Teruggekeerde Letten zijn geen echte Letten

Fictie Een zoektocht mondt uit in een gruweldaad, in Guido van Heulendonks ‘Barnsteen’...

‘Wat doet men voor het leven? Zich dood houden’, is de gedachte van Dorian Dewit bij de aanblik van een roeloos lieveheersbeestje in de palm van zijn hand. Een van de treffende observaties uit de veelomvattende roman Barnsteen van Guido van Heulendonk.

Dorian (‘grijsaard van dertig’) is tot stilstand gekomen. De Gentenaar heeft geen werk en geen relatie meer. Het enige wat hem nog echt bezighoudt, is de dood van zijn moeder, die zich in de Somme verdronken heeft toen hij zeventien was. Ze heeft hem een pakketje nagelaten met daarin een bundel en foto van de Letse dichter Elmars Eidus en een hangertje van barnsteen met een ingekapselde mug.

Dorian reist naar Letland, naar Riga, met als enige reden de drang ‘om in haar voetsporen te treden’. Het is augustus 2007 en in juni zijn de Belgen naar de stembus geweest, de formatie is in volle gang. Kundig verweeft Van Heulendonk deze politieke troebelen met de roerige geschiedenis van Letland. Het levensverhaal van gravin Dorothea Lieven, die in de achttiende eeuw een sleutelrol heeft gespeeld bij het ontstaan van België, gebruikt hij als leidraad. Ze ligt in een familiegraf bij haar jong gestorven zoontjes in Mezotne, een plaats niet ver van Riga.

Dorian haalt Ineta, een Nederlands sprekende studente communicatie, over hem als gids te vergezellen. Ze is geboren in Amerika uit Letse ouders die na het verdwijnen van het IJzeren Gordijn naar Riga zijn teruggekeerd om bij te dragen aan de wederopbouw van het land.

Dat valt nog niet mee, legt Ineta uit, ‘want er zijn Letse Letten en anderen () teruggekeerde Letten zijn geen Letten maar buitenlanders. Verwende Amerikanen, Britten, Canadezen, Zweden, die denken dat ze Lets zijn’.

Noodgedwongen brengen Dorian en Ineta de nacht door in het hotel waar zijn moeder – wellicht – met haar Letse minnaar verbleef.

In Dorians geest wordt dit beeld ‘een wazige compositie, speculatief en open, als van een borderline-impressionist’. Dat overkomt hem vaker, de wereld die hij waarneemt heeft verschillende lagen waarin heden, verleden en fantasie elkaar overlappen. Misschien dat het die toestand is die hem uiteindelijk tot een gruweldaad brengt die bevreemding wekt. Nergens lijkt Barnsteen namelijk op een misdaadroman; de persoonlijke zoektocht van de gevoelige, intelligente en sombere Dorian draagt zoveel interessante elementen in zich dat een nadrukkelijke ontknoping overbodig is.

Het misdrijf maakt van hem een ander mens, zoals ook in De leraar van Bart Koubaa gebeurde, waardoor het voorgaande in een ander licht komt te staan en de geloofwaardigheid van het hoofdpersonage danig wordt aangetast. Ook de liefde die Dorian opvat voor Ineta heeft iets pathetisch. Na drie dagen al weten ‘zonder Ineta zal het niet gaan’, terwijl de genegenheid niet wederzijds is – niet wat je noemt overtuigend.

Toch is Barnsteen de moeite waard, want de associatieve gedachtestroom van Dorian wemelt van de fraaie details, en in het licht van de geschiedenis vormen de Letse hoofdstad en het paleis van Mezotne een rijk panorama.

Edith Koenders

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden