analyseconflict VS-Iran

Teheran zint op een wraakactie, maar zal die waarschijnlijk niet zelf uitvoeren

Irakezen dragen de kisten met de lichamen van Qassem Soleimani en negen anderen een graftombe binnen in de heilige stad Karbala. Beeld AFP

Het regime in Teheran kan de dood van zijn nummer twee, Qassem Soleimani, niet onbeantwoord laten, maar tegelijkertijd is het regime niet gebaat bij verdere escalatie van het conflict met de VS. De oplossing: een wraakactie laten uitvoeren door een van Irans bondgenoten in de regio.

Een Amerikaans schip tot zinken brengen, een van hun ambassadeurs ombrengen, een olie-installatie van de VS bombarderen: Iran zou het kunnen doen, maar het is de vraag of het land het aandurft. Wat vrijwel zeker niet gaat gebeuren, is dat een paar Iraanse gepantserde brigades de grens met Irak oversteken om Amerikaanse bases aan te vallen. Iran zit niet te wachten op een escalerend militair conflict met een veel sterkere vijand en impulsiviteit kan het regime in Teheran niet verweten worden – integendeel.

Dit regime denkt in jaren, decennia, zelfs eeuwen. Dat is een fundamenteel verschil met een westerse democratische regering, die constant de hete adem van de ontevreden kiezer in de nek voelt en leeft in vierjaarlijkse cycli. Wie zichzelf verwikkeld ziet in een politiek-religieuze strijd die ruim 1.400 jaar teruggaat en nauwelijks acht hoeft te slaan op kiezers of oppositiepolitici die onmiddellijke actie eisen, kijkt niet op een paar maanden meer of minder. Iran overziet het speelveld, vergelijkt zijn opties en kiest voor maximaal geweld met minimale kans op represailles.

Dat gezegd hebbende: het ombrengen van Qassem Soleimani, rechterhand van ayatollah Khamenei, is een gok van een niveau dat weinig voorkomt in de westerse buitenlandpolitiek. De gevolgen laten zich dan ook niet voorspellen.

Uitdijende invloed

De arm van Iran reikt ver, net als het geheugen. Zoals China sinds de jaren negentig gestaag de soort technologische, politieke en vooral economische soft power opbouwt die mensen nu doet spreken over de naderende ‘eeuw van China’, zo werkt Teheran sinds het einde van de Iran-Irakoorlog in 1988 geduldig aan een  invloed die zich vanuit Teheran uitstrekt ver over het grotere Midden-Oosten. 

Het doel is tweeledig: voorkomen dat zich opnieuw een allesverwoestende oorlog afspeelt op Iraans grondgebied, door potentiële tegenstanders op hun eigen grondgebied te verzwakken, en tegelijk Teherans regionale macht vergroten. Het middel is proxy war, oftewel ‘oorlogsvoering via derden’; Iran heeft de regio de afgelopen decennia overspoeld met wapens, geld, en strijders van de Revolutionaire Garde om pro-Iraanse milities op te bouwen en politieke invloed te vergaren.

Soleimani was architect en uitvoerder van die strategie. Het resultaat van zijn inspanningen is dat Iraanse invloed diep verankerd is in de politiek van onder meer Libanon, Syrië en zeker Irak. Maar ook dat er in die landen honderdduizenden militiestrijders rondlopen die zijn getraind door Iran, luisteren naar Teheran en beschikken over geavanceerde Iraanse wapens – de Libanese groep Hezbollah kan naar eigen zeggen heel Israël bereiken met door Iran geleverde raketten.

Dat alles komt goed van pas nu Iran zich bezint op wraak voor de dood van Soleimani. Het ombrengen van de feitelijke nummer twee van het Iraanse regime, dat vereist een respons die de Amerikanen tot in het diepst van hun wezen zullen voelen. Tegelijk wil Iran verdere escalatie vermijden. Deze twee doelen zijn bijna tegenovergesteld aan elkaar. Maar Teherans proxies bieden mogelijkheden.

Via derden

De Amerikanen zijn overal in het Midden-Oosten – maar de Iraniërs ook. Het meest waarschijnlijke is dat Iran een aanval uitvoert op Amerikanen of Amerikaanse belangen, maar dat doet via derden. Zo’n aanval zou zich kunnen richten op Amerikaanse militairen, maar de VS hebben de inzet verhoogd: wellicht ziet Iran nu ook Amerikaanse diplomaten of andere hoge functionarissen als legitieme doelwitten. Bovendien schuwt Iran burgerdoelen niet. De VS hebben hun burgers al opgeroepen om Irak te verlaten, maar ook in Libanon of Arabische Golfstaten zullen veel Amerikanen nu minder gerust over straat gaan. En dan is er altijd Israël nog als doelwit.

In de Iraanse stad Mashad volgen duizenden betogers de wagen met daarop het lichaam van Qassem Soleimani.Beeld AFP

De mysterieuze aanval op Saoedische oliefaciliteiten in september vorig jaar is veelzeggend voor de Iraanse manier van opereren: een zwerm drones doemt op, veroorzaakt enorme explosies en economische schade,  en verdwijnt weer. Even later eisen de pro-Iraanse Houthi-rebellen in Jemen de verantwoordelijkheid op. De VS wijzen naar Iran zelf. Iran ontkent in alle toonaarden. 

Resultaat: er is onmiskenbaar sprake van een aanval, er is ook te beredeneren wie erachter zit en wat die partij wil bereiken, maar gebrek aan concreet bewijs bemoeilijkt een reactie – en voorkomt zo misschien ook escalatie. Hetzelfde zou kunnen gelden voor dode Amerikaanse burgers door aanvallen van Iraakse milities, een autobom bij een ambassade, een gezonken schip of zelfs een neergestort vliegtuig. Iran kan zeggen: we begrijpen de woede die dit heeft veroorzaakt, maar wij waren het niet.

Dun koord

Het probleem is dat soort gewelddadig communiceren nogal eens tot misverstanden leidt; waar het ene land middels een aanval aan het andere land wellicht wil laten zien dat de rekening nu vereffend is, kan het getroffen land besluiten dat herhaling op de loer ligt tenzij het zelf drastische actie onderneemt. Of land A kan overschatten wat land B bereid is te incasseren. Trumps grillige en soms impulsieve manier van beslissingen nemen maakt het voor Teheran moeilijk om in te schatten wat het van de VS kan verwachten. Het gebrek aan diplomatieke communicatie tussen beide landen vergroot de kans op een misverstand wanneer de wapens aan het woord zijn.

Dat betekent dat het Midden-Oosten de komende tijd wederom op een heel dun koord balanceert, waarbij de kleinste misstap een diepe val kan betekenen. En afgaande op de razendsnelle escalatie van de afgelopen dagen – nog geen week nadat een pro-Iraanse militie een Amerikaanse aannemer heeft gedood in Irak, schoten de VS Irans tweede man dood – is zo’n misstap snel gemaakt.

Graphic IranBeeld de Volkskrant

Voor veel Iraniërs was generaal Qassem Soleimani een held die zorgde voor veiligheid en stabiliteit, bovendien was hij een sleutelfiguur in de Iraanse Revolutionaire Garde. Wat heeft president Trump hiermee bereikt en hoe zal Iran reageren? Een rondgang langs Iraans-Nederlanders.

De hoogste generaal van een land ombrengen? ‘Er zijn andere manieren om een signaal af te geven.’ Gevreesd wordt voor een escalatie van het conflict in het Midden-Oosten. De Volkskrant peilde de stemming in Den Haag en onder militaire experts.

Pas over een tijd zullen we weten wie zijn hand het meest overspeelde, maar zeker is dat door de Amerikaanse aanval er een situatie is ontstaan waarvan de gevolgen niet te overzien zijn.

Sinds wanneer zijn de VS en Iran elkaar vijandig gezind? En nog vier vragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden