Teruggekeerde Russen behandeld als lijfeigenen

Zo ben je nog Sovjetburger, zo woon je in een buitenland. Miljoenen Russen keerden na de val van het Sovjetrijk terug naar Rusland....

Jaren droomde de familie Vodopojenko van Rusland, hun moederland. Om de treinreis van drieduizend kilometer te betalen, verkochten ze hun hele hebben en houwen. Wat ze niet konden verkopen, gaven ze weg aan de achterblijvers. Nog even, en ze zouden weer onder eigen volk verkeren. Dat het Rusland van hun dromen een ijskoude barak zou blijken, met een lekkend dak en wanden van triplex die bol staan van het vocht, zou de familie gewoon niet hebben geloofd.

Valentina Vodopojenkova houdt binnen een wollen muts op, en een dikke kamerjas aan. Ze is boos en verbitterd. 'We waren daar niet nodig, en hier zijn we ook niet welkom.' Dat ze in Kirgizië na de onafhankelijkheid niet nodig waren, kan ze nog begrijpen. 'We voelden ons in andermans land.' Maar hier, vijftig kilometer van Moskou, in het hart van Rusland! De familie leeft van de hand in de tand, als illegalen in hun eigen land, zonder paspoort, zonder alle officiële papieren die nodig zijn om een normaal bestaan te kunnen leiden.

Tien jaar geleden op kerstdag werd de rode vlag met de hamer en sikkel op het Kremlin gestreken en hield de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken op te bestaan. De miljoenen Russen in de Baltische republieken, de Transkaukasus en Centraal-Azië woonden van de ene op de andere dag in het buitenland. Ze waren het product van de Sovjet-geschiedenis: de kinderen en kindskinderen van de soldaten van het Rode Leger die naar de uithoeken van het imperium waren gestuurd, van ingenieurs die op last van de partij stuwdammen en hoogovens hadden gebouwd, van politieke bannelingen uit de Goelag, en van communistische vrijwilligers die de steppes hadden ontgonnen. In de landen die waren ontstaan uit het puin van de Sovjet-Unie vierde het nationalisme hoogtij. De Russen waren niet meer de elite, maar een minderheid in het nauw, en wie kon, vertrok naar het land van zijn voorouders.

Exacte cijfers van de volksverhuizing na de ineenstorting van de Sovjet-Unie zijn er niet. Het Russische Staatscomité voor de Statistiek schat het aantal 'repatrianten' sinds 1991 op tien miljoen. De meesten trokken in bij familie, vonden werk, en regelden met een paar honderd roebel een verblijfsvergunning en een paspoort. Maar één miljoen mensen raakten de weg kwijt in het labyrint van de Russische bureaucratie, werd bedrogen, of had gewoon domme pech, en zitten vast zonder papieren, zonder woning en zonder geld.

Praat met Valentina Vodopojenkova liever niet over Kirgizië. Dan komt de spijt, en met de spijt de tranen. 'Zelfs de tomaten smaken daar lekkerder.' Het was de toekomst van de kinderen die de familie deed besluiten alles op te geven wat ze in Kirgizië hadden opgebouwd.

De kleine Sasja, een jochie van bijna twee met een ziekelijk bleek gezichtje en grote blauwe ogen, is de eerste Vodopojenko sinds drie generaties die weer in Rusland is geboren. Omdat zijn vader en moeder geen paspoort hadden, konden ze niet eens een geboortebewijs voor hem krijgen - voor de Russische wet bestaat Sasja niet.

'De kinderen geven de doorslag', zegt Galina Vitovskaja. Als sociologe bij de Internationale Organisatie voor Migratie doet ze al jaren onderzoek naar de beweegredenen van Russen die teruggaan naar hun moederland. Het gebrek aan Russische scholen, de dalende levensstandaard en de problemen bij het vinden van werk (een Oezbeek of Azeri vergeeft een baantje liever aan een familielid of clangenoot) scoorden hoog bij de enquêtes die ze afnam. 'De Russen kunnen en willen zich niet aanpassen, ze proberen te overleven tot ze weg kunnen.'

De Vodopojenko's waren dolblij toen ze hoorden dat ze werk en woonruimte konden krijgen op een collectieve boerderij op vijftig kilometer van Moskou. Bijna onder de muren van het Kremlin! Haar man, haar zoons en zijzelf hebben doorgeleerd, maar als ze in Rusland aan de slag konden, wilde ze best op het land werken.

Alle boerderijen rond Moskou hebben gebrek aan arbeidskrachten; alle jongeren vertrekken naar de stad, waar het werk beter wordt betaald en het leven makkelijker is.

Toen de Vodopojenko's ontdekten dat ze in de val waren gelokt, was het te laat. De directeur van de boerderij zette hen in een oude barak voor pioniertjes, een houten bouwval, liet ze werken voor een hongerloon, en weigerde hen te registreren - en zonder registratsija geen documenten.

'Overal worden onze mensen behandeld als lijfeigenen', zegt Lilija Markova van het Migrantenforum. 'Als ze klagen bij de autoriteiten, zeggen die: ''Als het je niet bevalt dan ga je maar terug''. Ze spelen onder één hoedje met de directeuren van de boerderijen, die bang zijn dat ze vertrekken zodra ze hun papieren op orde hebben.' De nieuwkomers hebben geen connecties en geen geld waarmee ze zich een weg kunnen banen door de bureaucratie. Het Migrantenforum is de enige plaats waar ze terechtkunnen: voor juridische hulp, voor het adres van arts die bereid is mensen zonder papieren te behandelen, en als de zaken er echt slecht voorstaan, voor kleren en eten.

Er wonen vier families in de houten barak op de boerderij. In de ongebruikte kamer hangt de was, de lakens hard als een plank vanwege de vorst. De Vodopojenko's wonen met zijn twaalven op één kamer, de enige die ze met een elektrisch kacheltje op temperatuur kunnen houden. Tegenover de barak staan de huizen van het dorp, grote comfortabele huizen die de Vodopojenko's de ogen uitsteken. De zoons van Valentina vertikken het op boerderij te werken, ze hebben in het dorp beter betaald werk gevonden. Daarom dreigt de directeur ze uit de barak te zetten, en zonder papieren kunnen ze nergens terecht.

'We konden niet iedereen helpen, zegt Gennadi Sjisjkarjov van het ministerie van Federale Zaken verontschuldigend. 'De vluchtelingenstroom die op gang kwam door de ineenstorting van de Sovjet-Unie viel helaas samen met de ineenstorting van de economie. De opvang kon zoveel mensen niet aan.' Zijn ministerie erkende anderhalf miljoen teruggekeerde Russen als 'gedwongen migrant', wat hen recht gaf op woonruimte, een uitkering en een paspoort. De rest is overgeleverd aan de grillen van de onverschillige en corrupte bureaucraten.

Hoewel er dit jaar weer 350 duizend Russen zijn teruggekeerd naar het moederland en de stroom voorlopig zal aanhouden, heeft de regering besloten het ministerie van Federale Zaken op te heffen. Sjisjkarjov zit in een halfleeg gebouw; zijn migranten-afdeling wordt ondergebracht bij de politie. Voor de autoriteiten staat controle, en niet hulp, op de eerste plaats.

De ontdekking dat ze niet welkom zijn is voor terugkerende Russen een enorme klap. Dat ze in Oezbekistan of Kirgizië of Azerbeidzjan als tweederangsburgers worden behandeld, alla. Maar in Rusland! Dikwijls heeft Valentina Vodopojenkova het gevoel dat ze niet in Rusland thuishoort. 'Wij zijn anders.' De familie kijkt neer op de dorpelingen: 'ze zijn lui, ze zuipen, en zoals ze schelden - mammaatjelief, ik schaam me soms dood!' Voor Valentina is de Sovjet-Unie nog steeds haar enige echte vaderland. 'Vroeger dachten ik geen seconde aan verhuizen. Waarom ook? Met ons hield niemand rekening toen ze de Sovjet-Unie ontbonden. Ons hebben ze niets gevraagd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden