Terug naar de kust

Het zijn legendarische kunstwerken, maar waar ze werden gemaakt weet bijna niemand meer. Zien we in Compositie nr.10 nu Scheveningen of Domburg?

In 1915 schilderde Piet Mondriaan een doek van 85 bij 108 centimeter. Het toonde een ongeprepareerde ondergrond waarover de schilder in heel donkergrijs een paar honderd horizontale en verticale lijnen had aangebracht.


Het was volledig abstract en toch ook weer niet; kijk door je oogharen en je ziet een brede verticale geul die het doek in twee gelijkwaardige stukken deelt. Het werk vormde het slotstuk van een reeks studies waaraan Mondriaan het jaar daarvoor was begonnen, Pier en Oceaan. Het werk zelf noemde hij Compositie 10 in zwart wit.


De reeks studies leverde de naam voor Oek de Jongs magnum opus. Ze is ook al jaren de inzet van een vermakelijke discussie onder Mondriaan-kenners, een meningsverschil dat zich laat samenvatten in een enkel woordje: waar. Waar deed Mondriaan de impressies op die uiteindelijk leidden tot dat schitterde doek Compositie 10. Waar bevindt zich die verdraaide pier?


Eigenlijk is het een heel overzichtelijke discussie. Er zijn, zover ik weet, maar twee kampen; ik noem ze voor het gemak even de Scheveningers en de Domburgers. Volgens de Scheveningers - onder wie Carel Blotkamp, auteur van Mondrian: The Art of Destruction - betreft het hier de oude pier van, grijp nu uw stoelleuning vast, Scheveningen. Die bevond zich aan de boulevard, iets ten zuiden van de huidige pier, precies op de centrale as van het Kurhaus. Er bestaat een schets van het bouwwerk die Mondriaan indertijd vanuit zijn hotelkamer zou hebben gemaakt.


De Domburgers (onder wie Haags Gemeente Museum-conservator Hans Janssen) daarentegen situeren het startpunt in hun kustplaats op het oude eiland Walcheren. Het zou dan gaan om de golfbrekertjes die de zee inlopen aldaar. Zij zouden de daadwerkelijke aanzet belichamen.


Op een middag in juli rijden we naar Domburg. Het is warm en bewolkt. Verspreid over het strand bevinden zich plukjes badgasten. Een labrador sukkelt door het zand, kop tussen de schouders, tong uit z'n bek, als een man in de woestijn op zoek naar een oase; zomer in Nederland -twee dagen zon en dan onweer. Wil je de golfbrekers goed fotograferen, dan maak je een klim naar de duinen. Daar heb je het beste uitzicht. Het licht is gedempt, parelgrijs, tegen het groenige aan. Is dat nu specifiek Zeeuws? Is het echt anders dan dat in, zeg, Noord-Holland? Het is niet te zeggen. Je zou het naast elkaar moeten zien. Het is er niet minder mooi om.


Mondriaan, die ergens in 1914 uit Parijs was teruggekeerd om zijn zieke vader te bezoeken en door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in Nederland vastzat, arriveerde hier in het najaar. Dat hij er bleef plakken had misschien ook persoonlijke redenen: hij raakte bevriend met een vermogende vrouw, Bine de Sitter. Vaak wandelden ze langs het strand.


Op een avond maakte Mondriaan schetsen van de sterren op de golven; daarna zou hij dagen hebben lopen peinzen hoe hij ze kon omzetten in volwaardige schilderijen. Dit alles pleit voor het Domburg-kamp. Wat ook voor ze pleit: dat de meeste studies uit de Pier en Oceaan-reeks zijn gemaakt op papier dat Mondriaan van De Sitter kreeg, het zogenaamde bijltjes-papier. Natuurlijk is dit alles van bescheiden belang. Topografische plekken vormden voor Mondriaan precies dat: een startpunt, ruw materiaal. Iets wat hij kon ontstijgen. Of zoals hij het zelf noemde: vergeestelijken.


Het leuke van de Pier en Oceaan-serie is dat je dat proces stapje voor stapje kunt volgen. Je ziet Mondriaan variëren op een motief; golfbreker en zee vereenvoudigen, meer verticalen toevoegen, verder wegdrijvend van het oorspronkelijke, naturalistische beeld, en dan, uiteindelijk, in Compositie 10, met al die naar de einder kleiner wordende streepjes toch weer een illusie van diepte creërend. Het schilderij kreeg nooit de kleuren die Mondriaan ervoor in gedachten had, en bleef derhalve onvoltooid.


U staat ervoor in Kröller-Müller. Wat ziet u? U ziet de zon die spikkelt op de golven, dat eerst, maar u ziet ook iets anders: een vereenvoudiging, een extract, een poging om de wetmatigheden achter het beeld te schilderen, het specifieke karakter ervan te vervangen door iets algemeners - dat is dan waarschijnlijk dat vergeestelijkte. Met die ene pier of dat ene stuk oceaan had dat weinig meer te maken. Domburg is ver weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden