'Terroristen' zijn niet uit te roeien

Aanhangers van de Moslimbroederschap staan in Egypte als terroristen te boek. Maar vooral buiten Caïro wordt nog wekelijks door hen gedemonstreerd. 'De mensen hier zijn arm, ze steunen eenieder die voor hen zorgt.'

null Beeld Foto Getty Images
Beeld Foto Getty Images

Vijf jonge terroristen hangen rond bij de kruidenierszaak van Mahmoud Mohamed, op de hoek van de Attia Kassimstraat en de eveneens ongeplaveide Nor Eldinstraat in Caïro. Ze drinken flesjes Fanta en kijken landerig naar een voetbalwedstrijd op het tv-scherm in de hoek van de piepkleine winkel. Een meisje van misschien 6 jaar met munten in haar hand dringt zich tussen het groepje door. Ze komt snoep kopen.

Terroristen? Jazeker, zo staan deze mannen te boek bij de Egyptische autoriteiten en het gros van de media. Zij zijn aanhangers van de 'terroristische' Moslimbroederschap, die werd verboden na het afzetten van president Mohammed Morsi, 3 juli vorig jaar.

De islamisten zijn sindsdien keihard aangepakt. Generaal Abdelfatah el-Sisi, eind mei gekozen tot president, heeft laten weten dat de Moslimbroederschap nooit meer zal terugkeren in het politieke landschap van Egypte.

Dit betekent niet dat de organisatie met wortel en tak is uitgeroeid, zoveel wordt wel duidelijk in Al Arab Maadi, een volkswijk in het zuiden van de hoofdstad. De Ikhwan, de Moslimbroederschap, heeft hier nog volop leden en sympathisanten.

'Ik ben Ikhwani', zegt Ahmad Naim (31), eigenaar van een snookerhal. 'Ik ook!', roept de 17-jarige Ibrahim Adel. Uitdagend steekt hij vier ('rabaa', in het Arabisch) vingers op, het subversieve symbool van het islamistisch verzet. De jongen zegt dat hij zeker drie keer per week demonstreert; in het weekend hier in de wijk, door de week op de Al Azhar Universiteit.

Met de omvangrijke protesten tegen de militaire machtsovername was het afgelopen na het bloedbad op het Rabaa-plein in Caïro, waar een jaar geleden ruim achthonderd aanhangers van de Moslimbroederschap werden doodgeschoten. Maar op kleine schaal wordt nog veelvuldig gedemonstreerd, vooral buiten de hoofdstad. Soms grijpt de politie in met traangas of kogels, al dan niet van rubber.

'Ze noemen me een terrorist, maar ik ben gewoon student', zegt Adel. 'Veel leeftijdgenoten zijn vermoord door de politie. Ook mijn vriend Patto. Hij was pas 16 jaar oud. Mijn generatie bezoekt vaker begrafenissen dan bruiloften.'

undefined

null Beeld afp
Beeld afp

Populair

De achterafstraatjes van Al Arab Maadi, waar de luxe van het mondaine Caïro al net zo moeilijk doordringt als het zonlicht, bieden een verklaring voor de populariteit van de Moslimbroeders bij ten minste een deel van de Egyptenaren. Bij de parlementsverkiezingen van 2012 kregen ze 38 procent van de stemmen.

Wijken als deze staan achteraan bij de verdeling van geld en diensten door de overheid. Huisvuil wordt amper opgehaald en de politie vertoont zich - zo zeggen de jonge mannen - alleen om winkeliers smeergeld af te troggelen. Banen zijn er nauwelijks, misdaad tiert welig.

Op een betonnen rand aan de kop van de Nor Eldinstraat houdt de 23-jarige Jimmy 'kantoor', zoals hij het noemt. Een schattig boefje, met zijn korte broek en donssnorretje, z'n zwarte krullen onder een rode pet. 'Jimmy de Aardbeving' is de hasjdealer van de buurt. De klanten komen vanzelf langs, hij kan gewoon blijven zitten. Politiek interesseert hem niets. 'Alleen geld', lacht hij. 'En meisjes.'

Jarenlang vulde de Ikhwan in gemeenschappen als Al Arab Maadi de gaten die de staat liet vallen. De Moslimbroeders stichtten scholen en klinieken, gaven uitkeringen aan weduwen en andere behoeftigen.

'De mensen hier zijn arm, ze steunen eenieder die voor hen zorgt', zegt de 28-jarige chauffeur Sayd Ibrahim. 'Ze willen onderwijs, brood, een waardig leven. De basale dingen. Ik wil trouwen, een eigen flat. Hoe kan dat als ik 600 pond per maand verdien - 60 euro? Als ik toch geen leven heb, kan ik het net zo goed riskeren door te demonstreren.'

Religie speelt daarbij voor Sayd en zijn vrienden geen rol, zeggen ze. Dat kunnen ze oprecht vinden, de leiding van de Moslimbroederschap denkt er anders over. De islamisering van de Egyptische samenleving is wel degelijk hun grote project. De vraag is alleen: hoe ingrijpend, hoe snel en ten koste van wat?

Na de coup werden Morsi en zijn Moslimbroederschap het doelwit van demonisering door de autoriteiten, van harte gesteund door de meeste Egyptische media. De terroristen van de Ikhwan waren bezig een totalitair regime te vestigen, was de boodschap.

Een flink deel van de links-liberalen ging daarin mee, ook toen Morsi-aanhangers werden doodgeschoten op het Rabaa-plein. Het was 'een van de grootste massamoorden op vreedzame betogers in de geschiedenis', zegt Sarah Leah Whitson van Human Rights Watch, dat gisteren een rapport uitbracht over de repressie tegen de Moslimbroederschap.

De mensenrechten worden daarbij volgens de organisatie op grote schaal geschonden. Bijna 25 duizend Moslimbroeders zitten op onduidelijke gronden vast. De omstandigheden in de gevangenissen zijn 'vreselijk', zegt Whitson. Tegen een paar honderd activisten zijn doodstraffen uitgesproken.

undefined

null Beeld ap
Beeld ap

Zwaar aangeslagen

De HRW-onderzoekers kregen een goed beeld van de toestand waarin de organisatie nu verkeert. Die is: zwaar aangeslagen. De meeste leiders zitten gevangen of zijn het land ontvlucht. 'Sommige districten functioneren helemaal niet meer, andere nog wel, vooral buiten Caïro.'

Het sociale netwerk van de Moslimbroeders - de klinieken, de liefdadigheid - is volgens Whitson 'zeer ernstig aangetast'. Dit blijkt ook in de wijk Al Arab Maadi. Op lange termijn kan het instorten van hun sociale netwerk de positie van de Moslimbroeders in de volkswijken en op het platteland ondergraven. Maar ook op korte termijn is het de vraag hoeveel steun de islamisten nog genieten.

De repressiegolf heeft hun de sympathie van sommigen opgeleverd, maar groter is ongetwijfeld de groep Egyptenaren die de islamisten van zich hebben vervreemd. 'In de eerste plaats door het falen van de regering-Morsi, vervolgens door de mediacampagne', zegt Whitson.

Volgens Tarek Osman, auteur van Egypt on the brink, kan de Moslimbroederschap niet door anderen worden 'weggevaagd'. Het grootste gevaar voor het voortbestaan komt van binnenuit. De organisatie zal zich volgens Osman moeten aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Hij ziet drie opties. De eerste is vasthouden aan de zelfverklaarde voorhoederol en zwelgen in slachtofferschap. Op den duur is de organisatie dan gedoemd tot irrelevantie. De tweede is: veranderen. De beweging moet leren van de vele fouten van de regering-Morsi en onder ogen zien dat zij 'een groot deel van de bevolking tegen zich in het harnas heeft gejaagd, onder wie tal van vrome mensen'. In dit geval zou de Moslimbroederschap 'bijna onherkenbaar' veranderen.

Het derde scenario, volgens Osman het meest waarschijnlijke, is een mix van de twee andere. Dit zal leiden tot een interne machtsstrijd en 'vrijwel zeker tot de fragmentatie van de Broederschap in twee of meer groepen'.

Duidelijk is dat de islamisten (nog) niet voor een gewelddadige koers hebben gekozen. Whitson van HRW: 'Het leiderschap heeft het bevel gegeven: protesteer, maar doe het vreedzaam.' De grote vraag, zegt Osman, is welke keus de jongste leden van de Moslimbroederschap maken. Zij zijn ongeduldig en meer geneigd tot radicalisme.

In Al Arab Maadi hangt burgeroorlog niet in de lucht. De boze jongeren vertrouwen erop, zegt chauffeur Sayd, 'dat over twee jaar heel Egypte weer de straat op gaat om een regime weg te jagen - dat van generaal Sisi'

undefined

null Beeld afp
Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden