TERUG NAAR DE WATERVERF

Disney wil weer schattig zijn. Nu de concurrent met een computeranimatie een Oscar won, gaat de tekenfilmstudio in de tegenaanval....

De promotiefilm van Lilo & Stitch is veelzeggend. Het kleine monster Stitch jaagt Sneeuwwitje, Aladdin, Belle en het Beest en Timon & Pumba uit Jungleboek de stuipen op het lijf. Stitch is een invader. De klassieke helden moeten inschikken voor een buitenaards beest. Speciaal ontwikkeld op de planeet Turo om kwaad te doen, door Disney binnengehaald als nieuwe held.

Lilo & Stitch, die morgen in Amerika en volgende week in Nederland in première gaat, is niet zomaar een nieuwe animatiefilm van Disney. De productie moet de studio het zelfvertrouwen teruggeven. De grootste commerciële Disney-successen van de laatste tijd zijn afkomstig van partner Pixar (Toy Story, Monsters Inc.), de koploper op het gebied van computeranimatie.

De films die Disney de laatste jaren zelf maakte (Keizer Kuzco, Atlantis: The Lost Empire, en videoproducties als Assepoester II en The Beauty and the Beast II) zijn nogal bleek in vergelijking met de hits uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw, toen de huidige DreamWorks-baas Jeffrey Katzenberg nog bij Disney werkte. En juist die Katzenberg ging er enkele maanden geleden vandoor met de allereerste animatie-Oscar: Shrek van DreamWorks, waarin terloops nog enkele Disney-figuren belachelijk worden gemaakt, versloeg Monsters Inc. van Disney en Pixar.

Roy Disney, hoofd animatie en neef van Walt: 'Dat was even slikken. En ik denk nog steeds dat niet de beste maar de luidruchtigste film heeft gewonnen.' Thomas Schumacher, de president van de animatie-afdeling: 'Shrek is een goede film. Maar we moeten niet overdrijven: Dreamworks heeft nu een grote animatie-hit. Ik zeg: één hit. Moet ik me daar druk om maken?'

Disney: 'Toen vorig jaar Shrek uitkwam, heb ik alleen gedacht: is er ruimte voor twee van dat soort films? Het succes van Shrek en het nog grotere succes van Monsters Inc. hebben duidelijk gemaakt dat er van verzadiging helemaal geen sprake is.

Oké - het is waar dat Disney momenteel aan het tasten is, zegt Schumacher. Alleen: dat is toch normaal voor een creatief bedrijf? Soms lukken films niet helemaal, en Keizer Kuzco was er zo één, erkent hij. 'De film werkte niet. Toen hebben we halverwege de productie alles omgegooid. Dat was geen oplossing.'

Schumacher gelooft niet dat de smaak van het publiek sterk verandert. Het is waar dat kinderen door hun dagelijkse portie Pokémon en Digimon aan actie gewend raken, maar de kern van een succesvolle film blijft een goed verhaal. 'Toen we met het idee kwamen om een Chinese legende te verfilmen, zei iedereen dat geen kind daarop zat te wachten. Dat hebben we gezien: Mulan werd een ongekend succes.'

'Wat is hemelsnaam een Lilo', vroeg de 72-jarige Roy Disney zich af toen hem werd verteld dat er plannen zijn voor een feature-film over de vriendschap tussen het eenzame Hawaiiaanse meisje Lilo en een alien. 'Ik dacht: is dat niet te geforceerd?' Disney's verbazing werd nog groter toen hij hoorde dat de tekenaars van de studio in Florida nóg een plannetje hadden: ze wilden de achtergronden maken met de waterverftechniek die zestig jaar geleden werd gebruikt in Dombo en Pinokkio.

Disney: 'Waterverf, midden in de digitale revolutie! Maar ze hebben gelijk. Waterverf heeft een zacht karakter. Het geeft de film een gloed. Toen ik de film voor het eerst zag, moest ik denken aan wat wij in de jaren veertig maakten. Aan rebelse films die er toch gloedvol uitzagen, zoals Three Caballeros.'

Lilo & Stitch kan worden gezien als een sentimental journey. Behalve de nostalgische kleuren zijn er ook vertrouwde klanken en beelden. Stitch leert de mensheid kennen door de muziek van Elvis Presley, en vrijheid is in deze film met een surfplank de golven trotseren. Inderdaad: Surfin' USA!

Financieel is Lilo & Stitch ook een stap terug in de tijd. Bij Disney praten ze niet over geld, maar het is geen geheim dat Lilo & Stitch tientallen miljoenen minder kostte dan Atlantis (budget: 90 miljoen dollar). Schumacher: 'We hebben het budget van Beauty and the Beast als uitgangspunt genomen. Wat deden we in 1991 voor welk bedrag?'

Die bezuiniging moet niet verkeerd worden geïnterpreteerd, stelt Dick Cook, als chairman van de Walt Disney Studios de hoogste baas van alle Disney-films. Bij Buena Vista International, het filmbedrijf van Disney, wordt flinke winst gemaakt. 'Megaproducties als The Rock en Armageddon waren grote kassuccessen, net als Pearl Harbor, waarvan nu weer een speciale dvd op de markt komt. Dat soort films blijven we maken, daar zijn we goed in. Disney staat voor variëteit: voor mega-producties, voor komedie en voor klein drama.' De animatie-afdeling loopt goed, commercieel gezien. 'Vergeet niet dat Monsters Inc. meer geld opbracht dan andere titels in het genre.'

Cook is het levende bewijs dat Disney nog altijd werkt als een soort familiebedrijf. Ruim dertig jaar geleden kwam hij in dienst, als machinist op een treintje dat door Disneyland hobbelde. Via het management van pretparken belandde hij in de filmdistributie. Onder zijn leiding, tussen 1990 en 2000, verdienden alleen al in Amerika 34 Disney-films meer dan 100 miljoen dollar, dertig producties brachten ook buiten de VS meer dan 100 miljoen op.

Begin dit jaar vroeg Disney-baas Michael Eisner of Cook, 'the mild-mannered Superman of Disney' (L.A. Times), de hoogste positie in de filmtak wilde. De man die films uitbracht, moet nu beslissen wat voor soort films er gemaakt gaan worden.

Cook: 'Dat is een omschakeling. Maar ik ben met Disney volwassen geworden. Ik ken de genen van het bedrijf. Ik vind dat Disney zich niet aan moet passen. Wij zijn heel goed in staat om te weten wat de mensen willen.'

Cook treedt aan op het moment dat Disney de kolommen van de financiële dagbladen vult met slecht nieuws. De films verdienen weliswaar veel geld, maar de aandeelhouders willen nog hogere winsten. Wereldwijd werden vierduizend banen geschrapt, waarvan honderden in de animatie-hoek.

'Op ons werk heeft dat geen invloed gehad', zegt Dean DeBlois, die samen met Chris Sanders drie jaar aan hun regiedebuut Lilo & Stitch werkte. 'We wilden vanaf het begin dat elke afdeling zijn eigen baas was. Bij Disney heerst een vergadercultuur. Wij zijn meer van de korte lijnen. Ik geloof niet dat duurder ook beter betekent.'

Toen het voorstel op tafel kwam om gebruik te maken van de oude waterverftechnieken, voelden Sanders en DeBlois daar meteen voor; ze hadden genoeg van de hoekige vormen van computeranimatie. DeBlois: 'Volgens ons was Disney het contact met de schattigheid kwijt. Zachte vormen, tederheid. Daarnaar waren we op zoek. Met de waterverftechniek konden we die touch aanbrengen.'

Dick Cook ziet Lilo & Stitch als een terugkeer naar de wortels van Disney. 'De cinema maakt een technologische revolutie door. Elke week vindt er wel weer een doorbraak plaats op digitaal gebied, waardoor het gereedschap van de filmmaker beter en beter wordt. Maar het draait om het verhaal dat verteld moet worden. Mensen willen geraakt worden. Het maakt ze niets uit of de film met computers gemaakt is, of met de hand.'

Producent Thomas Schumacher: 'Lilo & Stitch probeert iets nieuws, en is toch typisch Disney. Stitch stort op Hawaii neer als een hufterige space-invader, hij eindigt als een outsider die een familie wil creëren. Dan zijn we weer helemaal thuis.'

De aquareltechniek, gebruikt voor onder meer de wuivende palmen, de blauwe oceaan en de witte wolken, moest door een groep van driehonderd tekenaars opnieuw worden aangeleerd.

Sanders: 'De studio zei: ''Jullie mogen het uitproberen, maar wel met aangepaste budgetten.'' Logisch. Lilo & Stitch is niet een beproefd sprookje. En we gingen aan de slag met waterverf. Dat brengt risico's met zich mee.'

Volgens DeBlois doorbreekt Disney met Lilo & Stitch een vicieuze cirkel. Doordat technisch steeds meer mogelijk is, werden de verhalen ook complexer. 'We dreigden te vergeten dat Dombo gewoon over een zielig olifantje gaat.'

Lilo & Stitch is een eigentijdse versie van een ouderwets, emotioneel verhaal zoals Bambi, vindt co-regisseur DeBlois. 'Als ik aan Disney denk, dan denk ik aan de dood van Bambi's moeder. Of aan het moment waarop Dombo's moeder wordt opgesloten. Sentimentele momenten, die voortkomen uit simpele verhaallijnen.'

Aan een loepzuivere scheiding tussen boeven en helden doet Disney niet meer. In Lilo & Stitch heeft ieder karakter zijn zwakke momenten. Sanders: 'Disney is bekend als de pleitbezorger van familiewaarden. Ik denk dat wij het begrip familie voor Disney opnieuw hebben gedefinieerd: in onze film gaat familie niet over bloedbanden, maar over wat je er zelf van maakt. Dat past beter in deze tijd, waarin gebroken families normaal zijn.'

Disney weet echt wel wat er in de wereld gebeurt, vult Schumacher aan: 'Sneeuwwitje zong in 1937: ''Some day my prince wil come.'' In 1992 ging Ariel in The Little Mermaid zelf achter haar prins aan. En in Lilo & Stitch wordt een meisje door een oudere zus opgevoed, die zelf weer problemen heeft om de juiste vriend te vinden.'

De juiste toon voor hun film zochten Sanders en DeBlois 'tussen Bambi's sentiment en de humor van Charles Schulz' Peanuts'. Voor de animatie werd goed gekeken naar het werk van de Japanner Hayao Miyazaki (Princess Mononoke; Porco Rosso). Achter Stitch' uiterlijke gelijkenis met Pokémon, een minder chic Japans referentiepunt dan Miyazaki, moet volgens Sanders niet te veel worden gezocht. 'Ik vind Pokémon fascinerend, kijk er met verbazing naar. Maar het heeft voor iedereen boven de dertien ook iets intimiderends. Het is niet bij te houden. Er bestaan 57 duizend versies van die dingen. Ze zijn op tv, op de computer, en dan is er ook nog dat kaartspel waarvan volgens niemand de regels weet.'

Disney verdient goed met merchandising, stelt Roy Disney, maar een film wordt nooit gemaakt vanwege de prognoses op de speelgoedmarkt. 'Als je de boel op zijn kop zet, dan gaat het mis.'

Disney's iconen, Donald Duck en Mickey Mouse voorop, zijn bekend op alle continenten. Toch maakt de globalisering de markt er niet overzichtelijker op. Films uitbrengen blijft een mysterie. Van Pearl Harbor werd gezegd dat de film in Japan niets zou doen, en ook van Duitsland mocht volgens analisten niet te veel worden verwacht. Cook: 'Wat blijkt? Juist in die landen zijn de opbrengsten het allerhoogst. Dat is het opwindende en het beangstigende van deze business: het publiek beslist of je gelijk hebt, of niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden