Reportage

Terreurmuseum verdeelt Moskovieten

De Stalinkalender 2017 ligt al in de winkel. Maar er is ook aandacht voor zijn zwarte kant: die van de doden en de kampen. 'In ons museum is Stalin vooral een tiran.'

Rondleider Alexander Komkov in het Goelag Museum.Beeld Julie Hrudova

Alexander Komkov krijgt weleens vragen van jonge voorbijgangers als hij zijn sigaretjes rookt bij de ingang van het Goelag Museum. 'Laatst wees een jongen naar het plakkaat bij de deur en vroeg me: wie was dat eigenlijk, die Goelag?' Komkov (21), gids in het museum over de sovjetstrafkampen, grinnikt. 'Ik zei dat Josef Goelag een kunstschilder was uit de 19de eeuw. De jongen geloofde me. Hij komt binnenkort kijken.'

Jonge generaties in Rusland weten weinig of niets over de geschiedenis van de goelag-kampen. De schoolboeken vertellen dat Josef Stalin de man was die het volk naar de overwinning leidde in de Grote Vaderlandse Oorlog, de Russische benaming voor de Tweede Wereldoorlog. En de man die de snelste industrialisatie in de wereldgeschiedenis doorvoerde.

De andere kant van het verhaal - 20 miljoen doden door zijn repressies tussen de jaren '30 en '50 - wordt weggemoffeld door de Russische overheid. Schoolboeken wijden hoogstens een paar zinnetjes aan 'een moeilijke tijd'. Excursies naar voormalige kampen zijn zeldzaam. Een museum bij het kamp Perm-36, gerund door vrijwilligers, werd in maart 2015 door de overheid gesloten.

Maar in het afgelopen jaar is er iets veranderd. In de hoofdstad opende het groots opgezette Staatsmuseum van de Goelaggeschiedenis. Zondag, tijdens de nationale herdenking voor de slachtoffers van de politieke repressies, konden de Russen gratis naar binnen.

Op een beeldscherm naast Alexander Komkov glijden 200 duizend namen langzaam voorbij. Bij elke naam staat een fotootje en een korte biografie. 'Allemaal onschuldige mensen', zegt Komkov voor de zekerheid. 'Hier schrikken mensen van. Voor veel Russen is Stalin vooral een held en maar een klein beetje een tiran. In ons museum is hij vooral een tiran.'

Komkovs rondleiding en de ruimtes in het museum doen hun best de verschrikkingen in de kampen over te brengen. Er is een nagebouwde cel waarin tientallen mensen op elkaar zaten. Op schermen vertellen overlevenden en nabestaanden hun verhalen. Er is een kaart van de Sovjet-Unie met ontelbare stipjes - een stipje per strafkamp.

Op school had Komkov nooit gehoord van de kampen. Pas onlangs kwam hij erachter dat er ook in zijn familie slachtoffers zijn - daar was thuis nooit over gepraat. Via een vriend ving hij voor het eerst een kampverhaal op. Diens opa had tien jaar strafkamp ternauwernood overleefd, maar stierf in de trein op weg naar huis.

Komkov betreedt zijn favoriete plek: de grauwe propagandakamer. Op het ene scherm trekt een grootse parade voorbij aan Stalin. Iedereen is blij. Wie zich omdraait, ziet de andere kant van het verhaal: de ogen van een grijze man die het kamp overleefde en hakkelend vertelt hoe zijn maten omkwamen. Honderd schrijnende interviews, speciaal opgenomen voor het museum. 'Sommige bezoekers kijken alleen naar de parade', zegt Komkov. 'De verhalen zijn te schokkend voor ze.'

(Tekst gaat verder onder afbeelding.)

De term Goelag

Goelag is een Russische afkorting voor ‘hoofddirectoraat voor opvoedings- en werkkampen’ (Russisch: glavnoje oepravlenieje ispravitelno-troedovych lagerej). De term staat voor het netwerk van strafkampen in de voormalige Sovjet-Unie en werd op 27 juli 1929 ingevoerd door het politburo. De goelag beheerde honderden kampen van de jaren ‘30 tot de jaren ‘50. De term werd buiten Rusland vooral bekend door het boek De goelag archipel van schrijver en kampoverlever Aleksandr Solzjenitsyn.

Nobelprijswinnaar voor de Literatuur Aleksandr SolzjenitsynBeeld anp
Alexander KomkovBeeld Julie Hrudova

Door het gebouw zwermen schoolklasjes, grootouders met kleinkinderen, toeristen. Niet alle Russen zijn blij met het museum. 'Er zijn voortdurend opstootjes', vertelt Konstantin Andrejev, hoofd van het educatief centrum. 'Het zijn altijd communisten. Ze komen niet kijken, maar beginnen te schreeuwen dat we verraders zijn. Ze vinden dat we de Sovjet-Unie te schande maken.'

Twee weken geleden bungelde er boven de ingang plots een levensgrote pop van Aleksandr Solzjenitsyn, de schrijver die de Nobelprijs voor de Literatuur won met zijn boeken over de goelag. Opgehangen door een communistische jeugdbeweging. Het bord om de nek van de pop las: 'Hier hangt Solzjenitsyn, de verschrikkelijke verrader van het moederland.'

Stalin is bezig aan een opmarsje in Rusland. De communistische partij riep 2016 uit tot Stalinjaar en opende als eerbetoon een Stalincentrum in provinciestad Penza. Met een gouden buste van de Sovjetleider bij de ingang. In boekenwinkels in Moskou is sinds kort de Stalinkalender 2017 verkrijgbaar.

De opening van het overheidsmuseum in Moskou symboliseert het dilemma waarmee de regering kampt. Enerzijds vermijdt het Kremlin aandacht voor de staatsterreur liever, omdat het zelf een steeds repressievere koers vaart. Tegelijkertijd verloren leden van de presidentiële administratie zelf grootouders in de terreur. Zij gaven vorig jaar groen licht voor de opening.

Ook de Russisch-orthodoxe kerk vindt het belangrijk om de verschrikkingen van de Sovjet-Unie te benadrukken. De kerk, zwaar onderdrukt tijdens het communisme, is tegenwoordig nauw verbonden met de Russische regering.

Konstantin Andrejev van het educatieve centrum vindt het museum een belangrijke stap richting onderwijs over de goelag. Net als andere medewerkers was hij verbaasd dat de staat miljoenen uittrok voor het museum, terwijl Stalin wordt verheerlijkt op scholen. 'Maar het is belangrijk om te weten dat bijna iedereen wel iemand verloren heeft, ook mensen in de regering. Zo'n geschiedenis is niet te verstoppen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden