Terug naar de aardrijkskunde

DE Bosatlas - tot voor betrekkelijk kort officieel genaamd de (School)atlas der Gehele Aarde - bestaat 118 jaar. Je zou zeggen dat het in de eerste helft van die periode in termen van geschiedenis en topografie op de gehele aarde een stuk rustiger is toegegaan dan in de tweede, dus...

Maar dat is niet waar. Precies halverwege, in 1936, verscheen de 35ste druk; tot die tijd was telkens binnen twee jaar een nieuwe editie van de 'Bos' verschenen. Na de Tweede Wereldoorlog zakt die frequentie tot een op bijna vier: vijftien herdrukken tussen 1947 en heden.

Waar dat aan ligt zouden ze bij Wolters-Noordhoff moeten kunnen uitleggen. Misschien is het intussen moeilijker geworden om een atlas te maken. Misschien is de uitgever, juist vanwege het onrustige tempo waarin de wereld verandert, voorzichtiger geworden; de vijftigste druk was een jaar na verschijnen in 1988 al verouderd omdat eerst de Berlijnse Muur en vervolgens de hele Sovjet-Unie ten val kwam, en de kaartenmaker die net zo'n beetje Servië, Bosnië en Kroatië heeft geactualiseerd, houdt z'n hart vast over wat er morgen in bijvoorbeeld de Kaukasus kan gebeuren. En misschien, ten slotte, werd de atlas vroeger beter verkocht en intensiever gebruikt.

Wordt er op scholen nog - of weer - veel mee gewerkt?

Ik herinner me dat mijn oudste drie kinderen, die midden jaren zestig de middelbare-schoolleeftijd hadden bereikt, één voor één een nieuwe Bos kregen voorgeschreven, want er was toen toevallig net een hausse in herdrukken: 1963, 1964, 1966, 1967. Ik vond dat tamelijk gortig (en zal bij die gelegenheid ook wel eens het woord schoolboekenmafia in de mond hebben genomen), maar mijn voorstel om het bij één enigszins gedateerde familie-atlas voor gemeenschappelijk gebruik te laten heeft het helaas niet gehaald, zodat je in die tijd bij ons thuis ongeveer over de Bossen struikelde, want ik had er zelf nog twee uit respectievelijk 1922 en 1934. Maar mijn toch redelijk leergierige kinderen heb ik er toen zelfs nooit in zien bladeren.

In de vorige week vanuit Groningen gelanceerde 51ste druk is het buitengewoon aangenaam bladeren - laat dat voorop staan.

'Het meest opvallende van de tijd waarin we leven', eindigt het voorwoord tot de jongste editie, 'is wellicht dat we ons meer dan ooit bewust moeten worden van de verschillen die de wereld kenmerken. De atlas brengt al die verschillen en veranderingen letterlijk in beeld. De atlas als bronnenboek en databank is nu meer dan ooit een venster op een wereld in verandering.'

Dat klinkt wat opschepperig, maar er is eigenlijk geen woord te veel mee gezegd. Aan de cartografie, waar je toch in de eerste plaats een atlas voor koopt, en die bij Bos alle jaren sinds 1877 degelijk en inzichtelijk is gebleven, is informatie toegevoegd over zulke uiteenlopende onderwerpen als het broeikaseffect, de 'autodichtheid', spreiding van industrieën, opleidingsniveau, telefoonverkeer, migrantenstromen, enzovoorts. In een paar honderd sub-kaartjes, pictogrammen en grafieken - stuk voor stuk ook weer helder afleesbaar - is een schat aan wetenswaardigheden verzameld: je kunt in een oogopslag vaststellen hoe de concentraties zure regen in Europa verdeeld liggen, maar met evenveel gemak nazoeken hoe de Verenigde Staten zich historisch hebben ontwikkeld, en wat dat land zoal aan bodemschatten bezit.

Exactheid overheerst: het tijdperk waarin het begrip aardrijkskunde dreigde te vervliegen tot de mistige 'wereldoriëntatie' die nobele solidariteit met de gekleurde medemens predikte zonder erbij te vertellen waar die medemens precies woonde - dat tijdperk lijkt godzijdank voorbij; 'het gebruik van kaarten is door de kerndoelen van de Basisvorming weer centraal gesteld', merken de samenstellers ook zelf opgelucht op, en zonder de lievelingsthema's van de wereldoriënteerders te veronachtzamen hebben ze de prioriteit weer teruggelegd bij sociale aardrijkskunde in de ruimste zin van het woord.

Instructief zijn op dat punt ook de veertien nieuwe kaartpagina's, die worden aangeboden ter wille van het leervak 'Eigen omgeving' op de Nederlandse basisscholen. Achtereenvolgens passeren duin-, zand-, zeeklei- en rivierkleilandschappen, alsmede een aantal steden en herindelingsschema's de revue: een beetje zoals je vroeger op de eerste aardrijkskundeles ruimtegevoel bijgebracht kreeg door je eigen klas, je eigen huis en je eigen straat te leren tekenen.

In het voorwoord wordt aangekondigd dat 'docent-gebruikers' gratis over die afzonderlijke (en vrijelijk te kopiëren) werkbladen kunnen beschikken, 'om het eigen omgevingsonderwijs zonder veel rompslomp op de rails te kunnen zetten'. Dat wijst op een gezonde zendingsdrang van Wolters-Noordhoff Atlas Productions (jammer toch dat de atlas na de periode-Bos en diens vele opvolgers van Niermeyer tot Ormeling, niet meer op iemands naam staat), maar worden er op die manier nog wel 'integrale' exemplaren gesleten? En ligt - meer in het algemeen gevraagd - het afzetgebied nog altijd specifiek bij het onderwijs, of zijn er voldoende particuliere atlas-freaks om zo'n dure uitgave rendabel te maken?

Aan de afdeling marketing van de firma zal het niet liggen. Die is ter ere van de geheel vernieuwde editie met het nodige publiciteitsmateriaal gekomen, waaronder een mini-Bos (woordspelig getiteld Boskabouter) van zes bij acht centimeter, en ik weet niet of het louter als reclame- of relatiegeschenkje bedoeld is, maar het heeft wel een eigen ISBN-nummer: 90 01 12271 X.

Alle gebruikers kunnen zich met de 51ste druk in ieder geval up to date voelen, en dat zie je uiteraard vooral aan de kaarten van de voormalige Sovjet-Unie en van ex-Joegoslavië. In het laatste geval ontbreekt een afzonderlijke landkaart: al sinds de prilste dagen van Bos is aan landen (of toen nog landstreken) als Bulgarije, Roemenië, Griekenland en Joegoslavië geen apart 'blad' gegund: ze zijn in telkens wisselende variatie (Balkan Schiereiland, Donaulanden en Griekenland, nu: Zuidoost-Europa) geclusterd gebleven. Maar vier schematische kaartjes in de marge geven alsnog aan hoe het rond Belgrado onder Tito was en in de loop van 1990 allengs werd, en het laatste van de vier toont van Bosnië-Herzegowina zelfs de stand van zaken per december 1994, wat voor een atlas wel het toppunt van actuele berichtgeving mag heten.

En wie weet komt er nu eindelijk weer eens een poosje rust aan de diverse staatsgrenzen; hoewel ontwikkelingen op het terrein van toerisme, verkeer, milieu, vluchtelingenwerk en ruimtelijke ordening een 52ste druk binnen vier jaar toch weer nodig zullen maken.

De Grote Bosatlas, 51ste Editie.

Wolters-Noordhoff Atlas Productions, Groningen; ¿ 92,50.

ISBN 90 01 12100 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden