Terugblik: Samsom 2.0 was meer premier dan Rutte

De tv-debatten waren in deze campagne allesbepalend. Roemer en Rutte kozen de verkeerde hoek. Daarvan wist de zwaar onderschatte Samsom te profiteren.

Mark Rutte en Diederik Samsom tijdens het verkiezingsdebat bij Nieuwsuur. Beeld epa

RTL heeft de verkiezingen gewonnen. Niet eerder hadden tv-uitzendingen zoveel invloed op een verkiezingsrace, in het bijzonder het 'premiersdebat' op 26 augustus. Die avond in de Amsterdamse Rode Hoed, het eerste debat waaraan Mark Rutte, Geert Wilders en Emile Roemer deelnamen, vergooide de SP-leider zijn kansen.

Roemer én Rutte gingen er op de verkeerde manier in, kun je achteraf constateren. Roemer wilde laten zien dat hij klaar is om te regeren: hij poseerde als staatsman, strak in het pak, verzoenende toon, redelijke teksten. Binnen de Haagse kaasstolp baarde dat niet veel opzien. Dit was de operatie 'SP salonfähig' waarmee ze al jaren bezig waren en waar een half jaar eerder de turbo op was gegaan toen de peilingen werkelijk begonnen te stijgen.

Maar voor een deel van zijn achterban was dat de eerste maal dat die de nieuwe Roemer zag. Waarom was hun man zo aardig tegen die zakkenvullers? Waarom gaf hij ze hun vet niet? De Haagse logica van de onontkoombaarheid van coalitievorming en de wenselijkheid van compromissen, ging aan hen voorbij. En dan stond hij ook nog verward te schutteren tegenover Rutte. Het zag er onzeker uit.

AOW-leeftijd
De dag erop bleek de SP haar belangrijkste strijdpunt, behoud van de AOW-leeftijd op 65, te hebben weggegeven voor gunstiger cijfers bij de CPB-doorrekeningen van de programma's. Er begon een leegloop die niet meer is gestopt.

Er gebeurde in dat debat nóg iets cruciaals. De VVD had een stevige campagne voor ogen. Bevrijd van het juk van het premierschap zou Rutte zich als partijleider voluit in de strijd om de populistische stem kunnen mengen, tegenover Wilders, de concurrent in de strijd om de rechts neigende kiezer en Roemer, de linkse tegenstrever in de race naar het Torentje. Perfecte setting voor een campagne van dik hout.

Rutte had op zijn eigen congres in Rotterdam een voorproefje gegeven. Vet schamperen op 'de socialisten', dat werd de toon. Of het nou SP is of de PvdA, spilziek zijn ze allemaal, al sinds de tijden van Den Uyl. De liberalen gingen het land van ze redden.

Waarschijnlijk had Mark Rutte zich laten inspireren door zijn grote voorbeeld, Groot-Brittannië. Daar gaat zijn 'goede vriend' David Cameron graag op een dergelijke toon tekeer tegen zijn tegenstanders van de 'loony left'.

In die strategie bleken drie misrekeningen te zitten. De eerste kon de VVD niet voorzien: dat Roemer zichzelf zo snel buitenspel zou zetten. Ten tweede is Nederland Groot-Brittanië niet. Nederlandse kiezers hebben andere associaties met socialisten dan Britse. Iemand als Wim Kok is in het nationaal geheugen eerder blijven hangen als een zuinige chagrijn dan een jubelende potverteerder, Wouter Bos vierde triomfen als redder van de banken.

Maar het belangrijkst is de onderschatting van Diederik Samsom. Rutte kende hem als goed debater. Maar ook als een opgewonden standje dat altijd op net te schrille toon iets te radicale dingen riep. Bovendien: Samsom was al sinds maart met een soort campagne bezig en hing half augustus nóg rond de vijftien zetels. Hopeloos.

Maar Samsoms strategie in dat eerste 'premiersdebat' was achteraf briljant. Terwijl Mark Rutte enthousiast was opgesprongen om voluit VVD-leider te zijn, nam achter zijn rug Samsom het vacante plekje van verantwoordelijk staatsman in. Het opgewonden standje van weleer sprak twee toonsoorten lager genuanceerde teksten uit.

Rutte brengt zijn stem uit in Den Haag. Beeld reuters

Betrouwbaarheid
Daar kwam de discussie over Ruttes betrouwbaarheid overheen, nadat hij had geprobeerd Roemer pootje te lichten: de VVD was níét voor verhoging van het eigen risico in de zorg. Roemer verloor zijn evenwicht en heeft dat niet meer teruggevonden. Na het debat las men in het VVD-programma dat de werkelijkheid een andere was.

Dat kwam terug als een boemerang. In het tweede gemeenschappelijke debat gaf Rutte Samsom het cadeautje waar diens team op had gehoopt. 'Wát zei u daar?', onderbrak Samsom de VVD-leider toen deze wat verwijten over het PvdA-programma in het rond slingerde: 'U doet het weer!' Rutte verkondigde onwaarheden, zei Samsom. Hij zou er niet zo'n probleem van hebben gemaakt, hoor, zei hij erachteraan, 'maar afgelopen zondag reed u op deze manier ook mijn collega al klem.'

Aardig van Samsom om het zo voor Roemer op te nemen, dacht de argeloze kijker. Die kon dat zelf kennelijk niet. Goh, en die Samsom 2.0 was eigenlijk meer premier dan de premier zelf.

Vanaf dat moment is Rutte zoekende geweest. Niet hij, Roemer of Wilders hadden de toon bepaald. Samsom bleef maar hameren op 'het eerlijke verhaal', schetste moeilijke dilemma's, bracht zijn eigen keuzes met enige relativering en werd niet één keer kwaad.

De laatste paar debatten was Rutte opzichtig bezig om, paradoxaal genoeg, zijn premierschap op Samsom te heroveren. Maar de PvdA'er heeft al die debatten geen fout gemaakt.

Toen ze maandag bij Nieuwsuurzaten, werd duidelijk hoezeer Rutte zijn toon aan Samsom had aangepast. Geen woord meer over de apocalyps die Nederland te wachten stond onder de socialisten. Eerder zaten er leeftijdgenoten die elkaar verstaan. De een is ooit uit electorale overwegingen naar rechts opgeschoven, de ander heeft om dezelfde redenen de omgekeerde beweging gemaakt. En de eensgezindheid waarmee ze beweerden dat ze heus niet in één kabinet gingen zitten!

Er hebben in de Trêveszaal wel onwaarschijnlijker duo's plaatsgenomen.

Samsom brengt, samen met zijn zoontje, zijn stem uit in Leiden. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden