'Terug in Athene maakte Tsipras gehakt van alle plannen'

Ook andere eurolanden hebben zich verzet tegen de strenge Europese trojka, maar nooit lag een land zo dwars als Griekenland, verzucht Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem donderdag. 'Alles werd politiek. Wie met wie sprak. Waar gesprekken plaatsvonden. We kwamen soms maanden niet toe aan de inhoud.' Hij waarschuwt de Griekse bevolking: koester niet de illusie dat een 'nee' in het referendum jullie een betere deal oplevert.

Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem. Beeld epa

De Griekse crisis bevindt zich halverwege deze week in het oog van de orkaan, een moment van stilte tussen het einde van de Europese steun afgelopen dinsdag en het beslissende referendum komende zondag. Dijsselbloem grijpt de gelegenheid aan om in de Tweede Kamer terug te blikken op vijf maanden van stroeve onderhandelingen. Na het Kamerdebat geeft hij een extra toelichting aan de Volkskrant.

De worsteling nam de afgelopen weken in intensiteit toe en kwam dinsdagnacht abrupt tot stilstand met het verlopen van de Europese deadline: geen laatste noodkrediet, geen nieuw steunpakket, Griekenland officieel wanbetaler bij het IMF.

In januari won het linkse Syriza van Alexis Tsipras de Griekse verkiezingen met de belofte een einde te maken aan de pijnlijke Europese curatele. Geen verstikkende Europese saneringsprogramma's meer, beloofde hij. Dijsselbloem leerde de werkwijze van zijn nieuwe gesprekspartner al snel kennen. Half februari gingen de Grieken toch het gesprek aan met de schuldeisers. Tsipras zei bereid te zijn te praten over de voorwaarden van de laatste miljardentranche van het steunprogramma dat hij van zijn voorganger had geërfd.

Maar toen begon het spel pas. Van de constructieve houding in Brussel bleef bij thuiskomst in Athene niets over. In het eigen parlement was de taal van Tsipras en diens secondant Varoufakis onverminderd hard richting de Europese crediteuren. 'Zo'n harde opstelling hebben we bij andere landen nooit gezien', zegt Dijsselbloem. Syriza vervloekte de 'trojka' van IMF, Europese Centrale Bank en Europese Commissie. Die instituties moeten onderhandelingen feitelijk houden. Ze zijn er 'om wat van het politieke eraf te halen'. Maar die zakelijkheid ging volledig overboord.

Een Griekse demonstrant verbrandt een Europese vlag. Beeld afp

'Onderwerping en vernedering'

We probeerden de Grieken tegemoet te komen, zegt Dijsselbloem. De trojka heette voortaan 'de instituties', onderhandelingen werden verplaatst naar hotels omdat het Griekse ministerie van Financiën geen IMF-medewerkers wilde ontvangen. 'Volgens Syriza zou dat voortzetting zijn van de oude verhoudingen, van onderwerping en vernedering', zegt Dijsselbloem in een reactie aan de Volkskrant. Onderwijl stonden inhoudelijke onderhandelingen zo goed als stil. 'Ongelooflijk veel tijd is verloren gegaan.'

Begin juni gooide hij het roer om: hij wilde niet langer wachten op voorstellen van Tsipras, maar zelf een eindpunt schetsen. 'Ik heb de instituties gevraagd om een topdownbenadering: waar zouden we kunnen landen.' Frankrijk en Duitsland gaven hun goedkeuring, enkele dagen later schoof Tsipras aan in Brussel voor een gesprek met Dijsselbloem en Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. 'Dat gesprek ging eigenlijk heel goed. De Griekse zijde accepteerde de budgettaire doelen en het tijdpad.'

Tsipras had kanttekeningen bij de Europese pensioeningrepen en voorgestelde btw-verhoging, maar op hoofdlijnen leken de partijen het eens. En toen gebeurde het weer: 'De premier is teruggegaan naar Griekenland en heeft daar in de media en het parlement totaal gehakt gemaakt van de voorstellen.'

Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem schudt de hand van de Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis. Beeld ap

'Het kostte ongelooflijk veel energie'

Dat scenario herhaalde zich weer toen Athene op maandagochtend 22 juni, de deadline was nog een week verwijderd, een nieuw voorstel opstuurde. Voor het eerst benaderde de Griekse inzet de Europese eisen. Commissievoorzitter Juncker reageerde positief: eindelijk een serieus voorstel. Dat was nog voordat de experts van de instituties zich erover hadden gebogen. 'Zodra de beoordeling van de instituties concreet werd, schrok de Griekse regering weer terug. Dit proces heeft ongelooflijk veel energie gekost.'

Vorige week werd vrijwel ononderbroken onderhandeld. De ministers van Financiën van de eurolanden waren bijna dagelijks in Brussel. Telkens werd de Eurogroep gestaakt omdat de onderhandelingen met de instituties niet vorderden. Dijsselbloem: 'Zeer tot onze verrassing eindigde dit op vrijdagavond in de mededeling dat men een referendum ging uitschrijven.' Zelfs ambtenaren van de Griekse delegatie werden verrast. Ze werden per sms gesommeerd alles te laten vallen en weg te lopen uit de gesprekken.

Tot en met dinsdag ondernam Brussel pogingen de Grieken terug aan de tafel te krijgen. 'Er was nog tijd.' Juncker belde met Tsipras, er kwamen brieven uit Athene. Maar weer tartte Tsipras de Brusselse gemoederen met televisietoespraken in eigen land. In Athene draaide de nee-campagne op volle toeren. De Europese onderhandelaars valt weinig te verwijten, vindt Dijsselbloem.

'We praten gewoon niet meer'

Sinds woensdag is de maat vol. Brussel reageert niet meer op Griekse voorstellen. 'We praten gewoon niet meer. Het is klaar. Alle voorstellen zijn van tafel.' De Griekse bevolking moet niet de illusie koesteren dat onderhandelingen nog mogelijk zijn, dat een nee op zondag de Griekse positie zelfs zou versterken. Wat rest is een volksraadpleging over documenten die alle waarde verloren hebben, zegt de Eurogroepvoorzitter. Er was nog geen overeenstemming over de Europese voorstellen waar Tsipras nu een oordeel over vraagt. 'Hebben die documenten nog betekenis? Nee, geenszins.'

Toch is het referendum 'politiek zeer relevant'. 'Is de Griekse bevolking nog bereid om afspraken te maken over verdere hulpprogramma's?' De maatregelen zijn pijnlijk, maar ze zijn volgens Dijsselbloem ook onvermijdelijk. 'Als je Griekenland op orde wilt brengen - de begroting, de economische structuur, het doorbreken van vriendjespolitiek - dan zul je stevig moeten ingrijpen.'

De nee van Tsipras is een nee tegen de afspraken die de eurozone bijeenhouden, stelt hij. 'Syriza wijst het mainstream economisch denken binnen Europa fundamenteel af.' De euro functioneert bij de gratie van de discipline van de deelnemers. Alleen als de Griekse bevolking bereid is daar ja tegen te zeggen, wil Dijsselbloem ze nog helpen. 'Willen ze dat niet, dan is de vraag of er nog plek is voor Griekenland in de eurozone.'

De Griekse premier Tsipras met Commissievoorzitter Juncker in Brussel. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.