Terreurnest Afrika: de orde hersteld?

Afrika is het nieuwe slagveld in de oorlog tegen het terrorisme. Dus greep het Westen, met Frankrijk voorop, het afgelopen jaar stevig in. Wordt Afrika erger dan Afghanistan? Deel 3 van een korte serie.

1. het nieuwe Afghanistan

Het was weer een vertrouwd beeld in Afrika dit jaar: zwaarbewapende westerse militairen in jeeps, al dan niet met blauwe helmen, toegejuicht door de lokale bevolking. Meer dan een halve eeuw na de dekolonisatie zijn interventies in Afrikaanse conflicten nog altijd geen verleden tijd.


De redenen zijn duidelijk. Afrika telt veel mislukte staten. Armoede, etnische conflicten en wanbestuur leiden er geregeld tot oorlogen en geweld, zoals in de Hoorn van Afrika en rond de Grote Meren. Bepaalde regio's blijken bovendien vatbaar voor terrorisme. Islamitische extremisten hebben zich na de Arabische Lente over delen van de Sahel verspreid.


2013 was vooral het jaar van Mali. Nadat het noorden van het land in 2012 na een militaire coup was veroverd door een coalitie van separatistische Toearegs en jihadisten van Al Qaida in de Islamitische Maghreb, dreigde zich in de achtertuin van Europa een terreurnest te ontwikkelen. Er moest snel wat gebeuren. Dus greep Frankrijk in januari militair in.


Die interventie was geopolitiek onvermijdelijk. Maar het is niet zo dat de Fransen als zetbaas van het Westen optraden, zegt Erwin van Veen, senior-onderzoeker bij instituut Clingendael. De missie gebeurde op verzoek van de Malinese regering en met mandaat van de Verenigde Naties en steun van de buurlanden. 'De hele regio heeft er baat bij, want Mali had zich ook tot een broeinest van georganiseerde criminaliteit ontwikkeld.'


De Fransen rolden de extremisten binnen drie weken op, de VN lanceerden een vredes- en stabilisatiemissie en in de zomer werd een nieuwe president gekozen. Toch is de klus allerminst geklaard, zegt Thierry Vircoulon, Afrikaspecialist van denktank International Crisis Group. 'Het idee dat de Fransen komend jaar al kunnen vertrekken, is veel te optimistisch.'


De opgejaagde terroristen zijn vanuit Mali over de hele Sahara uitgezwermd. Al Qaida heeft zich genesteld in Libië, Tunesië en Algerije, en bedreigt Marokko. 'Afrika is het nieuwe slagveld in de oorlog tegen het terrorisme', stelt Vircoulon.


En het wordt een lange strijd, zegt Klaas van Walraven van het Afrika Studie Centrum in Leiden. 'Vergeleken met de onmetelijke Sahara was de oorlog in Afghanistan kinderspel.' De bloedige aanslag in Nairobi in september door het Somalische al-Shabaab maakte tevens duidelijk dat de terreur overal in Afrika kan toeslaan.


2. waarom namen de fransen het voortouw?

Wie had het anders moeten doen? De VS zijn sinds Irak en Afghanistan zeer terughoudend met het sturen van troepen. En Afrika is toch vooral de geopolitieke achtertuin van de Europese Unie. Het probleem is alleen dat de EU wel aan vredesoperaties doet, maar voor militair ingrijpen nog afhankelijk lijkt van afzonderlijke lidstaten. En van die lidstaten hebben de Fransen de beste papieren: ze kennen als voormalige koloniale macht de regio, hebben nog altijd legerbases in het gebied en kunnen dus snel handelen, zoals ze afgelopen decennia keer op keer lieten zien.


Wat vinden de Afrikanen van zo'n voormalige kolonisator die nog altijd gendarme komt spelen? Van negatieve reacties was dit jaar weinig sprake. De Fransen zijn warm verwelkomd in de regio, mede omdat die met haar gematigde soefitradities weinig op heeft met jihadisme, zegt Paul Melly van de Britse denktank Chatham House. 'Bovendien heeft de Franse president Hollande veel moeite gedaan om Afrikaanse regeringen te consulteren voordat hij ingreep. Dat heeft goodwill opgeleverd.'


3. waarom doet afrika het niet zelf?

Kijk naar de landkaart, zegt Afrikaspecialist Vircoulon. De situatie in Afrika is nog complexer dan in de Europese Unie. Afrika telt 54 staten met in de koloniale tijd willekeurig getrokken grenzen, en heeft geen natuurlijke leiders, zoals Frankrijk en Duitsland dat in Europa zijn. 'De gedachte dat één enkel land de gang van zaken op het continent kan regelen, is absurd.'


Twintig jaar geleden werd gedacht dat toen opkomende regionale grootmachten als vredesbewaker zouden kunnen optreden. Maar de paar landen die ervoor in aanmerking zouden komen, zoals Zuid-Afrika en Nigeria, zijn in interne problemen verstrikt. Zo kampt Nigeria met de terreur van het islamitische Boko Haram.


De regionale Afrikaanse samenwerkingsverbanden, zoals Ecowas (West-Afrika), Eccas (Centraal-Afrika) en SADC (Zuidelijk Afrika) zijn tot dusver onmachtig gebleken om echt verschil te maken. Ze ontberen vaak de kennis en middelen en zijn afhankelijk van westerse donoren, zegt Melly. Al verlenen ze wel cruciale legitimiteit aan westerse interventies.


De belangrijkste Afrikaanse actor is de Afrikaanse Unie. Die wil een grotere rol spelen op het gebied van vredesoperaties (en doet dat met enig succes in Somalië), maar ook haar mogelijkheden zijn beperkt. De Afrikaanse Unie is bereid troepen in te zetten, maar kan dat niet snel en effectief doen, aldus Vircoulon. 'Bij de crisis in Mali was ze niet tot actie in staat. In 2015 hoopt ze een snelle interventiemacht operationeel te hebben, maar dat gaat niet lukken. Die zou bovendien afhankelijk zijn van westers geld.'


4. wereldwijde samenwerking

Multilaterale internationale samenwerking is de trend als het om Afrika gaat, stelt Paul Melly. Onder Ban Ki-moon is de VN zich proactiever gaan opstellen, zoals dit jaar bleek uit het robuuste mandaat voor de Afrikaanse vredesmacht in de Democratische Republiek Congo. 'Ban wil daarnaast interventiemachten die vooral uit Afrikaanse troepen bestaan, toch blauwhelmstatus geven, zodat hun financiering is gegarandeerd.'


Er is internationaal steeds meer steun om ervoor te zorgen dat de Afrikaanse Unie eigen structuren voor vrede en veiligheid kan opbouwen, aldus Melly. Afrikaanse regeringen hebben politieke wil getoond en bereidheid om troepen te leveren. De Afrikaanse Unie moet nu haar strategie, planning en logistiek verbeteren. De EU wil daarbij helpen, via trainingsmissies zoals in Mali of Somalië. Want Afrika ligt vlakbij. De gevolgen van Afrikaanse conflicten komen in de vorm van terreur of vluchtelingenstromen naar ons toe.'


Maar Afrika telt ook talloze conflictgebieden zonder veel strategisch belang. Als daar interventies plaatsvinden, is dat meestal om humanitaire redenen, zoals de afgelopen jaren in de Democratische Republiek Congo, Darfur en Ivoorkust, en dit jaar in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Die mislukte staat is vervallen in chaos en anarchie, sinds islamitische rebellen begin dit jaar president Bozizé verjoegen. Toen een Afrikaanse vredesmacht het niet meer kon bolwerken stuurde Frankrijk troepen, met mandaat van de VN.


5. wat valt te verwachten in 2014?

Meer conflicten en meer interventies. Om te beginnen in Zuid-Soedan, waar de stammenstrijd die in december uitbrak snel escaleert. Westerse interventies in Afrika zijn zo oud als de dekolonisatie, aldus Van Walraven, en zullen nodig blijven. 'De instabiliteit is enorm.'


Nieuwe crises zullen nieuwe interventies oproepen. Gezien de afnemende bereidheid van westerse landen om troepen te sturen, zullen het mogelijk vooral interventies met Afrikaanse troepen zijn. Melly verwacht dat het complexe multilaterale missies worden waarin naast de VN de Afrikaanse Unie en de regionale blokken geleidelijk een meer leidende rol gaan spelen, met logistieke en financiële steun van de VS en vooral de EU.


Van Walraven betwijfelt dat. 'Als actoren echt vinden dat militair moet worden ingegrepen, kom je toch snel uit bij een westers land als Frankrijk. Veel alternatief is er niet.' Al is het de vraag of de Fransen zich de interventies kunnen blijven permitteren. Voor hun actie in de Centraal-Afrikaanse Republiek deden ze een beroep op andere EU-landen om troepen te leveren, maar vergeefs.


6. het klinkt weinig hoopvol

Ja, maar interventies zijn nu eenmaal een noodverband, zegt Van Veen. Ze lossen conflicten niet op. Daarom is flankerend beleid zo belangrijk, zoals versterking van economie en bestuur. 'We moeten ook niet te pessimistisch zijn: interventies hebben wel degelijk nut. Je creëert toch een situatie waarin meer veiligheid bestaat dan daarvoor.'


Voor een fundamentele oplossing van veel Afrikaanse conflicten is een mondiale aanpak nodig. 'Belangrijke drijvende krachten van instabiliteit komen van buiten Afrika, zoals de internationale drugshandel en het islamitisch radicalisme. Oorzaak van de eerste is de vraag naar drugs in Europa en de VS. Het tweede wordt geëxporteerd vanuit Saoedi-Arabië en de Golfstaten. Wil je echt een oplossing, moet je daaraan wat doen.'


Nederland in Afrika

Nederland heeft geen directe belangen in Afrika, maar draagt wel zijn steentje bij. Dat gaat met enige moeite, zoals de diplomatieke lijdensweg begin dit jaar met de mogelijke deelname aan de militaire trainingsmissie van de EU in Mali liet zien (Nederland aarzelde lang over deelname, tot ergernis van Frankrijk, en volstond uiteindelijk met uitzending van één militair). Het kabinet besloot in november wel bijna 400 militairen naar Mali te sturen in het kader van Minusma, de VN-vredesmissie onder leiding van oud-minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders. Nederland neemt ook deel aan de VN-missie in Zuid-Soedan en de antipiraterij-operaties van EU en Navo bij Somalië. Die deelname is onlangs met een jaar verlengd.

------------------------------------------------------------


Van Mali tot Zuid-Soedan - 2013, een jaar lang onrust


11 januari


Frankrijk begint militaire interventie in Mali.


17 januari


EU zet trainingsmissie Mali op.


30 januari


Fransen nemen Kidal in, laatste bolwerk islamisten in Noord-Mali.


24 maart


Islamitische rebellen zetten president Bozizé af in Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR).


28 maart


V-raad sanctioneert militaire interventiemacht Monusco, Democratische Republiek Congo.


22 april


185 doden bij gevechten Boko Haram en leger in Baga, Nigeria.


25 april


V-raad keurt VN-missie Mali goed.


17 mei


Oud-minister Bert Koenders benoemd tot hoofd VN-missie Minusma.


25 mei


Frankrijk trekt materieel uit Mali terug.


Juli


Centraal-Afrikaanse Republiek bedreigd door totale anarchie.


Eind augustus


Congolees regeringsleger en Monusco verslaan rebellen M23.


21-22 september


Gijzelingsactie al-Shabaab in winkelcentrum Westgate, Nairobi, 69 doden.


1 november


Kabinet besluit tot deelname VN-missie Mali.


5 december


V-raad sanctioneert Afrikaanse vredesmissie met Franse steun in CAR.


15-16 december


Etnisch geweld breekt uit in Zuid-Soedan, duizend doden.


24 december


VN-secretaris Ban Ki-moon wil extra VN-troepen sturen naar Zuid-Soedan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden