Column

Terreur treft een zwak Europa in het hart

Angela Merkel tijdens haar nieuwjaarstoespraak. Beeld epa
Angela Merkel tijdens haar nieuwjaarstoespraak.Beeld epa

In haar nieuwsjaarstoespraak maande Angela Merkel potentiële sympathisanten van Pegida zich verre te houden van de protestbetogingen tegen islamisering en de immigratiegolf in Duitsland. Want de leiders van de beweging zijn behept met 'vooroordelen, kilheid, ja zelfs haat', aldus de bondskanselier.

Zeven dagen later zagen we in Parijs het bloedige resultaat van wat échte, onbeteugelde haat aanricht. Twaalf mensen in en rond het kantoor van het satirisch weekblad Charlie Hebdo in koelen bloede vermoord - dat is een wat heftiger vorm van kilheid dan een paar demonstratieleuzen die de toets der kritiek niet kunnen doorstaan. Met terugwerkende kracht werd nog eens onderstreept hoe inadequaat Merkels waarschuwing was.

En niet alleen de hare. Een lange reeks van Duitse prominenten sloot zich bij haar aan. Verscheidene media lieten zich ook niet onbetuigd. In Der Spiegel las ik een groot artikel over de protestacties in Dresden waarin de Wutbürger zonder enige reserve werden weggezet als maatschappelijk mislukt, dom en racistisch - andere smaken waren er niet. Een Amerikaanse verslaggeefster die had gemeld dat naar haar indruk de meeste betogers geen uitgesproken politieke opvattingen hadden en vooral terugverlangden naar de 'goede oude tijd', kreeg onder de neus gewreven dat dit wel moest slaan op 1933, toen Joodse bewoners door de nazi's uit Dresden werden verdreven; of anders op de periode na 1945, toen de communisten de stad afsloten van de buitenwereld. Een zeldzaam staaltje demagogie van het Duitse weekblad, dat zich zo graag voorstaat op zijn fijngevoelige journalistieke antenne.

Gelukkig waren er ook nuchterder geluiden. Die Welt publiceerde de bevindingen van schrijfster Monika Maron, die met collega Peter Schneider was afgereisd naar Dresden. Ja, ze had een groepje neonazi's en nog enkele dubieuze types gezien, maar ze was vooral 'gewone Duitsers' tegengekomen, die zich verwaarloosd voelen door de gevestigde politieke partijen, die vinden dat hun wensen en zorgen niet serieus worden genomen, en die alleen nog maar getergder worden doordat ze worden afgeserveerd als rechts-extremisten. Er is geen reden om deze mensen uit te sluiten van de open discussie die wel met andere misnoegde bevolkingsgroepen wordt gevoerd, luidde Marons conclusie. 'Pegida is geen ziekte, Pegida is slechts een symptoom van een ziekte.'

Misschien is ziekte een overtrokken term voor Duitsland, waar veel dingen nog steeds goed gaan. Maar feit is wel dat zich een onrustbarende kloof aftekent tussen de gevestigde politieke orde en een aanzienlijk deel van de burgers. De cijfers van de opiniepeilingen liegen er niet om: zo'n 30 procent van de Duitsers onderschrijft de klachten van Pegida en nog eens een kleine 20 procent is het er ten dele mee eens. Daarmee is niet gezegd dat het Pegida-gedachtengoed voor zoete koek moet worden geslikt. Er is wel degelijk sprake van misvormde percepties en xenofobie. Maar als de onvrede zo wijdverbreid is, kun je niet volstaan met het opplakken van een bruin etiket.

Velen in Europa maken zich grote zorgen over de stijgende lijn van het Front National in Frankrijk en soortgelijke politieke stromingen elders. Terecht. Maar het voordeel van een partij als het FN is wel dat de onderliggende sentimenten een plaats krijgen, dat ze worden gekanaliseerd naar het politieke stelsel en dat van deelname aan dat stelsel toch ook een enigszins matigende werking uitgaat, zoals dezer dagen blijkt uit het optreden van Marine Le Pen. Op hun beurt worden gevestigde partijen gedwongen om zich te verstaan met de kiezers die de afslag naar uiterst-rechts of -links (dreigen te) nemen.

Het is waar: dat wil niet erg lukken, zeker niet in Frankrijk, waar de gehele elite kampt met een geloofwaardigheidsprobleem. Hier openbaart zich ook een extra dimensie van het drama dat zich deze week heeft afgespeeld in Parijs. De terreuraanslag is alom getypeerd als een aanval op onze vrijheid en onze democratie. Dat klopt, maar het is het halve verhaal. Preciezer: het is een aanval op een democratie die allesbehalve in optimale conditie verkeert, een democratie die wordt geteisterd door verbrokkeling en een vertrouwenscrisis. Het is een aanslag in het hart van een Europa dat in meerdere opzichten worstelt met zichzelf, dat economisch ondermaats presteert, dat verward is over de politieke islam, de immigratie en de eigen identiteit.

Die kwetsbaarheid gaat niet weg door onszelf massaal tot Charlie uit te roepen, hoe verheugend de brede verontwaardiging over de aanslag ook is. De ware test van onze weerbaarheid komt nog.

Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden