Tentoonstelling reist in de herfst naar Nederland Washington loopt warm voor vrolijke Jan Steen

Vernissages in Washington DC zijn doorgaans stijve aangelegenheden, waar senatoren en zakenlieden na een snelle blik op het tentoongestelde werk overgaan tot de orde van de dag, terwijl hun echtgenotes de problemen met het personeel en de tennisleraar doornemen....

Van onze correspondent

Oscar Garschagen

WASHINGTON

Als hun reacties op de expositie 'Jan Steen; Painter and Storyteller', die zondag opengaat in de National Gallery of Art, maatgevend zijn, wordt ook deze tentoonstelling - de tweede in een jaar - over een Nederlandse 'meester' uit de Gouden Eeuw een groot succes.

De extroverte Leidenaar Jan Steen(1626-1679) is met zijn verhalende en humoristische kunst nog steeds in staat veel vrolijkheid, verbazing en, in een enkel wel heel preuts geval, gêne op te wekken. Steen is een spontane kunstenaar, die spontane commentaren uitlokt. En het zou Washington niet zijn als die reacties helemaal vrij waren van politieke ondertonen.

'Mmmmm, lijkt wel het Amerikaanse openbare schoolsysteem', constateerde een erfgename van het Mellon-fortuin ironisch bij het zien van de chaos rondom een onverstoorbare en niet geïnteresseerde onderwijzer in 'Een school voor jongens en meisjes'. Steen legde het pandemonium in een schoolklas vast in 1670 en het werk, dat tot het fraaiste van de expositie behoort, is tegenwoordig in het bezit van de National Galleries of Scotland in Edinburgh.

Een Republikeinse ex-senator meende de huidige president van de Verenigde Staten te herkennen in de mannelijke helft van het 'Paar in een Slaapkamer' (Bredius Museum te Den Haag) die in een bordeel aan de rokken trekt van een voluptueuze vrouw. En een zakenman met historisch besef merkte bij het zien van de ruige drankgelagen van de schilderende brouwerszoon op dat in het Nederland van de zeventiende eeuw beslist niet alleen puriteinen woonden. 'Nu begrijp ik waarom puriteinse dominees en hun aanhang naar Amerika uitweken'.

Hoe dan ook, Steen zal met zijn aanstekelijke werken, waarop ongelooflijk veel te zien is, in de Verenigde Staten de nodige aandacht trekken. Rondom zijn mysterieuze tijdgenoot Johannes Vermeer ontstond een spektakel en een hype, omdat weinig bekend is over Vermeer. Van het leven van Jan Steen is aanzienlijk meer bekend en zijn werk is open, zeer toegankelijk, sensueel en vaak uitbundig.

Misschien begint morgen in de National Gallery of Art wel een evenement, dat later beschouwd zal worden als het begin van de herontdekking van deze Nederlandse schilder, niet alleen in de VS, maar ook in Nederland. Immers het grootste deel van zijn beste werk - volgens curator Arthur Wheelock heeft Steen ook veel schilderijen van tweede garnituur gemaakt - is in het bezit van buitenlandse privé-verzamelaren en niet-Nederlandse musea.

Van de 49 werken zijn er slechts negen afkomstig uit het Rijksmuseum in Amsterdam en het Bredius Museum in Den Haag en dat betekent dat ook Nederlanders voor het eerst worden geconfronteerd met een dergelijke, omvangrijke verzameling van Steen. In september verhuist de expositie, die gefinancieerd is door Shell Oil Company, daarom naar het Rijksmuseum in Amsterdam. De data voor de expositie in Nederland zijn zo gekozen dat Steens Sinterklaasfeest op tijd weer terug is in Nederland.

In zekere zin hebben hoofdcurator Wheelock, Wouter Kloek van het Rijksmuseum en gastcurator Perry Chapman, hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Delaware, de Vermeer-prestatie geëvenaard. Het lospeuteren van Jan Steens uit de collecties van particulieren, het Britse Koninklijk Huis en musea in Noord-Amerika en Europa, de jarenlange besprekingen over verzekeringen, transport en uitleenperiodes zijn te vergelijken met onderhandelingen over gecompliceerde verdragen en transacties.

Wie bijvoorbeeld 'De Vette Keuken' uit een particuliere collectie en 'De Magere Keuken' uit de National Gallery of Canada naast elkaar ziet hangen, realiseert zich meteen dat het hier om een unieke gebeurtenis gaat. De twee keukens, die hij toen nog signeerde met JH (Jan Havicks) Steen vormen zij aan zij een door Pieter Breughel de Oudste en de Bijbel geïnspireerd commentaar op de gierigheid van corpulente rijken.

Een expositie als deze draait ook uit op een zoektocht naar Jan Steen zelf. Net als drie eeuwen later Hitchcock zich liet zien in zijn eigen films, is het bolle, vrolijke gezicht van Steen vaak te zien in zijn taferelen van grote, feestende gezelschappen. Zo op het oog moet hij een levensgenieter zijn geweest, een liefhebber van 'wijnen, wijven en gezang'. Op 'Het Vrolijke Drietal' beeldt hij zichzelf af als een geile dwaas, die door een jonge vrouw wordt afgeleid terwijl zij zijn beurs leeg rooft.

Op een van de twee zelfportretten laat hij zich kennen als een olijke flierefluiter. Maar op het andere zelfportret, dat in de National Gallery blijkbaar opzettelijk een centrale plaats heeft gekregen, presenteert hij zich als een ernstige, serieuze kunstenaar.

Volgens de samenstellers van de expositie en biografen komt dat portret overeen met de andere kant van Steen, een man in bonus uit de upper middle class die studeerde aan de Universiteit van Leiden, zijn klassieken kende en filosofische werken las. In 'Samson en Delilah' uit het bezit van het Los Angeles County Museum of Art en de andere werken met bijbelse motieven blijkt dat de roomskatholieke Steen ook iets in zich had van de stereotypische godvrezende, zuinige Nederlander.

Godzijdank domineert echter zijn opgewekte kant de expositie, die zichtbaar wordt in een van de kleinste werken: 'Het meisje dat oesters aanbiedt' uit het Mauritshuis. Geen man of vrouw passeerde dit schilderijtje zonder lachend de stoute blik van het meisje te herkennen en te becommentariëren.

'Jan Steen: Painter and Storyteller' wordt begeleid met een catalogus, waarin lezenswaardige beschouwingen - kennelijk inspireert Steen ook de doorgaans zwaarwichtig en taai schrijvende kunsthistorici tot vlotheid - zijn opgenomen. Helaas zijn de illustraties in de catalogus niet allemaal voorzien van kleur en waar dat wel het geval is zijn de kleuren 'on-Steensiaans' donker uitgevallen, maar misschien valt dat euvel nog te herstellen bij een volgende editie.

Jan Steen: Painter and Storyteller. National Gallery of Art, Fourth Street en Constitution Avenue, Washington DC, tot 18 augustus. In het Rijksmuseum in Amsterdam is de expositie te zien van 21 september 1996 tot 12 januari 1997.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden