Ter plekke (4)

In het Arhemse lab van de KEMA bliksemde het en smolten geteste producten. Een onttakeld complex rest er nu...

VAN BUITEN zou het bijna een sanatorium uit de jaren vijftig kunnen zijn, een hoekig bakstenen gebouw van architect Hamerpacht uit 1953. Amsterdamse School. Welgelegen tussen de hoge bomen in een opklimmend parkbos aan de Oosterbeekse kant van Arnhem. KEMA-oprichter Van Staveren kocht het hele landgoed ooit voor één gulden, op voorwaarde dat het bos bos bleef.

Maar achter de metalen deur van het gebouw met de stalen raamkozijnen staat de bezoeker meteen in de oude bedieningskamer van een lange, lager gelegen generatorhal. Twee van de oorspronkelijke vier generatoren staan daar nog, zo groot als een tankwagen.

Aan de overzijde is echter het vroegere woud van aansluitingen en condensatoren al lang geleden gesloopt. Achtergebleven isolatoren torsen niks meer. De gebladderde muren en plafonds zullen binnen een jaar of twee kantoorunits bevatten, is het plan. Het KEMA-terrein wordt een businesspark.

Hier, in het tweede De Zoetenlab, naar de voortijdig overleden mede-oprichter ir. Gerrit de Zoeten, werd tot eind jaren tachtig de elektrische spanning opgebouwd die op de testplaats verderop door onderdelen van het elektriciteitsnet werd gejaagd. Het bliksemde hier bij heldere hemel, de tonnen zware vliegwielen daverden in hun lagers. En op de testplaats hiernaast, recht in het zicht van de waarnemingsbunker met observatiesleuven van centimeters dik glas, braakten de beproefde ontwerpen gekleurde rook, smolten ter plekke. Een enkele keer stonden in de bunker opdrachtgevers en testers ondanks alle voorzorgen tot hun enkels in het glas. Mooie verhalen zijn dat nu.

Tegenwoordig raast alleen nog de trein van en naar Arnhem achter de achterwand. De telefoon op de bedieningslessenaar gaat nooit. Hooguit brengen toneelgezelschappen er locatietheater, maken modefotografen hun vervreemdende reportages of gooit een jolige jongerenzender een hele personenwagen van de toren. De kortsluitproeven van KEMA, een wereldnaam in dezen, gebeuren nog steeds. Maar in een nieuw lab elders op het terrein.

De beschaving is ingetreden rond 1890, op het moment dat elektrische stroom zijn intrede deed, vinden ze in Arnhem. Er was licht, kracht. In oktober 1927 opende de visionair Van Staveren zijn eerste laboratorium voor de veiligheidskeuring van elektrische huishoudelijke apparatuur, de fornuizen, de strijkijzers. In 1937 verrees het eerste kortsluitlab, tevens een van de eerste in de wereld. Nodig omdat de snel groeiende elektriciteitswereld weten moest wat er gebeurde als er ergens kortsluiting in het net optrad. En hoe daarbij de golf elektrische energie adequaat weggesluisd moest worden.

In 1957 werd dit tweede laboratorium geopend, met vier machtige generatoren, een woud van schakelaars en ernaast een huizenhoge, halfopen testhal. In ongeveer één op de tien gevallen vloog het beproefde prototype in de lucht. Dan werd de geblakerde achterwand met wegenverf weer helder wit gemaakt. Voor de volgende filmopnames met high speed-camera's. Het blote oog registreert alleen de steekvlam, meer niet.

Een ploeg van zestig man runde het lab in ploegendienst. Opdrachtgevers werden ingevlogen, werkten een week dag en nacht door aan de proeven, en vertrokken weer. Wijzer, doorgaans, en voorzien van een testcertificaat.

Het maakte van Arnhem een plek op de wereldkaart. Middenin de Koude Oorlog prepareerden technici uit Amerika en Rusland in aangrenzende ateliers hun prototypes van schakelaars, trafo's, kabels. In de Apart heidstijd kwamen hier Zuid-Afrikanen. Stroom kent geen politieke voorkeuren.

Vroeger was het zaak die protoypes bij de proeven heel te houden, dan immers was bewezen dat de schakelaar, isolator of trafo deugdelijk was ontworpen. Zo gaat het allang niet meer. Wat tegenwoordig binnenkomt, gaat vrijwel zeker verwoest weer weg. Pas daarmee is helder wat het apparaat hebben kan en of er niet al te zeer op veilig is gespeeld. Te veilig is doorgaans duurder dan strikt nodig is.

Op een rotonde in het glooiende bos staat, vlakbij de buste van KEMA-oprichter Van Staveren, een ranke sokkel met drie lantaarns. 'Onderzoek brengt licht', memoreert een plaquette Van Staverens lijfspreuk. Toen het oude hoofdgebouw een paar jaar geleden werd gesloopt, de opmaat voor het businesspark die het bos ging worden, blinddoekten onbekenden de oude baas. Uit piëteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden