ReportageOost-Oekraïne

Terug in Oekraïne, in de zone van de hoop

Een Oekraïense militair staat in een loopgraaf bij het dorp Zelote, zijn blik gericht op het gebied waar de door Rusland gesteunde separatisten heersen. Beeld Emile Ducke

De 450 kilometer lange frontlinie in Oost-Oekraïne kent één miniem lichtpuntje, een voetgangersbrug waar burgers de grens met het seperatistengebied kunnen oversteken. ‘Mijn zoon zit daar.’

De sneeuw ­dwarrelt over de Oekraïense steppe. In een bunker langs de loopgraven nabij Zolote luistert een luitenant van de 72ste brigade zwijgend naar het geknisper uit zijn houtkachel. Op een gewone plek aan het Oekraïense front zou hij door de schuttersput turen en klaar staan om te vuren. Maar hij zit voorovergebogen op een bankje en zijn kalasjnikov leunt tegen de modderige bunkerwand.

Jurist, zijn ‘oorlogsnaam’, bemant het strookje vuurlinie waar alle hoop op gevestigd is van vredesonderhandelaars: het eerste vreedzame strookje vuurlinie na zes jaar oorlog. Het gaat om slechts twee kilometer op een linie van 450 kilometer, maar in de oorlog in Oekraïne is dat al heel wat. Het regeringsleger en de door Rusland gesteunde separatisten hebben zich zowaar een kilometer teruggetrokken van hun oude posities.

Nu is het luisteren geblazen. Wordt het hier stil, dan kan de rest van de frontlinie dat ook worden, zo beweren de presidenten Volodymyr ­Zelenski (Oekraïne) en Vladimir Poetin (Rusland).

Zou het weer kunnen, een Europa zonder loopgravenoorlog in het oosten? Op initiatief van de nieuwe ­Oekraïense president hebben ­Zelenski en Poetin de vredesbesprekingen heropend, met bemiddeling van bondskanselier Angela Merkel en president Emmanuel Macron. De meeste gevangenen zijn uitgeruild, nu moeten de wapens neer. Te beginnen hier, in de zone van de hoop.

Schokgolf

Maar in de bunker klinkt het nog niet naar vrede. Door het geknisper uit de kachel dreunt de onregelmatige hartslag van de loopgravenoorlog op ­Europees grondgebied. Vlak naast de veilige zone slaat een mortiergranaat in. En weer walst er een schokgolf over de glooiende heuvels.

‘Vanochtend ging het nog veel harder’, zegt Jurist, 39 jaar en frontsoldaat vanaf het begin van de oorlog. Zijn brigade verloor dit jaar alweer vijf soldaten aan de randen van het veilige strookje. Februari was heftig, met op een ochtend meer dan 2.300 explosies volgens internationale waarnemers. Aan het front stonden weer raketsystemen te bulderen die al jaren verboden zijn onder een staakt-het-vurenverdrag.

Nee, veel tijd om bij MH17 stil te staan, is er niet geweest aan de grens met de separatistenrepublieken ­Donetsk en Loehansk. Vijftig kilometer achter de vuurlinie stortte op die 17de juli van 2014 het vliegtuig neer met 298 mensen aan boord. Maar de oorlog is er niet door gestopt: het ­dodental is de 13 duizend gepasseerd en iedere week komen er slachtoffers bij.

Jurist, vader van drie kinderen, lag al die tijd in de loopgraven om zijn land te beschermen tegen de separatisten. Of hij gelooft in het idee achter de terugtrekkingszone? Domme vraag aan een soldaat die zijn makkers heeft zien sterven voor de overwinning, niet voor een of ander geopolitiek compromis. ‘Het was verschrikkelijk om onze stellingen te moeten opgeven’, zegt hij. ‘We hebben er jaren voor gevochten. En dan krijg je de opdracht dat je je moet ­terugtrekken. Het voelde alsof ik mijn huis moest verlaten.’

Toch gaven hij en zijn mannen uiteindelijk gehoor aan president ­Zelenski’s bevel en zit Jurist nu hier, vooroverleunend in een bunker, in plaats van schietend op alles wat beweegt.

In het frontdorp Zolote

In de terugtrekkingszone bij het dorpje Zolote lopen allerlei zaken niet zoals afgesproken, zoals eigenlijk al zes jaar in deze oorlog. Neem bijvoorbeeld een kijkje bij de asfaltweg die dwars door de zone loopt en allang open had moeten zijn voor burgers, zodat die ten minste kunnen oversteken. Je hoeft maar te vragen waarom er geen burgers overheen ­rijden en daar komen de verwijten weer.

De enige plek waar de grens kan worden overgestoken. Beeld Emile Ducke

‘Wij willen de mensen wel door­laten, hoor’, zegt soldaat Jevgeni (31) in de laatste legerpost voor niemandsland. Jevgeni, vorig jaar nog zwaargewond door de kogel van een sluipschutter, maar ondanks smeekgebeden van zijn moeder weer vertrouwd aan het front, wijst door een camouflagenet naar de bomenrij in de verte en zegt: ‘Zij zijn het die de burgers niet laten oversteken.’

Achter de bomenrij hebben de separatisten zich ingegraven met wapens uit Rusland. Niet meer met Buk-installaties, want vliegtuigen vertonen zich hier toch niet meer, maar met lichtere wapens. Even vragen waarom zij burgers niet laten oversteken, zit er niet in, want de twee zelfverklaarde volksrepubliekjes wijzen de verzoeken om journalistenaccreditaties af. Maar volgens de nieuwsportalen van de separatisten willen de volksrepublieken best een autoweg openen, maar dan niet bij het frontdorpje Zolote (‘Goud’), maar bij het frontdorpje Sjtsjastja (‘Geluk’). En dat willen de Oekraïners weer niet.

Geschonden afspraken

Een ander probleem is dat de legers het niet zo nauw nemen met de regels voor terugtrekking. Dat blijkt wel in Katerinovka, een van de tientallen dorpjes die op een ongelukkige plek beland zijn: precies tussen de vuur­linies in. De ene helft van het dorpje is op papier volledig gedemilitariseerd. Maar even binnengluren in wat doorzeefde huizen leert dat er gewoon nog bewapende Oekraïense soldaten rondsluipen.

Toch is er ook vooruitgang voor de overgebleven burgers in niemandsland: er wordt minder op ze geschoten. De tijd van veldslagen en lukrake granatenregens is voorbij. Nieuwe slachtoffers vallen niet in de dorpen, maar in de loopgraven: vooral militairen, af en toe een medicus. Wel sneuvelen er langs het front steeds vaker dieren.

Vadik Gnajevoi weet er alles van. De 26-jarige veehouder uit Katerinovka zit met zijn 28 koeien tussen de twee stellingen in. De koeien kunnen maar op één plek grazen en dat is op de velden die volgeplant zijn met landmijnen. Gnajevoi: ‘Verschillende van mijn kalveren zijn helaas ontploft. Maar wat moet ik? Ik kan mijn koeien toch ook niet voorgoed binnenhouden? Ze moeten grazen.’

Op honden wordt gericht geschoten. De populatie straathonden groeit zo snel dat die overlast veroorzaakt onder militairen en de overgebleven bevolking, zegt Maksim Leonidovitsj van de 72ste brigade. ‘Eens in de zoveel tijd geeft de bevelhebber het commando om honden af te schieten. En dan schieten we er weer wat af.’

De nieuwe voetgangersbrug

In de kapotgeschoten dorpen zijn de verwachtingen laag van Zelenski’s nieuwe vredespogingen. Varvara Vehera, 83 jaar en voor de tweede keer met huis en haard op een slagveld (in de Tweede ­Wereldoorlog had ze ook pech), wacht al zes jaar tot de autoweg opengaat. ‘Mijn zoon woont tien kilometer die kant op’, zegt ze en ook zij wijst naar de bomenrij in separatistengebied. ‘Hij zou zelfs naar me toe kunnen wandelen, maar ze laten hem niet door.’

De vraag is of de separatisten wel vrede willen onder de afspraken in de Minsk Protocollen. Die sturen erop aan dat het Oekraïense leger de controle terugkrijgt over de separatistengebieden, inclusief de grens met Rusland, de levensader van de rebellen. In ruil krijgen de twee betreffende gebieden een speciale status binnen Oekraïne. Maar de separatisten hebben geen oorlog gevoerd om een autonome Oekraïense provincie te worden.

Ze vochten aanvankelijk voor aansluiting bij Rusland. Maar Moskou bleek na de annexatie van de Krim geen behoefte te hebben aan de annexatie van twee arme Oekraïne provincies met oude kolenmijnen. Die zou nog meer westerse sancties uitlokken. Dan maar behoud van de eigen rijkjes, lijkt de inzet van de separatisten.

Het Kremlin, dat de scepter zwaait in de volksrepubliekjes, zegt te willen vasthouden aan de vredesafspraken. Op voorwaarde dat Kiev eerst een speciale status voor separatistengebied vastlegt in de Oekraïense wet. Kiev wil dat wel doen, maar pas nadat het de controle teruggekregen heeft over separatistengebied. En dan hoeft het niet voor Moskou. De onderhandelingen over uitbreiding van de terugtrekkingszones zitten muurvast.

Wat je dan doet als pasgekozen Oekraïense president die beloofd heeft om de oorlog te beëindigen? Volodymyr ­Zelenski besloot een reparatie van een voetgangersbrug te presenteren als een grote overwinning voor het vredesproces.

De voetgangersbrug over grensrivier de Donets is de enige plek waar mensen het front kunnen oversteken tussen ­Oekraïne en de Loehansk Volksrepubliek, de noordelijke separatistenstaat. Tot ­november was de brug gehavend en moesten mensen klauteren, nu is de brug verstevigd en ligt er nieuw asfalt overheen. Zelenski haalde eind vorig jaar toenmalig EU-president Donald Tusk naar de overgang en opende de herstelde brug in het bijzijn van de ­ambassadeurs van Duitsland en Frankrijk.

Niet dat er nu auto’s overheen ­kunnen: daar konden Zelenski en de ­separatisten het niet over eens worden.

Lukt het Aleksandr Aleksandrovitsj zijn vader te begraven?Beeld Emile Ducke

Doodskist

Of de nieuwe brug verschil maakt? Voor Aleksandr Aleksandrovitsj wel een beetje. De voetbaltrainer uit de Loehansk Volksrepubliek vervoert met zijn gezin een zwarte doodskist over de brug. Erin ligt het lichaam van zijn ­vader. Overleden tijdens familiebezoek over de grens. Ouderdom. ‘Oekraïne is zijn vaderland, dat respecteren we, dus daar gaan we hem begraven’, zegt Aleksandr. ‘In zijn geboortedorp. Iedereen komt.’

Over Zelenski’s herstelde brug zegt hij: ‘Het is iets beschaafder geworden om over te steken. Maar met de auto zou een stuk gemakkelijker zijn.’

Het plan is om zijn vader vandaag nog te begraven, maar dan moet er wel hulp komen om de kist te tillen. Na de brug is het nog een kilometer lopen door niemandsland tot de controlepost van de Oekraïense douane. Na een halfuur wachten verschijnt er een hulpverlener met een oud steekwagentje en kan de rouwstoet verder, glibberend over restjes ijs.

Voor en achter de rouwstoet trekt een stroom afgematte mensen de grens over. Tienduizend mensen per dag. Het zijn vrijwel uitsluitend oudere bewoners van separatistengebied. Ze komen naar ­Oekraïne om hun pensioen op te halen, omgerekend 110 euro.

Oekraïne heeft besloten het geld alleen uit te keren aan bewoners van separatistengebied die zich als vluchteling registeren in Oekraïne en zich iedere acht weken melden om te laten zien dat ze nog leven. En dus trekken de ouderen heen en weer als mak vee. Weer door de checkpoints met de gewapende soldaten in bivakmutsen, weer alle tassen openmaken bij de douanecontroleurs, weer achteraan aansluiten in een volgende rij.

Vorig jaar was de oversteek voor veertig mensen te zwaar. Ze vielen dood neer in het niemandsland tussen de douaneposten. Volledig uitgeput. Er kwam geen kogel aan te pas.

Misschien dat het dodental op de brug dit jaar wat lager wordt. Wie weet helpt het nieuwe asfalt van Zelenski. Of zijn golfkarretjes die de loopafstand wat verkorten voor de kwetsbaarste ­ouderen.

En zo sleept het vredesproces in ­Oekraïne zich voort.

Lees verder

Rusland dwarsboomt MH17-proces

De granaten van het front ontploffen steeds vaker in Oekraïense huiskamers ver van het front 

In 2016 kreeg de Volkskrant van de separatisten voor het laatst toestemming tot separatistengebied. Correspondent Tom Vennink maakte deze reportage. 

Waarom riskeren Oekraïeners hun leven aan het front van een niet te winnen oorlog? Drie gewonde soldaten doen hun verhaal in de ziekenboeg. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden