, Kees van der Staaij, Jan Roos, Mark Rutte, Sybrand Buma, Marianne Thieme, Jesse Klaver, Emile Roemer, Lodewijk Asscher, Alexander Pechtold, Henk Krol, Gert-Jan Segers en Jacques Monasch elkaar voor het laatst af te troeven tijdens het slotdebat bij de NOS. De Volkskrant deed hard z'n best om al die beweringen live te controleren en te voorzien van duiding.

Beeld de Volkskrant

Op de dag van de verkiezingen spreekt oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg zich alweer uit over de campagne van PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher. 'Asscher heeft er heel lang over gedaan om de goede campagnetoon te vinden. Gisteravond stond hij er voor het eerst, als een held. Daarvoor niet. Dat was heel moeilijk. Hij heeft ook veel te kort de tijd gekregen en genomen zichzelf te profileren als campagnebaas van de PvdA. Dat is ook echt een campagnefout geweest.'

Kritiek leveren op je eigen partij - zeker op de dag van de verkiezingen - lijkt vreemd, maar gebeurt vaker. Een paar van die gevallen hebben we hier voor u op een rij gezet.

Felix Rottenberg Beeld Imageglobe

De Volkskrant volgde een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland? Miodrag Bata Milosevic uit Rotterdam gaat in elk geval niet voor een conservatieve partij: die doen hem denken aan het land waaruit hij gevlucht is.

Voor wie niet tussen die opkomststatistieken zit en nog altijd zweeft: in de aanloop naar de verkiezingen sprak de Volkskrant uitgebreid met lijsttrekkers van partijen die met 2 of meer zetels in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd. Lees hier alle interviews terug.

Beeld Mike Roelofs

74,6 procent was het opkomstpercentage bij de verkiezingen van 2012. Dat was een teruggang vergeleken met de voorgaande jaren (75,3 procent in 2010, 80,4 procent in 2006) en maar iets hoger dan het historisch dieptepunt uit 1998, toen 73,3 procent naar de stembus ging. Desondanks lag de opkomst in 2012 nog wel boven het Europese gemiddelde van 69,5 procent.

Slecht weer wordt vaak genoemd als reden waarom kiezers thuisblijven, maar dat effect is gering, blijkt uit een onderzoek van de Radboud Universiteit uit 2011. Goed of slecht weer maakt dat er ongeveer één tot twee procent meer of minder komt stemmen. Ondanks het prettige klimaat werd in 2012 van alle gemeentes op Sint Eustatius het minst gestemd. De opkomst bedroeg er een magere 15,6 procent.

Deze stemkliko in Roosendaal zit zo vol dat hij aangestampt moet worden Beeld Peter van Trijen / Pix4Profs

Nog steeds ligt de opkomst tot nu toe flink wat hoger dan vijf jaar geleden. Volgens een peiling van onderzoeksbureau Ipsos was 43 procent van de stemgerechtigden om 15.45 uur al naar het stemlokaal gegaan. In 2012 was dat rond dat tijdstip nog 37 procent.

De stembureaus sluiten vanavond om 21.00 en op dat moment krijgen we ook de uitslag van de eerste exitpoll. Een half uur later volgt een tweede exitpoll en rond 21.45 worden de eerste echte uitslagen verwacht in een aantal kleine gemeenten.

Rond 23.00 hebben we een eerste indicatie van wie de winnaars en de verliezers zijn. In het uur daarna beginnen de lijsttrekkers doorgaans met het toespreken van de eigen achterban. Om 01.00 uur ’s nachts is er een redelijk goed beeld van de uiteindelijke uitslag.

De Volkskrant volgde de afgelopen maanden een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland? Eén van hen is Noura el Ayachi uit Schoonhoven. Zij twijfelt al weken tussen D66 en VVD. Benieuwd naar haar overwegingen? Bekijk onderstaande video!

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen voor de Volkskrant vandaag door het land langs de stembussen met de 'extreemste' uitslagen van 2012. Hoe is de sfeer, wat is het verhaal achter de locatie? En wat stemt men nu?

Stembureau 5, Boxmeer, buurthuis de Elsenhof (2012: SP)
Geloof het of niet, maar dit is geen afgesproken werk. Toen we Boxmeer binnen reden, zagen we lijsttrekker Emile Roemer langs de kant van de weg achteloos zijn brievenbusje legen. En dat wilde hij voor de foto prima nog eens overdoen. Roemer over deze dag: 'Je kunt nu niet zoveel meer doen en het is veel gespeculeer. Maar de opkomst is hoog, dat is vaak gunstig voor ons.' Roemer zelf stemde vanochtend om 09.30 uur al in het bureau waar wij naartoe op weg waren, Buurthuis de Elsenhof. Bijna 40 procent van de stemmen ging in 2012 hier naar de SP, het hoogst dus ook weer van Nederland.

We treffen er nu Ben Gosens (73) aan. Gosens werd geboren middenin de oorlog, zijn vader vocht nog mee aan de kant van de Nederlanders. Tot in het stemhokje twijfelde hij, maar misschien, zo zegt Gosens, is het zijn oorlogsverleden wel waardoor hij nu voor 50PLUS gaat, en niet voor de SP. 'Ik ben bang dat de SP niet genoeg doet voor defensie. Daarom kies ik nu voor 50PLUS: zij gaan én voor ouderen, én voor defensie'.

Trouwens, even hartjes nog voor alle stembureauvrijwilligers die we tot dusver ontmoetten: de ontvangst is overal uiterst gastvrij en behulpzaam.

Emile Roemer leegt zijn brievenbus Beeld Renate Beense
Ben Gosens (73) Beeld Renate Beense

Uit nieuwsgierigheid naar de kiezer ging columnist Toine Heijmans een middagje flyeren met het team van de SP in Eindhoven. Met een zwaar gevulde rood-witte campagnetas en een berg schuursponsjes betrad hij behoedzaam zijn oorlogsgebied; de kiezer op straat is boos, indifferent, verward en veeleisend. ‘Het is gewoon zo véél. Alles bijhouden, de krant, de televisie, Facebook: de verkiezingen zijn een fulltimebaan.’

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen voor de Volkskrant vandaag door het land langs de stembussen met de 'extreemste' uitslagen van 2012. Hoe is de sfeer, wat is het verhaal achter de locatie? En wat stemt men nu?

Stembureau 4: Dordrecht, Speeltuin Zeehavenkwartier (2012: PVV)
'Laat je stem horen, anders heb je niets te vertellen!', roept een zwaarlijvige man tegen de wijkagent als hij aan komt fietsen bij het stembureau Speeltuin Zeehavenkwartier. Zijn stem is een tegenstem, zegt hij. Op Wilders. In 2012 werd in de kantine van de speeltuin in de Dordrechtse wijk Zeehavenkwartier procentueel het meest PVV gestemd (als enige in Nederland meer dan de helft van de kiezers, 53,44 procent).

Ook Tonnie Schouten (53) gaat voor de PVV; het is de eerste keer in zijn hele leven dat hij zijn stem uitbrengt. Waarom hij nu wel op komt dagen? Vanwege de armoede: dat de Grieken financieel werden gesteund en er tegelijkertijd rijen staan voor de voedselbank, gaat er bij hem niet in. Over de islam is hij trouwens best genuanceerd: van de hardwerkende moslim heeft hij geen last en ook in deze buurt, die hij omschrijft als achterstandswijk, is er weinig overlast van mensen met een migrantenachtergrond.

Stembusvrijwilligster Elly Lagendijk (60) merkt dat meer mensen voor het eerst komen stemmen. Sommigen zeggen het er expliciet bij als ze hun documenten laten controleren. 'Dit is een hechte buurt, met een grote sociale cohesie waar kinderen hun straten trouw blijven'. Haar metgezel vult aan: 'Er is qua nieuwbouw veel gedaan aan de buurt, maar de mensen zijn weinig veranderd'.

Tonnie Schouten Beeld Renate Beense
De PVV-speeltuin Beeld Renate Beense

In de aanloop naar de verkiezingen van vandaag checkte de Volkskrant diverse politieke uitspraken op het waarheidsgehalte. Zo ook tijdens het RTL Rode Hoed-debat, waar lijsttrekkers Alexander Pechtold, Sybrand Buma, Lodewijk Asscher, Emile Roemer en Jesse Klaver met elkaar in debat gingen. Bekijk hier nog een keer de uitspraken terug, klopt het wat de politici beweerden?

Het pleidooi van CDA-leider Buma om de dubbele nationaliteit af te schaffen, is tot in Moskou doorgedrongen. Het Russische staatspersbureau TASS gebruikt het voorstel om aan te geven hoe Nederland worstelt met de multiculturele samenleving, in het bijzonder met de integratie van migranten. ‘De belangrijkste partijen hebben hun anti-immigratieretoriek aangescherpt in een poging tegenwicht te bieden aan ultrarechtse politici, in het bijzonder Geert Wilders’, schrijft TASS in een artikel met een foto van Buma. De Russen wijzen erop dat Buma er zelfs niet voor terugdeinst om koningin Máxima tot slachtoffer te maken van zijn voorstel.

Het eveneens regeringsgezinde Izvestia noemt Wilders ‘de Hollandse Trump’. Onder de kop ‘Nederlanders laten hun Trump in de oppositie’, constateert de krant dat de kans op een derde kabinet-Rutte na vanavond zeer groot is. Met als waarschijnlijke coalitiepartners CDA, D66 en GroenLinks. Ook wordt de Russen gewezen op de vele partijen op het stembiljet. Van de Dierenpartij en 50Plus tot de partij Niet Stemmers, die de thuisblijvers wil bundelen en ze een gezicht wil geven.

Sybrand Buma. Beeld reuters

U zweeft nog steeds, zo blijkt uit gegevens van Prodemos, de organisatie achter de Stemwijzer. In de afgelopen vier uur werd de online tool door 180 duizend mensen op de valreep geraadpleegd – met een piek rond de lunchpauze.

Alles bij elkaar werd de stemwijzer 6,6 miljoen geraadpleegd deze verkiezingen. Dat is flink meer dan bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2012, toen uiteindelijk 4,85 kiezers de tool gebruikten.

Gisteren was Stemwijzer nog urenlang offline vanwege vermoedelijke buitenlandse cyberaanvallen. Die zijn grotendeels verholpen, aldus de woordvoerster.

Op last van de burgemeester zijn vanmiddag Turkse vlaggen verwijderd uit een Amsterdams kieslokaal. Kiezers die zich woensdagochtend meldden bij het stembureau in de moskee in de Amsterdamse Joubersstraat, troffen niet alleen rode potloden aan, maar ook rode Turkse vlaggen. Naast de vlaggen werden kiezers ook welkom geheten met Turkse muziek en posters van Dyanet, de Turkse moskee-organisatie.

Verschillende Amsterdammers klaagden bij het bestuur van het stembureau over de ‘politieke symbolen’ die als intimidatie zouden kunnen worden ervaren. Burgemeester Van der Laan kreeg van de voorzitter van de kiesraad te horen dat Turkse vlaggen strikt genomen niet in strijd waren met de kieswet. Maar in het licht van de spanningen tussen Turkije Nederland heeft Van der Laan de moskee toch verzocht dat vlaggen te verwijderen. Dat gebeurde tegen het begin van de middag. (Tjerk Gualthérie van Weezel)

Tijdens het Volkskrantdebat in de Rode Hoed van 12 maart gingen de ‘runners up’, de nummers twee van de grotere politieke partijen, met elkaar in debat. Toevallig waren het allemaal vrouwen: Jeanine Hennis-Plasschaert (VVD), Khadija Arib (PvdA), Renske Leijten (SP), Mona Keijzer (CDA), Stientje van Veldhoven (D66) en Kathalijne Buitenweg (GroenLinks). Bekijk hier het Volkskrantdebat terug of lees de analyse van het debat met de nummers twee.

Als de kiezers om 21.00 hun zegje hebben gedaan en de stembussen sluiten, begint het echte werk voor de leden van het stembureau: de stemmen tellen. De NOS heeft voor u een handig overzichtje gemaakt van wat ons vanaf dat moment te wachten staat:

21.00 - voorlopige exit poll gebaseerd op enquêtes die bij het stembureau zijn ingevuld

21.30 - een vernieuwde exit poll

21.45 - de eerste echte uitslagen

23.00 - de eerste indicatie van wie de winnaars zijn en wie de verliezers. In het uur daarna verwacht de NOS een voorlopige prognose te kunnen geven en beginnen lijsttrekkers doorgaans met het toespreken van hun achterban.

01.00 - een redelijk goed beeld van de uiteindelijke uitslag.
Voor wie dan nog wakker is praat de NOS daarna nog na met verschillende lijsttrekkers.

Mensen stemmen voor de Tweede Kamerverkiezingen in stembureau Laurens Woonzorglocatie De Wilgenborgh Beeld anp

Nederlandse kiezers in het buitenland moesten hun ingevulde stembiljet opsturen naar stembureau Leyweg in Den Haag. Het stembiljet voor expats ziet er iets anders uit dan het enorme stuk behang dat kiezers in Nederland moesten invullen. Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken geeft via Twitter uitleg.

Het biljet voor expats is een A4'tje met bovenin vakjes voor de partijen en daaronder ruimte om een kandidaat naar keuze in te vullen. Niet alleen makkelijk voor de kiezer, ook voor de medewerkers op het stembureau, schrijft de minister: 'Tellen gaat snel'. De werkwijze is als volgt: 'De stemmen worden eerst per lijst gesorteerd, en dan worden per lijst voorkeursstemmen geteld, in aparte kamertjes', schrijft Plasterk op Twitter.

Nederlanders in het buitenland konden hun stembiljet ook opsturen naar de dichtsbijzijnde ambassade. De wet schrijft voor dat de stembiljetten uiterlijk vandaag binnen moeten zijn bij het stembureau in Den Haag of op de ambassades. Dit tot onvrede van sommige expats, die hun stempassen pas laat ontvingen. D66-kandidaat Eelco Keij spande een kort geding aan om meer tijd te eisen voor stemmers in het buitenland, maar de rechter wees het verzoek af.

Wat de verkiezingsuitslag ook is, geen enkele partij zal groot genoeg blijken om zijn stempel te kunnen drukken op het nieuwe kabinet, schrijft Hans Wansink vandaag in het commentaar van de krant. ‘De tijden van een dichtgetimmerd regeerakkoord dat door twee of drie partijen wordt afgewikkeld zonder dat de oppositie er een vinger tussen kan krijgen, liggen achter ons.’

Dat betekent dat ‘strategisch stemmen’ zinloos is, concludeert Wansink. ‘Het loont meer dan ooit om de partij die staat voor wat u echt belangrijk vindt, zo groot mogelijk te maken. Er valt vandaag dan ook voor elke kiezer die de gang naar de stembus maakt, iets te winnen.

Mensen brengen hun stem uit in basisschool Wolters voor de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld anp

De Volkskrant volgde de afgelopen maanden een groep zwevende kiezers. Hoe zijn ze geland? Eén van hen is Eliza Zmijewska uit Amsterdam. Zij vindt dat het politieke stelsel complexer is geworden, maar heeft uiteindelijk toch een keuze gemaakt. Welke? Je ziet het in onderstaande video.

Dit jaar wilden een recordaantal partijen meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen: 77 partijnamen werden er geregistreerd bij de Kiesraad, 28 daarvan eindigden uiteindelijk op het stembiljet. Van sommige van de 77 partijen is het niet moeilijk te raden waar ze voor staan, zoals 'BETER VOOR NEDERLAND #NEXIT', maar wat doet de Partij voor Alle Zaken? Bestaat hij überhaupt wel? Welke partij is echt, en welke nep? Doe de quiz.

Nog even een terugblik op de afgelopen campagneperiode. Een ding viel op: de gewone man heeft zich tijdens deze verkiezingen ontpopt als het geheime wapen van de actualiteitenrubriek. In verschillende programma’s kwamen ze voorbij: een horde boze Groningers, een man die wil sterven, een verbolgen ex-partijgenoot. Tv-programma’s schotelden de campagnevoerende politici meerdere malen bezorgde burgers voor.

Bij sommige stembureaus liggen de opkomstcijfers al boven de 100 procent. Op de campus van Wageningen University, bijvoorbeeld. En ook in het kleinste bureau van Nederland, in het Overijsselse Marle, waar partijleider Gert-Jan Segers (CU) vanmorgen zijn stem uitbracht.

Toegegeven, dit is niet zo lastig – er waren maar 47 mensen voor nodig om de 100 procent aan te tikken. Het zit zo: 47 mensen kregen die plek aangewezen als adviesplek om hun stem uit te brengen. Maar omdat je overal in de gemeente mag stemmen, kunnen dat er zomaar meer zijn. In dat geval is het opkomstpercentage hoger dan 100 procent.

In dit bescheiden stemlokaaltje in het woonhuis van Elly en Wim Westhoff kan al sinds 1948 worden gestemd, maar er was nooit zo veel aandacht voor als nu. Dat zou natuurlijk te maken kunnen hebben met de radioploeg van Qmusic die woensdag te gast is in het huis. Inmiddels zijn er 54 kiezers langs geweest.

We gaan het er ongetwijfeld nog lang over hebben: de opkomst - op de Volkskrantredactie loopt een opkomstweddenschap. Maar hoe scoort de Nederlandse opkomst ten opzichte van de rest van Europa? We vergeleken de cijfers van de afgelopen parlementsverkiezingen.

In verhouding is de Nederlandse opkomst voor parlementsverkiezingen vrij goed te noemen. In 2010 en 2012 lag die rond 75 procent. Daarvoor stemden we nog vaker: van 1971 tot 2006 schommelde het cijfer rond de 80 procent.

In Malta gingen bij de vorige verkiezingen meer mensen stemmen. Tijdens de vorige parlementsverkiezingen ondernam 93 procent een gang naar de stembus. Zwitserland scoort met 48,4 procent opvallend slecht, maar daarbij moet wel de kanttekening gemaakt moet worden dat de Zwitserse politiek referenda veel vaker inzet en de lokale verkiezingen van groter belang zijn. Voor de allerlaagste opkomst moeten we naar EU-lidstaat Roemenië, waar tijdens afgelopen verkiezingen (2016) slechts 37,8 procent naar het stembureau toog.

Laten we ook even kijken naar de zuiderburen. In de parlementsverkiezingen van 2014 stemde maar liefst 89,4 van de Belgen. Dat is niet zo vreemd, als je bedenkt dat in België een opkomstplicht geldt voor alle Europese, federale, regionale, provinciale en gemeentelijke verkiezingen. Wie niet komt opdagen is strafbaar, hoewel hiervoor zelden wordt vervolgd.

De opkomst aan het begin van de middag is al flink hoger dan tijdens de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2012. Volgens onderzoeksbureau Ipsos had 33,3 procent van de kiezers om 13.45 uur al gestemd. In 2012 was dat 27 procent.

In Amsterdam is het verschil nog groter. Daar was 25,1 procent van de kiezers om 13.00 al naar de stembus gegaan. Dat was in 2012 en 2010 op hetzelfde tijdstip nog respectievelijk 14,1 en 15 procent.

De gemeente Maassluis heeft wegens de verkiezingsdrukte extra hokjes in twee stembureaus moeten plaatsen. Een gemeentewoordvoerder zei dat er in de ochtend lange rijen stemgerechtigden stonden te wachten.

'Ook hebben we een stembus, waarin ruimte is voor 700 stembiljetten, moeten vervangen omdat hij al vol zat. ' Om 13.00 uur was de opkomst in Maassluis 23 procent.

Er valt veel te kiezen vandaag. Welk onderwerp is voor u het belangrijkst? De Volkskrant vergeleek de plannen van de partijen op het gebied van:
- Milieu
- Zorg
- Buitenlandbeleid
- Defensie
- Belastingen
- Immigratie
- Onderwijs
- Wonen

En hier staan alle thema's op een rij (wel even scrollen).

Naast de boze burger blijft de middengroep van ingetogen Nederlanders bestaan. En die is bepalend voor de uitslag. Ook na vandaag zal Nederland een behoudend en gematigd land zijn, schrijft Sander van Walsum in zijn essay over de verkiezingen.

CNN constateert dat de Nederlandse economie het goed doet in Europa, dus waarom zijn de kiezers in Nederland dan zo boos? ‘De kiezers zijn moe van de status quo’, aldus de omroep in een reportage over de verkiezingen. ‘Wilders scoort goed met zijn no-nonsense retoriek en vaak omstreden voorstellen.’ CNN ging op zoek naar de PVV-stemmers en anderen die zich zorgen maken om de tienduizenden vluchtelingen en migranten die elk jaar worden toegelaten tot Nederland.

Mensen zoals visser Jan de Boer die bezorgd is over de toekomst van de Nederlandse visserij, een bedrijfstak die volgens hem bedreigd wordt door de vele EU-regels. De Boer stemde altijd op het CDA maar zal dat vandaag niet doen, zegt hij op zee. ‘Geert Wilders is de enige die vecht tegen de Europese regelgeving’, zegt De Boer. ‘Voor mij is dat belangrijk.’

Chauffeur Tony Regnerus zegt dat de Nederlandse arbeider in het verdomhoekje wordt gezet door de meeste Haagse politici. ‘Immigranten komen binnen en ze hebben het beter dan de gewone man’, zegt Regnerus. ‘Ze worden niet onder druk gezet om werk te zoeken. Elke dag rij ik naar de grote steden, zoals Rotterdam, en Gouda en Delft, en ze dragen allemaal jassen van Canada Goose van 600 euro. Ik kan dat niet betalen, terwijl ik werk. Het behoort andersom te zijn.’

CNN ging ook langs bij vluchtelingen, in dit geval bij een van de honderden asielzoekers wiens asielverzoek werd afgewezen. Soedanees Khalid Jone heeft spijt dat hij ooit naar Nederland trok. ‘De grootste fout die ik in mijn leven heb gemaakt was asiel aan te vragen in Nederland’, zegt hij. ‘Ik ben niet bang voor Wilders. Ik ben bang voor de personen die verantwoordelijk zijn voor dit systeem.’

In Nederland staat het iedereen vrij om peilingen naar stemvoorkeur te publiceren, ook op de verkiezingsdag zelf. Toch publiceren Nederlandse onderzoeksbureaus doorgaans geen peiling op de stemdag zelf. Tim de Beer van Kantar Public: 'Dan geef je mensen die nog moeten stemmen een strategisch voordeel ten opzichte van mensen die al gestemd hebben. Dit vinden wij onwenselijk, en onze media-partners ook.'

En er is nog een reden waarom de meeste opiniepeilers geen peilingen op de verkiezingsdag publiceren. Vlak na de verkiezingen rijst altijd de vraag: welk onderzoeksbureau zag de verkiezingsuitslag het best aankomen? Als opiniepeilers er in hun slotpeiling flink 'naast' zitten, kunnen ze zich altijd verdedigen met het legitieme argument: 'Veel mensen besluiten pas op het laatste moment.' Bij het publiceren van een peiling op de verkiezingsdag zelf, wordt dat argument zwakker.

Sommige opiniepeilers publiceren wel exitpolls vlak na het sluiten van de stembussen. Die zitten meestal een stuk dichter bij de werkelijke verkiezingsuitslag dan slotpeilingen. Logisch: bij exitpolls worden mensen geïnterviewd die zojuist hun stem hebben uitgebracht, bij de andere peilingen is het altijd onzeker of mensen ook stemmen wat ze zeggen van plan te zijn. (Tonie Mudde)

NB: In de grafiek staat de laatste update die Peilingwijzer vanmorgen publiceerde. Maar let op: er zijn veel haken en ogen. Dit schrijft Peilingwijzer er zelf over: 'Het is belangrijk om te benadrukken dat deze peilingen en daarmee de Peilingwijzer een momentopname van de politieke steun betreffen. De laatste peilingen zijn gehouden op maandag en dinsdag. Als kiezers nog definitief hun keuze moeten maken of als ze nog van mening veranderen, zal dat tot gevolg hebben dat er verschillen ontstaan tussen slotpeilingen en uitslag. Bovendien gaat de Peilingwijzer er vanuit dat de gemiddelde peiler geen vertekening laat zien (dus structureel 'goed zit'). Mocht dat niet zo zijn, dan kan de uitslag ook daarom buiten de hierboven aangegeven marges vallen. Historische gegevens uit 2006 t/m 2012 laten zien dat een verschil van 4 tot 5 zetels voor één of twee partijen (en kleinere verschillen voor andere partijen) goed denkbaar is.'

Peilingwijzer slotupdate 15 maart. Beeld Peilingwijzer

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen voor de Volkskrant op de dag van de verkiezingen door het land langs de 'extreemste stembussen' van 2012. Hoe is de sfeer nu, wat is het verhaal achter de locatie? En wat stemt men vandaag?

Stembureau 4: Dordrecht, speeltuin Zeehavenkwartier (2012: PVV)
‘Laat je stem horen, anders heb je niets te vertellen!’, roept een zwaarlijvige man tegen de wijkagent als hij aan komt fietsen bij het stembureau Speeltuin Zeehavenkwartier. Zijn stem is een tegenstem, zegt hij. Op Wilders. In 2012 werd in de kantine van de speeltuin in de Dordrechtse wijk Zeehavenkwartier procentueel het meest PVV gestemd (als enige in Nederland meer dan de helft van de kiezers, 53,44 procent).

Ook Tonnie Schouten (53) gaat voor de PVV, het is de eerste keer in zijn hele leven dat hij zijn stem uitbrengt. Waarom hij nu wel komt opdagen? Vanwege de armoede: dat de Grieken financieel werden gesteund en er tegelijkertijd rijen staan voor de voedselbank, gaat er bij hem niet in. Over de islam is hij trouwens best genuanceerd: van de hardwerkende moslim heeft hij geen last en ook in deze buurt, die hij omschrijft als achterstandswijk, is er weinig overlast van mensen met een migrantenachtergrond.

Stembusvrijwilligster Elly Lagendijk (60) merkt dat meer mensen voor het eerst komen stemmen. Sommigen zeggen het er expliciet bij als ze hun documenten laten controleren. ‘Dit is een hechte buurt, met een grote sociale cohesie waar kinderen hun straten trouw blijven’. Haar metgezel vult aan: ‘Er is qua nieuwbouw veel gedaan aan de buurt, maar de mensen zijn weinig veranderd’.

De PVV-speeltuin in Dordrecht. Beeld Renate Beense
Tonnie Schouten (53). Beeld Renate Beense
De kantine van de speeltuin in de Dordrechtse wijk Zeehavenkwartier. Beeld Renate Beense

In de aanloop naar de verkiezingen van vandaag heeft de Volkskrant diverse politieke uitspraken op waarheidsgehalte gecheckt. Zo ook bij het Carré-debat waar Mark Rutte, Sybrand Buma, Marianne Thieme, Jesse Klaver, Emile Roemer, Lodewijk Asscher, Alexander Pechtold en Henk Krol elkaar probeerden af te troeven. Bekijk hier nog een keer de uitspraken terug van het Carre-debat. Wat klopt er van wat de politici beweerden?

VVD de winnaar met ongeveer 26 zetels, gevolgd door de PVV met circa 21 zetels. Daarna een groot peloton van CDA, D66, GroenLinks en SP; allemaal tussen de 15 en 20 zetels. Dat is volgens de Peilingwijzer – die de gegevens van 6 verschillende onderzoeksbureaus middelt – de best mogelijke slotpeiling.

Maar ja, die peiling was van gisteren. En dus nog vóórdat 3,3 miljoen mensen het slotdebat zagen en toen misschien nog van partijkeuze veranderden.

2 op de 3 kiezers wist gisteren bovendien nog niet zeker op wie ze vandaag gaan stemmen, blijkt uit een peiling van I&O Research. ‘Dat zijn meestal mensen die nog moeten kiezen tussen twee of drie partijen’, zegt onderzoeker Peter Kanne van I&O Research.

Kortom, de einduitslag zou nog best wel eens flink kunnen afwijken van de slotpeilingen. De ervaring leert dat het verschil tussen de slotpeiling en de verkiezingsuitslag doorgaans zo’n twintig zetels is, verspreid over de partijen. Een van de grootste onzekerheden voor de onderzoeksbureaus is de opkomst. Kanne: ‘Of mensen daadwerkelijk komen opdagen bij de stembus is nog moeilijker te peilen dan hun stemvoorkeur.’

Diverse gemeenten melden ’s ochtends hogere opkomstpercentages dan bij de vorige verkiezingen. Zo had in Enschede om 11:00 uur 20 procent zijn stem reeds uitgebracht, vijf jaar geleden was het op datzelfde tijdstip nog 16 procent. In Rotterdam had om 10:00 uur 13 procent gestemd, bij de vorige landelijke verkiezingen was dat 10 procent.

Kanne: ‘Het is nog te vroeg om te zeggen of de totale opkomst aan het einde van de dag hoger zal zijn dan in 2012. De opkomst kan wel voor flinke verschuivingen zorgen ten opzichte van slotpeilingen. Als de opkomst lager is dan verwacht, dan zijn vooral de trouwe kiezers komen opdagen die altijd stemmen en dat is goed voor bijvoorbeeld CDA en PvdA. Bij een hoge opkomst zou de PVV wel eens beter kunnen scoren dan verwacht.’ (Tonie Mudde)

De zoektocht naar de peiling die er nooit naast zit

Woensdag weten we of de opiniepeilers ernaast zaten. Kiezers vragen op welke partij ze gaan stemmen: is dat niet ouderwets? Peilers experimenteren al met nieuwe technieken (+).

Vandaag staat u een schone taak te wachten met de keuze tussen welgeteld 28 partijen, en in het buitenland wordt weleens raar opgekeken van wat er zoal vertegenwoordigd wordt door die kleine partijtjes (dieren, bijvoorbeeld). Maar de Nederlandse kiezer in 1933 had het een stuk zwaarder: die moest maar liefst 54 partijprogramma’s vergelijken. Een paar opvallende: de Zuiderzeepartij, de Onafhankelijke Zakenlui, de Marktlooplieden en de Limburgsche Federatie. Voor ieder wat wils (behalve voor dieren).

Vanwege de Turkije-rel de afgelopen dagen wordt in Ankara met meer dan grote belangstelling uitgekeken naar de verkiezingsuitslag vanavond. ‘Een keuze tussen slecht en nog erger’, zo kopt de Engelstalige Turkse krant Daily Sabah, spreekbuis van president Erdogans AK-partij, vandaag op de voorpagina. De onderkop van het artikel over de Nederlandse stembusgang is ook niet mis: ‘De Nederlanders geven zich over aan het fascisme’. Aan weerszijden van het stuk staan twee grote foto’s van Wilders en Rutte.

‘De Nederlandse kiezers moeten een keuze maken tussen een partij die openlijk fascistisch en anti-islam is en eentje die zich verbergt achter een liberale facade om vrijwel dezelfde politiek na te streven’, aldus verslaggever Mustafa Kirikcioglu vanuit Istanbul. ‘Wilders heeft al gewonnen in Nederland, een land dat een pionier was op het gebied van Europese waarden zoals vrijheid van meningsuiting, omdat hij zijn standpunten wist op te leggen aan zijn belangrijkste tegenstander, premier Rutte. Een nieuwe ‘norm’ is hierdoor ontstaan in Nederland.’

De krant haalt een eigen peiling aan, uitgevoerd op Twitter, waaruit zou blijken dat 76 procent van de Nederlandse kiezers denkt dat de ‘opkomst van het fascisme in Nederland niet zal stoppen na de verkiezingen’. Als voorbeeld van de ‘nieuwe politieke norm’ die nu volgens de krant in Den Haag gemeengoed is geworden, noemt het de uitspraken van VVD-fractievoorzitter Zijlstra na de mislukte coup vorig jaar in Turkije. Zijlstra zei toen dat Turkse Nederlanders maar moesten vertrekken naar Turkije als ze Erdogan als hun leider zagen.

Kirikcioglu: ‘Uitspraken van Wilders zouden tien jaar geleden hebben geleid tot reacties van gematigde politici in een land dat te boek stond als het bolwerk in de EU van een liberaal wereldbeeld.’ (Stieven Ramdharie)

Beeld Daily Sabah

Voor wie in Lelystad woont is er dit jaar de unieke kans om midden op het Markermeer te stemmen, op de gloednieuwe eilandengroep de Marker Wallen. Dan moet u echter wel bereid zijn om lang te wachten: het stemlokaal, dat alleen per boot te bereiken is, blijkt een grote hit. Natuurmonumenten, dat de kiezers vervoert, had gerekend op een 1200 opvarenden in totaal – maar daar zaten ze ’s ochtends al bijna overheen. Natuurmonumenten adviseert kiezers die toch nog willen komen om zich ’s middags pas met hun stempas te komen melden.

De eilandengroep Marker Wadden wordt momenteel aangelegd met zand, klei en slib uit het Markermeer en moet zorgen voor natuurherstel van het meer. De stemlokalen zijn in de eerste instantie bedoeld voor de mensen die er dag en nacht werken.

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen voor de Volkskrant op de dag van de verkiezingen door het land langs de 'extreemste stembussen' van 2012. Hoe is de sfeer nu, wat is het verhaal achter de locatie? En wat stemt met vandaag?

Bezorgde, gedupeerde en betrokken inwoners uit het Groningse aardbevingsgebied hebben gisteravond in de buurt van alle stemlocaties in de provincie posterborden geplaatst met de tekst: 'Maak uw stem sterker! Laat Groningen niet zakken'. Stembusgangers worden daarmee opgeroepen de petitie ‘Laat Groningen niet zakken’ te ondertekenen.

De petitie, een initiatief van Freek de Jonge, pleit onder meer voor snel minder gaswinning en een uitkoopregeling voor iedereen die het aardbevingsgebied wil verlaten. De oproep is inmiddels ruim 140 duizend keer ondertekend. Na de verkiezingen zal Freek de Jonge de petitie aanbieden aan de (in)formateur. (Jurre van den Berg)

Lees hier het interview terug met Freek de Jonge in de Volkskrant

Lees hier over De stille beving, de docu die de Groningen-discussie wel eens zou kunnen veranderen

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen namens de Volkskrant door het land langs 'de extreemste stembussen van 2012'. Wat stemt men nu?

Stembureau 3: Universiteitsgebouw TU Delft (2012 D66)
In 2012 was de D66-aanhang in het stemlokaal op de TU Delft het sterkst van heel Nederland. Liefst eenderde van de kiezers koos hier voor de partij van Alexander Pechtold (geboren Delftenaar).

Nummerieke wiskundestudent Merel de Leeuw den Bouter (24) stemt ook D66 - we doen het er niet om, maar de stereotypes van de stembureaus worden tot nu toe steeds bevestigd. Zij stemt anders dan haar ouders overigens. Zij, een huisarts en een ondernemer, 'stemmen rechtser'.

Een vrouw in de masculiene omgeving van de TU, dat ligt niet voor de hand, maar Merels ervaring is anders. Binnen haar wiskundeopleiding is de man-vrouwverhouding ongeveer 50/50. Ze stemt D66, vanwege de goede milieustandpunten en de pro-Europa houding. 'Dat spreekt me aan. Er wordt hier sowieso veel links gestemd.'

Merel de Leeuw den Bouter (24). Beeld Renate Beense

Tour de stembureau

Volg onze verslaggever langs de extreemste stembureas van 2012. 'Ik zie Denk als een alternatief voor de PVV, maar dan voor allochtonen.'

Kunnen wij simpele zielen ooit de juiste keuze maken? Sheila Sitalsing over het wikken en wegen van de zwevende kiezer:

- 'Voor wie het niet weet, is er Alexander Pechtold.'
- 'O, maar ik weet het best hoor. Wie is voor de ijsbeertjes?'
- 'Die potentiële zoon van je dus. En Marianne Thieme.'
- 'Die is tof. Maar.'
- 'Hoezo: maar?'
- 'Maar Ewald Engelen.'
- 'Ik ben eruit: je moet Henk Krol doen. Je hebt er de leeftijd voor. En het humeur.'
- 'Doe even normaal zeg!'
- 'Doe zelf normaal! Sjongejongejonge.'

Honderden Amsterdamse kiezers stonden vanochtend in de rij te wachten om te stemmen in het hoogste stemlokaal van Nederland. Verkiezingsdag blijkt een buitenkansje om eens gratis het uitzicht te bewonderen vanaf de twintigste verdieping van de A’DAM Toren op de noordoever van het IJ: de toegangsprijs is gewoonlijk 12,50 euro, vandaag is een stempas voldoende.

Kiezers staan in de rij om hun stem uit te brengen in A'DAM LOOKOUT, het hoogste stembureau van Nederland. Beeld anp

Nog aan het zweven? Twijfelt u tussen strategisch stemmen of uw hart volgen? U bent niet de enige. In de stemhokjes moeten vandaag nog heel wat knopen worden doorgehakt – de kiezer blijft maar zweven.

Zelden was de uitslag van de verkiezingen daarom zo ongewis. Zelden maakten zoveel partijen kans op een zetel en waren er zoveel premierskandidaten (vijf). Dat biedt een zeldzame kans: u kunt vandaag op inhoud stemmen.

En die inhoud is hier te vinden: alle partijprogramma's op een rijtje, getoetst op verbeeldingskracht, originaliteit, haalbaarheid en klimaateffect.

Vooralsnog is de kiezersopkomst hoger dan vier jaar geleden: volgens een peiling Ipsos in opdracht van de NOS en RTL had 15 procent van de kiezers om 10.30 gestemd, tegenover 13 procent in 2012. Het onderzoek van Ipsos is gebaseerd op eigen peilingen bij 43 geselecteerde stemlokalen, verspreid over heel Nederland.

Zwevende kiezer Saskia van der Jagt, die zeker dacht te weten dat ze vandaag op de Partij voor de Dieren ging stemmen, koos in het stemhokje zojuist toch iets anders. Van der Jagt: 'Op weg naar het stemlokaal begon ik vreemd genoeg weer te twijfelen. Nee, zei ik tegen mezelf, je stemt gewoon Partij voor de Dieren. Ik herhaalde het voor mezelf een paar keer. PvDD, PvDD, PvDD. Maar daaraan merkte ik al dat het niet goed zat.

'Gisteravond had ik met een vriendin zitten eten en zei had tegen me gezegd: 'De PvdA heeft altijd zulke goede bestuurders gehad'. Daar spraken we een tijdje over en ik vond eigenlijk dat ze ontzettend gelijk had. Zeker ook toen ik dacht aan het optreden van Aboutaleb afgelopen weekend in Rotterdam met de rellen. Die man is gewoon een hele solide, goede bestuurder! Met lichte heimwee verlangde ik opeens terug naar de oude PvdA - en naar hoe groot die was - en even hoopte ik dat alles weer zoals vroeger zou worden.

'Gisteravond had ik helemaal niet in de gaten dat dit gesprek met m'n vriendin mijn stemkeuze zo had beïnvloed, maar ik merkte het dus op weg was naar het stemhokje. Achter het gordijn koos ik voor Lilianne Ploumen van de PvdA.'

Zwevende kiezer Saskia van der Jagt (56) heeft toch op de PvdA gestemd. Haar voornemen was Partij voor de Dieren. Beeld Jiri Büller

Zwevende kiezers naar de stembus

Lees hier waar de overige zwevende kiezers van de Volkskrant op stemmen.

Op de verjaardag van zijn vrouw heeft SGP-lijsttrekker Kees van der Staaij zijn stem uitgebracht in de School met de Bijbel, in zijn woonplaats Benthuizen. Net als zijn collega's was hij er al vroeg bij; de meeste lijsttrekkers hadden rond 10.00 uur al gestemd.

D66-voorman Alexander Pechtold en Gert-Jan Segers van de ChristenUnie waren de eersten die woensdagochtend hun stem uitbrachten. Pechtold stemde al rond 07.30 uur in een stembureau in Wageningen. Segers deed dat in Marle (Overijssel), waar het kleinste stembureau van Nederland zetelt.

Lijsttrekker Lodewijk Asscher van de PvdA volgde rond 8.45 uur in Amsterdam. CDA-voorman Sybrand Buma stemde rond 9.00 uur op het stembureau in Voorburg. Ook Henk Krol (50Plus) dook rond die tijd het stemhokje in. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren en Thierry Baudet (lijsttrekker van Forum voor Democratie) stemden eveneens rond die tijd. SP-voorman Emile Roemer stemde rond 9.30 uur.

VVD-leider en premier Mark Rutte bracht rond 10.00 uur zijn stem uit in een school in Den Haag. Rutte riep iedereen op van zijn stemrecht gebruik te maken. 'Dat is een verworvenheid en daar is voor geknokt door heel veel mensen.' PVV-leider Geert Wilders stemde onder veel belangstelling van de internationale media in de basisschool De Walvis in Den Haag. Jesse Klaver (GroenLinks) stemde bij een boekhandel in Den Haag. Dat u het even weet.

De Britse krant The Guardian constateert vandaag dat de rel met Turkije VVD-leider Rutte geen windeieren heeft gelegd en dat de ruzie vandaag wel eens de ‘gamechanger’ zou kunnen zijn. De krant laat politieke deskundigen aan het woord die betogen dat Rutte met zijn ‘staatsmanachtige optreden’ in het gevecht met de Turkse president Erdogan het gras voor de voeten van PVV-voorman Wilders heeft weggemaaid.

‘Welke goede publiciteit kan een politicus zich nog meer wensen, dagen voor de verkiezingen?’, vraagt politiek wetenschapper André Krouwel van de Vrije Universiteit in Amsterdam zich af in de krant. ‘Rutte kon laten zien dat hij Turken het land uitzette. En tegen Wilders kon hij zeggen: ‘Jij zit daar maar te twitteren. Hiermee heeft Rutte de verkiezingen gewonnen.’ (Stieven Ramdharie)

Of Rutte II het langstzittende kabinet wordt, hangt af van de formatieduur van het volgende kabinet. Rutte bood gisteren weliswaar het ontslag aan van zijn ministers en staatssecretarissen bij de koning, de demissionaire dagen tellen ook mee voor zijn kabinet.

Kabinet-Lubbers III (1989-1994) profiteerde in 1994 van de 111 dagen durende formatie van Kok I. Dit maakt het met 1.749 dagen het langstzittende kabinet, rekende politiek verslaggever van de Volkskrant Gijs Herderscheê eerder uit.

Rutte II heeft met 1.590 dagen nog even te gaan, maar ‘met een beetje moeizame formatie in 2017 moet dat te doen zijn’. Op dit moment staat het kabinet met de PvdA op de tweede plaats, nadat het in oktober Kok II (1.449) voorbijstreefde. Rutte II is al wel het langst zittende kabinet van deze eeuw, na zes gevallen kabinetten.

Herderscheê rekende ook uit dat Rutte nu al langer premier is geweest dan Kok was tijdens zijn tweede kabinet, inclusief de nazit tijdens de formatie van het opvolgende kabinet (Balkenende I, 123 dagen formeren).

Rutte tijdens het slotdebat. Rechts op de voorgrond Wilders. Beeld afp

Vandaag mogen bijna 13 miljoen Nederlanders hun stem uitbrengen. Maar welk effect heeft uw stem op de groei van de Nederlandse economie, de uitstoot van broeikasgassen of de koopkracht? Het Centraal Plan Bureau heeft de plannen van de verschillende partijen doorgerekend. De Volkskrant zette de uitkomsten voor u op een rijtje.

‘De geblondeerde kruisvaarder’, zo noemt The New York Times de man naar wie vrijwel alle buitenlandse media vandaag kijken: Geert Wilders. De krant constateert vanochtend in een stuk over de verkiezingen dat zelfs als de PVV niet de grootste partij wordt, het populisme tóch de grote winnaar is van de campagne.

De Amerikaanse kwaliteitskrant schrijft verder dat rechtse en centrumrechtse partijen in Nederland, zoals de VVD en het CDA, anno 2017 ‘mildere versies’ van Wilders' standpunten propageren: ‘Het CDA staat op het gebied van immigratie een beleid voor dat net zo conservatief is dat van Wilders, een wijziging van de gematigde standpunten van een paar jaar geleden’, aldus de verslaggevers Alissa Rubin en Christopher Schuetze.

Hoewel rechts de verkiezingscampagne domineerde, stelt de krant, ‘is de realiteit dat Nederland een diep verdeeld land is, en de partijen in het centrum terrein verliezen in een politiek landschap dat in toenemende mate gefragmenteerd is.’ (Stieven Ramdharie)

Beeld anp
Wilders stemt in Den Haag. Beeld ap

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen namens de Volkskrant door het land langs 'de extreemste stembussen van 2012'. Wat stemt men nu?

Stembureau 2: Basisschool het Startpunt in Haagse Schilderswijk (2012 PvdA)
Hoewel de noordelijke provincies vaak het roodst stemmen, rijden we voor de échte PvdA-stemmer toch echt naar hartje Schilderswijk. Naar basisschool ‘het Startpunt’ om precies te zijn: in 2012 stemde daar 76,75 procent op de PvdA, het hoogste percentage van heel Nederland. Tegelijkertijd wonen hier veel kiezers met een migrantenachtergrond, dus wat betekent de afsplitsing van Kuzu en Özturk hier?

Voor Hicham Falloun (21) – geboren in Nederland en een Marokkaanse achtergrond - in elk geval dat hij op Denk stemt. De kok en student hotelmanagement wilde aanvankelijk Jesse Klaver stemmen, maar viel uiteindelijk toch voor het felle antiracisme- en discriminatiestandpunt van Denk. En ook de neutrale opstelling van Kuzu afgelopen weekend over de diplomatieke rel beviel hem. 'Ik vond het echt hypocriet dat ze niet mochten spreken. Maar dat is niet de directe aanleiding voor mijn switch naar Denk: ik zie Denk als een alternatief voor de PVV, maar dan voor allochtonen. Ik denk dat dat hard nodig is. In mijn omgeving stemmen veel mensen op Kuzu.'

Hicham Falloun (21). Beeld Renate Beense
Stemlokaal in basisschool 'het Startpunt' in de Schilderswijk. Beeld Renate Beense

Als Volkskrantcolumnist Toine Heijmans naar het bord met verkiezingsposters kijkt, overvalt hem een geweldig gevoel van normaliteit. 'Het is plakoorlog.'

En dan denkt hij aan de afgelopen verkiezingscampagne. 'Ik zie zeven mannen keurig elkaars dassen knopen, hun pakken in vijftig tinten blauw', schrijft Heijmans. 'Dat mag je best het establishment noemen. De meesten gaan lang mee: hun stemmen en gebaren zijn me vertrouwd zoals de stem en de gebaren van mijn vrouw. Het verschil is dat mijn vrouw me nog weleens iets nieuws vertelt.'

Lees hier zijn verslaggeverscolumn van vandaag: Hoe alles zou veranderen deze campagne en gewoon hetzelfde bleef (+)

Een recordaantal van bijna 3,3 miljoen mensen heeft gisteravond naar het verkiezingsdebat van de NOS gekeken, blijkt uit gegevens van Stichting KijkOnderzoek (SKO). Dit komt neer op ruim een kwart van het aantal stemgerechtigden (een kleine 13 miljoen Nederlanders). Het slotdebat in 2012 moest het met bijna de helft minder kijkers doen.

Het slotdebat in 2012 trok toen ruim 1,7 miljoen kijkers. Het was toen het best bekeken tv-debat van het jaar. Ook dit jaar overtroffen de kijkcijfers van het slotdebat die van andere debatten, zoals die tussen VVD-leider Mark Rutte en PVV-voorman Geert Wilders een dag eerder (2,3 miljoen kijkers) bij EenVandaag. Naar de twee eerdere debatten bij RTL4 keken respectievelijk 1,6 miljoen en 1,2 miljoen mensen.

Aan het grote debat van de NOS van dinsdagavond deden de dertien grootste partijen mee. Denk was ook uitgenodigd, maar liet het op het laatst afweten. Later op de avond waren er ook nog anderhalf miljoen belangstellenden voor het programma Pauw & Jinek: De Verkiezingen.

Alle lijsttrekkers na afloop van het NOS-slotdebat vanuit de Statenpassage in het gebouw van de Tweede Kamer. Beeld anp

Van een PVV-speeltuin in Dordrecht tot een VVD-bolwerk in een luxe Wassenaars seniorencentrum: fotograaf Renate Beense en verslaggever Geart van der Pol crossen op de dag van de verkiezingen door het land langs de extreemste stembussen van 2012, geselecteerd na een data-analyse van webdeveloper Hay Kranen. Hoe is de sfeer in de stembureaus, wat is het verhaal achter de locatie en staan de stemmers van vijf jaar geleden nog achter hun keuze?

Stembureau 1: Woonzorgcentrum Van Ommerenpark in Wassenaar (2012 VVD)
Grenzend aan de rustige Wassenaarse bossen ligt de ‘exclusieve seniorenresidentie Van Ommerenpark’, voor ‘ouderen met de zekerheid van zorg’. Een chique verblijf, bewijzen de strak gedekte eettafels in het restaurant naast het stembureau. In 2012 stemde men hier het felst VVD van heel Nederland: 78,43 procent. Het stembureau is tevens het bureau waar de mínste mensen SP stemden: slechts 2 van de 1.131 stemmers daar, tegenover 887 voor de VVD.

De residentie ligt in een van de rijkste gebieden van Nederland: Wassenaar stond in 2014 op plek vier op de ranglijst met meeste miljonairs (8,8 procent van de inwoners). Een dure postcode dus, ‘maar’, zegt hoofdzorgverlener Gert Ravensberg: ‘Ik wil benadrukken dat dit een stembureau van de buurt is, niet alleen van dit centrum. We willen niet weggezet worden als rijkeluisplaats’.

Het klopt, de eerste stemmer van vandaag woont niet in een van de appartementen. Maar gefortuneerd is hij wel: Ben van Beurden (58), CEO van Shell en voor werk onderweg naar Londen is er vroeg bij dit jaar. Hij stemt… VVD. ‘Maar vergis je niet’, zegt de deftige stembureauvrijwilligster Marina Kogels, zestien jaar lang werkzaam voor de gemeente: ‘In Wassenaar heb je net zo goed armoedeproblemen. Maar dat deel van Wassenaar zien veel mensen niet’.

Shell-ceo Ben van Beurden stemt in Wassenaar op de VVD. Beeld Renate Beense
Stembureau seniorenresidentie Van Ommerenpark in Wassenaar. Beeld Renate Beense
Shell CEO stemt op de VVD in Wassenaar. Beeld Renate Beense
Seniorenresidentie Van Ommerenpark in Wassenaar. Beeld Renate Beense

Het bedompte zaaltje heeft afgedaan als politiek podium. De hedendaagse lijsttrekker twittert om zijn aanhang toe te spreken. De Volkskrant verzamelde ook de tweets die Jesse Klaver, Sybrand Buma, Alexander Pechtold , Emile Roemer, Geert Wilders en Lodewijk Asscher tussen 2009 en begin 2017 verstuurden. Mark Rutte twittert niet als politicus en werd daarom niet in het onderzoek meegenomen.

Nieuwelingen op Twitter hebben altijd even nodig voordat ze beseffen dat ze in 140 tekens meer kwijt kunnen dan triviale mededelingen. Dat geldt ook voor Geert Wilders. Pas een half jaar na zijn eerste tweet, in december 2009, is er een verschuiving in de toon en focus van zijn tweets. Het woordgebruik wordt agressiever en de thematiek verengt zich gaandeweg tot zijn meest geliefde haatobject: de islam. Voorzitter van werkgeverskoepel VNO-NCW Bernard Wientjes heet een 'oerdomme elitaire engerd', de Egyptische moslimgeestelijke Yusuf el-Qaradawi wordt een 'zieke geest' genoemd.

Lees hier het hele onderzoek.

97 mensen hebben tussen 0.00 en 01.00 uur hun stem uitgebracht bij het stembureau in Castricum. Het stemlokaal, gevestigd in een bloemenkiosk op het station, opende om middernacht als eerste in Nederland de deuren.

Volgens de voorzitter van het stembureau stond de eerste geïnteresseerde al om 22.00 uur voor de deur, om er zeker van te zijn dat hij de primeur had. 'Het was een feestje. Er was muziek, mensen stonden massaal in de rij. Eén persoon kwam uit Beverwijk en mocht hier niet stemmen, maar kwam speciaal voor de sfeer. Verder waren er alleen lokale burgers.'

In Amsterdam hebben ongeveer vierhonderd jongeren hun stem uitgebracht bij een stemfeest in de Tolhuistuin. Tussen 0.00 en 03.00 uur konden de feestgangers stemmen en daar werd massaal gebruik van gemaakt, aldus een van de organisatoren.

Vroege stemmers brengen op het station hun stem uit voor de Tweede Kamerverkiezingen in Castricum Beeld anp

Er was ook nog een debat tussen 'de kleintjes'. Op de samenstelling van het kwintet dat in de marge van het tv-debat met elkaar in de clinch mocht, viel wel wat af te dingen. Thierry Baudet (Forum voor democratie) en Sylvana Simons (Artikel 1) hadden qua debatkracht niet misstaan. Norbert Klein (Vrijzinnige Partij) had op grond van zijn Kamerzetel net zo veel recht mee te doen als Jacques Monasch (Nieuwe Wegen). En dat Tunahan Kuzu (Denk) de confrontatie met Jan Roos (VNL) uit de weg ging, was electoraal goed te verklaren: Kuzu heeft weinig te winnen bij een verbale clash waarin hij op zijn stellingname in de Turkijrel zou worden aangevallen.

Een analyse van Ariejan Korteweg: 'Journalisten van over de hele wereld die dezer dagen de vermeende populistische machtsgreep van nabij willen verslaan, horen met open mond over partijen voor dieren, ouderen, ondernemers, piraten, niet-stemmers, vrijzinnigen, libertairen, Jezusadepten, lokalo's en stemkastjes. Het zijn juist de twintig partijen die van de Nederlandse politiek zo'n vrolijk gekleurde volière maken.'

Wat klopt er van wat politici beweerden bij het slotdebat? Lijsttrekkers werpen elkaar nogal wat voor de voeten bij een verkiezingsdebat.

Ik zal die factcheckers eens aan het werk zetten, moet Geert Wilders hebben gedacht. En het moge duidelijk zijn: Geert Wilders was niet van plan zich te laten pakken op nepcijfers.

In het debat met Rutte noemde Klaver iets dat hem kennelijk was opgevallen in de doorrekening van het CPB: dat de VVD ‘tweederde bezuinigt op het budget voor ontwikkelingssamenwerking’. Klopt dat?

Lees alle factchecks van het debat van gisteravond hier terug.

Hieronder ziet u het antwoord op de vraag: bevindt Nederland zich in de staartgroep bij de overgang naar duuurzame energie?, zoals CU-lijsttrekker Gert-Jan Segers beweert.

Lijsttrekkers Lodewijk Asscher (PvdA) en Geert Wilders (PVV) tijdens het NOS slotdebat Beeld anp

Nooit eerder stonden zoveel partijen in de laatste peilingen voor de verkiezingsdag zo dicht bij elkaar. In het slotdebat deden de lijsttrekkers dinsdag een laatste poging om de talrijke zwevende kiezers toch nog over te halen.

Bij gebrek aan een duidelijke strijd om de macht kunnen duizend bloemen bloeien, schrijft Raoul du Pré, chef van de Haagse redactie. 'Maar wat moeten nou toch de miljoenen die pas op weg naar het stemhokje de knoop doorhakken om zo het grote onderscheid te maken?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden