Telkens overwon het 'mechanisme van Brussel'

Vervolg van pagina 1.

Vorstellen om de invoering uit te stellen, hebben het To rentje van premier Kok nooit bereikt. En zo kwamen de Italianen bij de euro. Brouwer ging samen met Zalm nog naar Rome, op bezoek bij minister Carlo Ciampi van Financiën. 'Die had een prachtige grafiek. De convergentie gaat vanzelf, was de boodschap van die grafiek. De rente zakt, we hoeven niet zoveel te doen. De rente vaart ons de haven van de euro binnen.'


Intussen was Bolkestein eurocommissaris geworden. De voorzitter van de Europese Commissie, de Italiaan Romano Prodi, vond het stabiliteitspact veel te streng en sprak openlijk van een stupid pact. Bolkestein: 'Ik heb mij openlijk tegen die uitspraak van Prodi verzet. De Commissie is immers de waarborg van de verdragen. Ik werd door Prodi opgebeld in de trein. 'You have insulted me.' Ik zei: ik heb u helemaal niet beledigd, maar als dit de lijn wordt, moet ik aftreden. Dat zou een enorm kabaal geven. Dus nam hij gas terug.'


Helpen deed het niet. De Italianen werden toegelaten en korte tijd later ook de Grieken. Daarvoor was aanzienlijk minder aandacht. Bot wist dat hun boeken niet deugden. 'Bij de ECB dachten ze: Griekenland stelt niks voor', zegt Brouwer, die was verhuisd van Financiën naar De Nederlandsche Bank, waar hij directeur monetaire zaken was geworden. 'Maar ook wij hebben ons niet gerealiseerd dat alles met alles samenhangt.' Zalm wilde eigenlijk geen ja zeggen tegen deze zwakke broeder. Maar volgens Bot dacht Kok er anders over. 'Die was veel politieker. Hij zei: Europa moet verenigd worden, laten we het maar doen.'


Over het verhaal dat iedereen wist dat de Grieken de kluit belazerden, zegt Kok nu: 'Dat heeft mij nooit bereikt. Ik was ervan overtuigd dat Zalm en DNB alle feiten hadden. Ik heb geen twijfel of het oordeel was positief. Alles wat ik verder hoor, daar kan ik niks mee.'


Zo stak de euro van wal. Met een stabiliteitspact dat hier en daar water doorliet. Met enkele deelnemers waar een fors vlekje aan was, die achteraf beschouwd hun deelname aan de euro als sluitstuk van de zelfdiscipline beschouwden in plaats van het begin. En daar gaat het volgende vuiltje, dat van de ECB-president een rol spelen, vertelt Lubbers. Want de Fransen vonden dat niet Nederland, maar zij de eerste bankpresident moesten leveren. Kok sleepte de baan voor de poorten van de hel weg voor Wim Duisenberg. Maar niet zonder offer. Duisenberg moest ergens halverwege de normale termijn het veld ruimen, zo werd afgesproken. Voor een Fransman. Dat werd later Jean-Claude Trichet.


Volgens Lubbers was Duisenberg daarmee meteen vleugellam. 'Hij zei: om in te grijpen bij de zwakke landen is de tijd niet rijp. Maar Wim was daar wel voor aangesteld. Natuurlijk moet een centrale bank die rol vervullen. Natuurlijk had hij die landen moeten disciplineren. Duisenberg kreeg niet de ruimte om vervolg te geven aan het Verdrag van Maastricht, maar hij nam die ruimte ook niet. Hij had meer kunnen doen en hij had meer moeten doen.'


Van dit verhaal kijkt Kok zeer op. Hij 'kan er geen chocola van maken.' En Brouwer van DNB vindt het eigenlijk flauwekul. 'Heeft Duisenberg dingen nagelaten? Volstrekt niet juist, waarschuwen was zijn taak. Elke veertien dagen kwam er een rapport. En afzonderlijke landen werden ook aangesproken, maar dat kwam niet naar buiten.'


Het eurostaketsel blijkt zwak

Hoe het ook zij, daarna blijft het een paar jaar rustig. De conjunctuur gaat omhoog, de rente omlaag. Tot 2003, na de internetbubbel. Frankrijk en Duitsland hebben het moeilijk en overtreden allebei de criteria van het stabiliteitspact. En vooral: willen geen straf hebben, zoals zou moeten. Ineens blijkt in zijn volle naaktheid de zwakte van het hele staketsel. Brouwer van DNB, de architect van het stabiliteitspact: 'Ik was geschokt. Bondskanselier Gerhard Schröder zei: ik wil geen blauwe envelop ontvangen. Dat betekent in Duitsland een brief van school waarin staat dat de leerling Gerhard blijft zitten of niet zijn best heeft gedaan.' Schröder weigerde de sancties die bij overtreding hoorden. Als Duitsland het pact overtrad, konden de andere eurolanden naar believen op tafel dansen.


Brouwer was 'ontgoocheld. Ik had vier jaar tevoren een Duitse ridderorde gekregen voor mijn werk aan het stabiliteitspact. Die had ik eigenlijk willen terugsturen, maar dat kon natuurlijk niet als ambtenaar. Het tekent hoe teleurgesteld ik was. En bezorgd, natuurlijk.'


Strafmaatregelen tegen landen die de regels van het stabiliteitspact overtraden, waren van meet af aan sowieso kansloos, meent achteraf zowel Bot als Brouwer en Kok. De oud-premier: 'Dat die sancties niet zouden werken, had ik toen al onderkend. Een negatieve straf voor een land dat al is gedompeld in ellende, werkt niet.'


Bot: 'Het controlemechanisme ontbrak. Dat kwam door de politiek. Het is een tandeloos geheel. Als landen niet willen, betalen ze de boetes niet. De structuur die we hebben opgetuigd, werkt gewoon niet. Eurocommissaris Olli Rehn zegt nu: de Belgen krijgen 700 miljoen boete. Maar die gaan ze niet betalen.'


Brouwer: 'Ik heb nooit geloofd in die sancties. Geld moeten storten als het misgaat, kan een land niet accepteren. De spankracht is er dan gewoon niet.'


Kok meent dat de tekst van het stabiliteitspact niet het ware probleem is. 'Jawel, het pact biedt ruimte voor uitzonderingen. Maar het komt er toch op aan met hoeveel overtuigingskracht een uitzondering wordt bepleit. Teksten zijn maar teksten. Het pact is verprutst door politieke leiders die hun verantwoordelijkheid voor een stabiele euro niet namen.'


Twijfels werden weggeslikt omwille van de sprong voorwaarts die de invoering van de euro heette te zijn. Ook door Bolkestein, in weerwil van zijn argwaan jegens 'de neiging tot politieke romantiek' in Europa. 'Ik zag de euro als een natuurlijk complement van de interne markt. Ik heb onvoldoende onderkend dat er met de criteria van het stabiliteitspact gesjoemeld zou worden.'


Telkens overwon wat Bot 'het mechanisme van Brussel' noemt: nooit een land de pin op de neus zetten. Of in de woorden van Bolkestein: de lotgevallen van de euro zijn 'een goed voorbeeld van politiek wensdenken dat nuchter economisch denken overvleugelt'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden