Terug naar af kan niet meer

Dertig jaar al duurt de deling van Cyprus. Toch leefden Grieken en Turken ooit vreedzaam samen. De uitdrukking 'terug naar af' lijkt bedacht om de vele mislukte diplomatieke initiatieven, besprekingen en onderhandelingen over het gedeelde Cyprus te beschrijven....

Maar wat is 'terug'? Naar de multiculturele samenleving die Cyprus tot de mislukte Griekse staatsgreep in 1974 met ups and downs was? Naar een eenheidsstaat en recht op terugkeer van alle in 1974 verdrevenen en bediging van de Turkse militaire aanwezigheid?

En wat is 'naar af'? Cyprus als marinebasis van het Britse imperium, het enige eiland waar Grieken en Turken vreedzaam samenleefden, ook nadat Griekenland en Turkije bij het Verdrag van Lausanne (1923) hun territoriale grenzen en hun etnische homogeniteit hadden geregeld? Of het Cyprus tijdens de Koude Oorlog, van strategisch belang voor de Verenigde Staten in hun rol als beschermheer van Israen met hun voorkeur voor NAVO-bondgenoot Turkije?

Of het Cyprus als generale repetitie voor het Joegoslavische drama twintig jaar later? Een mislukte multiculturele entiteit. De Turken levend in de in 1983 eenzijdig uitgeroepen Turkse Republiek Noord-Cyprus een staat alleen door Turkije erkend. De Grieken op het grotere deel met een regering die formeel de vertegenwoordiger van heel Cyprus is.

Of bestaat 'naar af' binnenkort niet meer? Op 24 april krijgt de bevolking van Cyprus zelf de gelegenheid zich over de toekomst van hun eiland uit te spreken, in een referendum onder auspicivan de VN en onder druk van Europa. Met een gerede kans dat alles bij het oude blijft.

Aan de eenheidsstaat Cyprus kwam een einde na een mislukte coup tegen president Makarios, tevens aartsbischop van de grieks-orthodoxe kerk, op 15 juli 1974. Hij overleeft de machtsgreep, maar voor het Griekse kolonelsbewind dat de coup initieerde valt in november het doek. Na de coup, geleid door de Grieks-Cypriotische nationalist Sampson, volgen twee Turkse invasies: op 20 juli en op 14 augustus.

De eerste Turkse militaire interventie kon nog worden gerechtvaardigd door de moord op en verdrijving van de Turkse minderheid (18 procent) door de Sampson-aanhangers die naar aansluiting ('enosis') bij Griekenland streefden en het eiland van Turken wilden zuiveren.

Turkse represailles tegen Grieken bleven niet uit. Volgens de Londenakkoorden (1959) zouden Griekenland, Turkije en Groot-Brittannie soevereiniteit van Cyprus moeten garanderen. Vooral vanwege de schending van deze akkoorden zag Turkije zich gelegitimeerd in te grijpen. De tweede invasie, de staatsgreep is dan al mislukt, kwam neer op een de facto bezetting van Noord-Cyprus door Turkse militairen die later door honderdduizendkolonisten uit Turkije zouden worden gevolgd.

De moderne geschiedenis van Cyprus begint in 1572 als het eiland door het Ottomaanse Rijk op de Venetianen wordt veroverd. Over het algemeen leven Turken en Grieken vreedzaam samen. In 1878 krijgen de Britten het bestuur over het eiland dat officieel Turks blijft. Na de Eerste Wereldoorlog, waarin Turkije de kant van Duitsland kiest, volgt inlijving. Het is een bevestiging van het strategisch belang van Cyprus als vitale schakel in de route van Groot-Brittanniaar zijn koloniale bezittingen in Oost-Afrika en Azimet name India. Zeker na de voltooii¿ng van het Suez-kanaal.

Ondanks de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), het ontstaan van de Turkse republiek in 1923 en de soms bloedige 'uitruil' waarbij Griekse Turken (800 duizend) naar Turkije verhuisden en Turkse Grieken (1,5 miljoen) naar Griekenland, blijft Cyprus gemengd. De territoriale herschikking, waarbij het vasteland van Klein-Aziurks wordt evenals de eilanden direct voor de Turkse kust, gaat aan Cyprus voorbij.

Vanaf 1955 komt het Britse bestuur onder vuur te liggen van de Grieks-nationalistische EOKA-beweging onder leiding van generaal Grivas. De Britten vertrekken uiteindelijk en Cyprus wordt in 1960 onafhankelijk. Alle pogingen tot 1974 de status quo te wijzigen en de onafhankelijkheid van Cyprus ongedaan te maken met verwijzing naar intercommunale strubbelingen, mislukken. Zo wordt in 1964 een Turkse interventie afgewend door een ultimatum van de Amerikaanse president Johnson aan de Turkse premier In Er wordt een VN-vredesmacht gestationeerd, die er nog steeds is.

Juist vanwege dat ultimatum vragen historici zich nog steeds af waarom de VS in 1974 wel bereid waren de Turkse inmenging te accepteren.

De verzwakte Griekse junta, de gewijzigde verhouding tussen de Sovjet-Unie en de VS als gevolg van de dnte, het belang dat de VS stellen in Turkije als belangrijkste NAVObondgenoot in een instabiele regio en het bestaan van een grote communistische partij op Cyprus, dienen zich aan als even zovele verklaringen.

Na de val van de Muur (1989) en het einde van de Sovjet-Unie wordt de deling van Cyprus steeds meer een anachronisme. Gaandeweg verbetert de relatie tussen Griekenland en Turkije, al vinden er nog enkele bijnaconfrontaties plaats over territoriale wateren en rotsjes in de Egei¿sche Zee. De strategische positie van Cyprus wordt ondergeschikt aan normalisering van de betrekkingen tussen Athene en Ankara. De door Turkije jaren gesteunde Noord-Cypriotische 'president' Denktas wordt bovendien een obstakel voor de Europese ambities van Turkije.

De eertijds militair-strategische positie van Cyprus is een economischstrategische geworden. Terug naar 'af' kan niet meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden