Tekeningen ontleden: wat kunst eeuwen na ontstaan kan losmaken

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: stoel.

Detail van het portret van Suzanne Henriette D'Elbeuf, hertogin van Mantua door Hyacinthe Rigaud

Deze week blik ik terug op eerdere afleveringen. Straks twee oplossingen voor de 'som' uit het 16de-eeuwse Duitse schilderij van twee weken geleden, eerst een linkje naar vorige week, want in de chique stoel waar dit hondje zijn poot op laat rusten, is reliëf aangebracht met de techniek die toen centraal stond: gesso duro of pastiglia. Gips gemengd met lijm, waarmee de kunstenaar een reliëf kon boetseren, wat hij dan kon bedekken met bladgoud. Het detail vorige week was onbedekt, zodat het materiaal zelf bijna hoofdonderwerp werd in een fries van Margaret MacDonald Mackintosh uit 1906 - hier is het reliëf bedekt te zien. In zwart en wit krijt, maar aan de geweldig goed aangebrachte glimsels kun je zien dat het blonk als goud.

Tekeningen ontleden

Bij tekeningen vind ik het altijd leuk om te ontleden: welk materiaal is afgebeeld, hoe voelde het? Alles is teruggebracht tot een, twee of hooguit drie kleuren krijt. In dit detail heeft de Franse kunstenaar Rigaud vacht, wit en goud satijn, hout, pastiglia met bladgoud, hermelijnbont, huid, nagels en rood fluweel afgebeeld. Eén detail van een paar vierkante centimeter en ik geloof alles. En nu speel ik een beetje vals want dat rood fluweel weet ik omdat er ook drie schilderijen van dit portret zijn. En omdat Reinier Baarsen, conservator 18de eeuw in het Rijksmuseum, zo vriendelijk was even mee te kijken. 'Een vergulde armstoel was een meubel met hoge status - zeker met deze bekleding - en onderstreept dus de rang van de afgebeelde', mailt hij. Net als de tafel ernaast met een kussen erop: 'De hertogin hoeft haar elleboog dus niet op marmer te leggen.' En voor u denkt, wat een prinses op de erwt: Suzanne D'Elbeuf had een vreselijk leven, scheidde van haar gewelddadige man in 1706 en werd verstoten door de Franse elite. Ze werd ziek van verdriet en stierf alleen, in 1710. Daar zit ze dan met dat hondje, dat haar trouw en liefde symboliseert, op schoot.

Nu de som. Die is niet opgelost, maar twee lezers namen bijzonder veel tijd om naar logica te zoeken en kwamen ver. Eerst hier de cijfers nog eens, want in mijn tekst stond een tikfout en ik had de 5 voor een -s- aangezien (meerdere lezers wezen me op de overeenkomst met de 5 in het jaartal 1529).

Peter Smit uit Ede merkte op dat de getallen 2 en 6 naar rechts beneden 'transporteren'. Tel je de eerste drie getallen in de tweede kolom bij elkaar op dan ontstaat het getal 14, waar misschien de 1 en 4 op wijzen. Tel je de eerste drie doorgestreepte getallen in de derde kolom op dan heb je ook 14. Er zijn nog een paar onverklaarbare getallen, zoals de niet doorgestreepte 4, maar Smit zag wel een systeem. En een systeem ligt, zo schrijft gepensioneerd universitair docent Middelnederlandse letterkunde Jacques Versteeg uit Groningen, in een schilderij uit deze periode veel meer voor de hand dan willekeur. Hij stuurde een indrukwekkende analyse van 7 pagina's (die online te lezen is) waarin hij aanknopingspunten zoekt met religieuze en wetenschappelijke theorieën uit die tijd. Zijn mooiste vondst is dat de broer van Beham, Hans Sebald Beham, een boek over proportieleer publiceerde dat Versteeg kan verbinden aan het portret. Hij vermoedt dat de vierkantstructuur in het boek iets te maken heeft met de cijfers en komt in de buurt van een magisch vierkant (waarin de cijfers in alle rijen en kolommen dezelfde uitkomst hebben). Toch loopt ook hij vast, omdat de berekening onvolledig is.

Ik las de berichten en was opnieuw onder de indruk van wat kunst eeuwen na ontstaan kan losmaken.

Hyacinthe Rigaud

Portret van Suzanne Henriette D'Elbeuf, hertogin van Mantua

1707, zwart krijt, met dekkend wit gehoogd, zwarte pen, op blauw papier, 37,6 x 28,7 cm

Albertina Museum Wenen

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden